Zonnerussula

Zonnerussula
Zonnerussula
Taxonomische indeling
Rijk:Fungi (Schimmels)
Stam:Basidiomycota (Steeltjeszwam)
Klasse:Agaricomycetes
Onderklasse:ongeplaatst (incertae sedis)
Orde:Russulales
Familie:Russulaceae
Geslacht:Russula
Soort
Russula solaris
Ferd. & Winge (1924)
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Schimmels

De zonnerussula (Russula solaris) is een schimmel uit de familie Russulaceae. De soort vormt ectomycorrhiza met beuk (Fagus sylvatica). Hij komt vooral voor in loofbossen en lanen, op matig voedselrijke, vaak humusrijke en lemige bodems. De vruchtlichamen verschijnen in de zomer en de herfst.

Kenmerken

Uiterlijke kenmerken

Hoed

De hoed heeft een diameter van 2 tot 7 cm. Hij is aanvankelijk halfbolvormig, vervolgens gewelfd en uiteindelijk uitgespreid, vaak met een ingezonken centrum. De hoed is dunvlezig en heeft een aanvankelijk gladde, later duidelijk geribde tot gegroefde rand. De kleur varieert van citroengeel tot goudgeel of chromaatgeel, waarbij het centrum doorgaans donkerder is en soms een oranjegele tot okerkleurige tint vertoont. De randzone is lichter geel tot bijna wit. De hoedhuid is bij vochtig weer glanzend en enigszins kleverig, maar bij droog weer dof. Ze kan ongeveer tot de helft van de hoedstraal worden afgepeld.

Lamellen

De lamellen zijn aanvankelijk witachtig en worden later crèmegeel tot licht okerkleurig. Ze staan bij jonge exemplaren vrij dicht opeen, maar worden bij het uitgroeien relatief verder van elkaar verwijderd. Ze zijn dun, bros en vertonen regelmatig dwarsverbindingen (anastomosen). De lamelsnede is gaaf en heeft dezelfde kleur als de lamelvlakken.

Steel

De witte steel is doorgaans 2 tot 8 cm lang en 0,5 tot 2 cm dik. Hij is cilindrisch tot enigszins knotsvormig en kan aan de basis verdikt zijn. Het oppervlak is fijn gerimpeld en aanvankelijk wit, maar krijgt bij veroudering of beschadiging geelachtige tot okerbruine vlekken, vooral nabij de basis. De steel is aanvankelijk gevuld, wordt later sponsachtig en kan uiteindelijk grotendeels hol worden. Een velum ontbreekt.

Geur en smaak

Het vlees is wit, dun en zeer bros. De smaak is duidelijk scherp tot brandend scherp, vooral in de lamellen. Soms wordt de scherpte pas na enkele seconden merkbaar. De geur is fruitig tot enigszins zuur en wordt ook wel omschreven als mosterd- of azijnachtig.

Sporenprint

De sporenprint is crèmekleurig tot donkercrème (ongeveer IIb–IIc volgens de Schaal van Romagnesi).

Chemische reacties

Het vlees vertoont de volgende reacties met chemische reagentia:

  • IJzer(II)sulfaat (FeSO₄): een positieve reactie, waarbij het vlees roze-oranje tot bleek oranjegeel verkleurt. De verkleuring kan vrij snel optreden.
  • Guajak: een positieve reactie met een blauwe tot blauwgroene, soms donker turkooisblauwe verkleuring. De reactiesnelheid varieert. Er zijn zowel langzaam positieve reacties als sterke verkleuringen binnen 5 tot 10 seconden beschreven.
  • Kaliumhydroxide (KOH, 10%): een gele verkleuring.
  • Fenol: een wijnbruine verkleuring; op de lamellen kan aanvankelijk een wijnrode kleur optreden.

Microscopische kenmerken

De basidia zijn knotsvormig, ongeveer 30–53 × 8,5–12 µm groot en doorgaans viersporig. Ze dragen vier sterigmata.

De basidiosporen zijn breed elliptisch tot bijna bolvormig en meten doorgaans 7–10 × 5,5–7,5 µm. De Q-waarde (de verhouding tussen de lengte en de breedte van de sporen) ligt meestal tussen 1,1 en 1,3. Het sporenornament bestaat uit tamelijk grove, kegelvormige tot stekelige, amyloïde wratten van ongeveer 0,5–1,2 µm hoog. Deze staan grotendeels geïsoleerd, maar kunnen plaatselijk met elkaar verbonden zijn door korte ribben of fijne lijntjes. Een volledig netwerk ontbreekt. De suprahilaire vlek is amyloïd.

De pleurocystidia zijn ongeveer 42–85 × 6,5–12 µm groot en overwegend spoelvormig tot cilindrisch, soms met een klein apicaal aanhangsel. De cheilocystidia meten ongeveer 35–65 × 7–9 µm en zijn eveneens vaak spoelvormig met een versmalde of aanhangselvormige top. De cystidia zijn talrijk en kunnen met sulfovanilline donkergrijs tot zwartachtig verkleuren.

De hoedhuid (pileipellis) bestaat uit dunne, cilindrische, vaak enigszins kronkelige hyfen. De uiteinden zijn meestal afgerond of iets versmald en de hyfen zijn slechts spaarzaam vertakt. Daartussen bevinden zich talrijke cilindrische tot zwak knotsvormige pileocystidia, die vaak een of meer septa bezitten en ongeveer 3–8 µm breed zijn. De pileocystidia verkleuren donkergrijs tot zwart met sulfovanilline of sulfobenzaldehyde.

Ecologie

De zonnerussula is een ectomycorrhizavormende soort die vooral verbonden is met beuk (Fagus sylvatica). Hij groeit in loofbossen en langs lanen, meestal op matig voedselrijke, humusrijke bodems. Ook kalkhoudende bodems behoren tot zijn standplaatsen. De vruchtlichamen verschijnen meestal afzonderlijk of in kleine groepen.

Verspreiding

Europees verspreidingsgebied

De zonnerussula komt voor in verschillende delen van Europa. De soort is onder meer bekend uit Nederland, Duitsland, Denemarken en Zuid-Europa.

In Nederland is de zonnerussula vrij zeldzaam. Volgens de Nederlandse Mycologische Vereniging komt de soort vooral voor op geschikte groeiplaatsen met beuk. Op de Nederlandse Rode Lijst van 2008 is hij ingedeeld in de categorie thans niet bedreigd.