Baardmos

Baardmos
	Usnea australis
Taxonomische indeling
Rijk:	Fungi (Schimmels)
Stam:	Ascomycota (Zakjeszwammen)
Klasse:	Lecanoromycetes
Onderklasse:	Lecanoromycetidae
Orde:	Lecanorales
Familie:	Parmeliaceae
Geslacht
	Usnea; Dill. ex Adans. (1763)
	Afbeeldingen op Wikimedia Commons
	Baardmos op Wikispecies
Portaal	Biologie ; Schimmels

Baardmos (Usnea, soms ook wel 'oudemansbaard' genoemd) is een geslacht van korstmossen uit de familie Parmeliaceae. Het geslacht heeft een wereldwijde verspreiding en komt vooral voor op de schors en takken van bomen en struiken. Sommige soorten groeien ook op hout, rotsen of de bodem. Baardmossen zijn doorgaans grijsgroen tot geelgroen en hebben een struikvormige of hangende groeiwijze.

Zoals bij andere korstmossen bestaat het thallus uit een symbiose tussen een schimmel en een fotosynthetiserende partner, bij baardmossen een groenalg. De schimmel behoort tot de Ascomycota (zakjeszwammen). De typesoort van het geslacht is Usnea florida.

Soorten

Er zijn een groot aantal soorten beschreven, een monografie door Józef Motyka uit 1947 onderscheidde 451 soorten. Veel van deze worden nu als morfologische variëteiten en aanpassingen aan lokale omstandigheden gezien. De taxonomische indeling is nog niet volledig opgehelderd. Door herzieningen van de soortafbakening is het aantal erkende soorten in Finland in de loop van de twintigste eeuw afgenomen. In 1951 onderscheidde Räsänen nog 34 soorten, terwijl Hakulinen dit aantal in 1963 terugbracht tot 25. In 2000 schatte Halonen dat er ongeveer 12 soorten voorkwamen, maar benadrukte hij dat dit aantal onzeker was vanwege onopgeloste taxonomische vraagstukken.

Nederland

Volgens de Bryologische en Lichenologische Werkgroep (BLWG) zijn uit Nederland veertien soorten baardmossen bekend. Hiervan staan tien soorten niet als verdwenen te boek en hebben vier soorten de Rode-Lijststatus 'verdwenen'.

Saucijs-baardmos (Usnea articulata)
Visgraatbaardmos (Usnea dasopoga)
Gelig baardmos (Usnea flavocardia, voorheen U. wirthii)
Bleek baardmos (Usnea hirta)
Rood baardmos (Usnea rubicunda)
Gewoon baardmos (Usnea subfloridana)
Duinbaardmos (Usnea wasmuthii)
Lang baardmos (Usnea ceratina)
Zonnetjesbaardmos (Usnea florida)
Pijpenragerbaardmos (Usnea fulvoreagens)
Klein baardmos (Usnea esperantiana)

De onderstaande tabel geeft tevens de chemische kleurreacties van het merg en de belangrijkste inhoudsstoffen weer. De chemische samenstelling kan per soort verschillen door de aanwezigheid van verschillende chemotypen. De vermelde inhoudsstoffen zijn voornamelijk gebaseerd op Nederlands materiaal dat met dunnelaagchromatografie (TLC) is onderzocht.

Nederlandse naam	Wetenschappelijke naam	K	P	C	KC	Inhoudsstoffen	Zeldzaamheid	Rode Lijst
Saucijs-baardmos	Usnea articulata	−	+ oranjerood	−	−	Fumaarprotocetraarzuur	Zeer zeldzaam	Ernstig bedreigd
Ingesnoerd baardmos	Usnea cornuta	+ geel → oranjerood	+ geel, soms → oranje	−	+ geel → oranjerood	Salazinezuur	Zeldzaam	Bedreigd
Klein baardmos	Usnea esperantiana	+ geel → rood	+ geel → geeloranje	−	+ geel → rood	Salazinezuur en constictinezuur	Zeer zeldzaam	Bedreigd
Visgraatbaardmos	Usnea dasopoga (syn. U. filipendula)	+ geel → oranjerood	+ geel → geeloranje	−	+ geel → oranjerood	Salazinezuur of geen aanvullende stoffen	Zeer zeldzaam	Ernstig bedreigd
Gelig baardmos	Usnea flavocardia	+ geeloranje	+ geel	+ geeloranje	+ oranje	Vooral psoroomzuur; ook andere chemotypen bekend	Zeer zeldzaam	Bedreigd
Glanzend baardmos	Usnea glabrata	+ geel → oranje	+ geel → roestrood	−	+ geel → oranje	Fumaarprotocetraarzuur	Zeer zeldzaam	Ernstig bedreigd
Bleek baardmos	Usnea hirta	−	−	−	−	Geen aanvullende stoffen of soms niet nader geïdentificeerde vetzuren	Zeldzaam	Bedreigd
Rood baardmos	Usnea rubicunda	± geel tot oranjerood	+ geel tot oranje	−	± geel tot oranjerood	Stictinezuur, connorstictinezuur, salazinezuur en norstictinezuur	Zeer zeldzaam	Gevoelig
Gewoon baardmos	Usnea subfloridana	± helder geel	± helder geel	−	± helder geel	Thamnolzuur	Zeldzaam	Bedreigd
Duinbaardmos	Usnea wasmuthii	± geel → oranjerood	± geel → oranjerood	−	± geel → oranjerood	Barbaatzuur, al dan niet met salazinezuur; soms thamnolzuur of uitsluitend salazinezuur	Zeer zeldzaam	Bedreigd
Lang baardmos	Usnea ceratina	−	−	+ geel	+ geeloranje	Barbaatzuur en diffractazuur	Verdwenen	Verdwenen
Zonnetjesbaardmos	Usnea florida	+ goudgeel → geeloranje	+ goudgeel	−	+ goudgeel → geeloranje	Thamnolzuur	Verdwenen	Verdwenen
Teer baardmos	Usnea fragilescens	+ geel → geeloranje	+ geel → geeloranje	−	+ geel → geeloranje	Constictinezuur, menegazziazuur, stictinezuur en norstictinezuur (onzeker gedetermineerd Nederlands exemplaar)	Verdwenen	Verdwenen
Pijpenragerbaardmos	Usnea fulvoreagens	+ zwak geel	+ geel → geeloranje	−	+ zwak geel	Diffractazuur, soms met norstictinezuur; andere chemotypen met onder meer stictinezuur, menegazziazuur, cryptostictinezuur en connorstictinezuur	Verdwenen	Verdwenen

Bij de kleurreacties staat K voor kaliumhydroxide, P voor parafenyleendiamine, C voor natriumhypochloriet (bleekwater) en KC voor de achtereenvolgende toepassing van K en C. Een plusteken (+) geeft een positieve kleurreactie aan, een minteken (−) een negatieve reactie en ± een variabele reactie. De reacties hebben betrekking op het blootgelegde merg. De opgegeven reacties zijn indicatief en kunnen per chemotype of exemplaar verschillen.

Alle onderzochte Nederlandse exemplaren uit het TLC-onderzoek van 2001 bevatten ook usninezuur, een stof die kenmerkend is voor baardmossen en bijdraagt aan hun geelgroene kleur. Deze stof is daarom niet afzonderlijk in de tabel vermeld. De overige inhoudsstoffen kunnen helpen bij het onderscheiden van soorten die morfologisch sterk op elkaar lijken. De onderzoekers stelden bovendien vast dat bepaalde stoffen ongelijkmatig over het thallus verdeeld kunnen zijn, waardoor kleurreacties op verschillende plaatsen kunnen afwijken.

Bij U. flavocardia werden in het Nederlandse onderzoek van 2001, onder de naam U. wirthii, exemplaren met psoroomzuur beschreven. Bij U. fragilescens zijn de opgegeven stoffen afkomstig van één historisch exemplaar waarvan de determinatie niet geheel zeker was. De kleurreacties en chemische samenstelling van deze soorten kunnen daarom niet zonder meer als onveranderlijke soortkenmerken worden beschouwd.

Verspreiding en bedreigingen

Baardmossen zijn gevoelig voor luchtvervuiling, met name voor zwaveldioxide. In de tweede helft van de twintigste eeuw gingen zij in Nederland sterk achteruit. Vooral op de Veluwe, waar vroeger veel soorten en grote exemplaren voorkwamen, verdwenen talrijke groeiplaatsen. Naast zwaveldioxide speelde ook de belasting met ammoniak een rol bij de achteruitgang.

Door de afname van de zwaveldioxideconcentraties trad vanaf de jaren negentig plaatselijk herstel op. Baardmossen werden opnieuw aangetroffen op laanbomen en in stedelijke gebieden, onder meer in Utrecht, Eindhoven en Rotterdam. Vooral bleek baardmos en gewoon baardmos behoren tot de soorten die zich opnieuw vestigden. Veel nieuwe groeiplaatsen bestonden aanvankelijk uit kleine, verspreide exemplaren.

Ook stikstofdepositie, veranderingen in de leefomgeving en klimaatverandering vormen bedreigingen voor Nederlandse korstmossen. Volgens de Rode Lijst Korstmossen 2022 behoort een groot deel van de Nederlandse baardmossen nog altijd tot de bedreigde soorten.

Chemie

Baardmos wordt al minstens 1000 jaar medicinaal gebruikt als antibioticum, de werkzame stof is de secundaire metaboliet usninezuur (C₁₈H₁₆O₇). Usninezuur veroorzaakt een gelige kleur van de baardmossen. Enkele soorten hebben een rood of roze pigment, de aard van deze stof is nog onbekend. Baardmos wordt ook als eetbaar beschreven en zou rijk zijn aan vitamine C.

Bronnen en externe links

Pekka Halonen, Studies on the lichen genus Usnea in East Fennoscandia and Pacific North America (PDF)

Wikispecies heeft een pagina over Usnea.

Zie de categorie Usnea van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Bronnen, noten en/of referenties

1 2 Index Fungorum – Usnea Dill. ex Adans..
↑ (en) Cannon, P. et al. (2023). Lecanorales: Parmeliaceae. Revisions of British and Irish Lichens 33.
↑ (en) Halonen, P. (2000). Studies on the lichen genus Usnea in East Fennoscandia and Pacific North America. Universiteit van Oulu, p. 13. ISBN 951-42-5524-0.
1 2 NDFF Verspreidingsatlas – Naamlijst van de Nederlandse Korstmossen, gebaseerd op Sparrius, L.B., H. van der Kolk & C.M. van Herk (2023), Basisrapport Rode Lijst Korstmossen 2022.
↑ (en) Harrold, P. (2014). A review of the medullary chemistry of the genus Usnea in Britain and Ireland. British Lichen Society Bulletin 115: 43–54, tabel 3 (p. 53).
1 2 3 4 5 Spier, J.L., A. Aptroot, C.M. van Herk & L.B. Sparrius (2001). Determinatie van de Nederlandse baardmossen (Usnea spp.) op grond van dunne laag chromatografie (TLC) en morfologie. Buxbaumiella 57: 26–35.
1 2 (en) Cannon, P. et al. (2023). Lecanorales: Parmeliaceae. Revisions of British and Irish Lichens 33: 75.
↑ Sparrius, L.B., H. van der Kolk & C.M. van Herk (2023). Basisrapport Rode Lijst Korstmossen 2022 volgens Nederlandse en IUCN-criteria. BLWG-rapport 35.
↑ (en) Beard lichens (Usnea species) – Woodland Trust.

[IF-1] 1 2 Index Fungorum – Usnea Dill. ex Adans..

[Cannon2023-2] (en) Cannon, P. et al. (2023). Lecanorales: Parmeliaceae. Revisions of British and Irish Lichens 33.

[3] (en) Halonen, P. (2000). Studies on the lichen genus Usnea in East Fennoscandia and Pacific North America. Universiteit van Oulu, p. 13. ISBN 951-42-5524-0.

[BLWG2022-4] 1 2 NDFF Verspreidingsatlas – Naamlijst van de Nederlandse Korstmossen, gebaseerd op Sparrius, L.B., H. van der Kolk & C.M. van Herk (2023), Basisrapport Rode Lijst Korstmossen 2022.

[Harrold2014-5] (en) Harrold, P. (2014). A review of the medullary chemistry of the genus Usnea in Britain and Ireland. British Lichen Society Bulletin 115: 43–54, tabel 3 (p. 53).

[Spier2001-6] 1 2 3 4 5 Spier, J.L., A. Aptroot, C.M. van Herk & L.B. Sparrius (2001). Determinatie van de Nederlandse baardmossen (Usnea spp.) op grond van dunne laag chromatografie (TLC) en morfologie. Buxbaumiella 57: 26–35.

[Flavocardia-7] 1 2 (en) Cannon, P. et al. (2023). Lecanorales: Parmeliaceae. Revisions of British and Irish Lichens 33: 75.

[8] Sparrius, L.B., H. van der Kolk & C.M. van Herk (2023). Basisrapport Rode Lijst Korstmossen 2022 volgens Nederlandse en IUCN-criteria. BLWG-rapport 35.

[9] (en) Beard lichens (Usnea species) – Woodland Trust.