Adam Hanuszkiewicz
 Adam Hanuszkiewicz | |
| Data i miejsce urodzenia |
16 czerwca 1924 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
4 grudnia 2011 |
| Zawód |
aktor, reżyser, pedagog |
| Współmałżonek |
Marta Stachiewiczówna, Zofia Rysiówna, Zofia Kucówna, Magdalena Cwenówna |
| Odznaczenia | |
                | |
.jpg)
Adam Stanisław Hanuszkiewicz (ur. 16 czerwca 1924 we Lwowie, zm. 4 grudnia 2011 w Warszawie) – polski aktor i reżyser teatralny. Wieloletni dyrektor artystyczny Teatru Powszechnego w Warszawie, Teatru Narodowego w Warszawie i Teatru Nowego w Warszawie.
Życiorys
Rodzina i edukacja
Urodził się 16 czerwca 1924 we Lwowie. Dzieciństwo i młodość spędził w rodzinnym mieście, gdzie jego rodzice prowadzili rodzinny sklep z przyprawami, kawą i herbatą. Zainteresował się teatrem za sprawą wuja, który był wiolonczelistą w Teatrze Wielkim we Lwowie i czasem zabierał Hanuszkiewicza na spektakle.
Przed wojną uczęszczał do III Państwowego Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego we Lwowie. Okupację spędził we Lwowie. Nie ukończył żadnej szkoły aktorskiej. Egzamin zdał eksternistycznie w 1946 w Łodzi przed komisją złożoną z Leona Schillera, Edmunda Wiercińskiego, Jacka Woszczerowicza i Aleksandra Zelwerowicza.
Początki pracy zawodowej
W lipcu 1944, pod Rzeszowem, gdzie wtedy mieszkał, wstąpił do zespołu teatralnego Wojska Polskiego założonego w 1943 w Sielcach nad Oką jako Teatr Żołnierza 1. Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. W 1945 pracował w Teatrze im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie, gdzie zadebiutował występem w roli bohaterskiego inżyniera w operetce Miłość na Marsie. Przez rok występował także w Teatrze Dolnośląskim w Jeleniej Górze, w którym zadebiutował rolą Wacława w Zemście Aleksandra Fredry w reżyserii Stefanii Domańskiej. W latach 1946–1949 występował w zespole Juliusza Osterwy w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Krakowie, później do 1950 – w Teatrze Rozmaitości w Warszawie i do 1955 – w Teatrze Polskim w Poznaniu, gdzie w 1952 wyreżyserował swój pierwszy spektakl, Niespokojną starość Leonida Rachmanowa.
Okres warszawski
Od 1955 pracował głównie w Warszawie. Był współtwórcą Teatru Telewizji, w którym w 1955 wyreżyserował swoją pierwszą sztukę telewizyjną (Złotego lisa Jerzego Andrzejewskiego), a w latach 1957–1963 pełnił funkcję naczelnego reżysera. W latach 1956–1968 pracował jako reżyser i dyrektor Teatru Powszechnego w Warszawie.
W 1968 został dyrektorem Teatru Narodowego po usunięciu ze stanowiska Kazimierza Dejmka, którego inscenizację Dziadów uznano za antyradziecką. Stworzył w Teatrze Narodowym wiele widowiskowych, oryginalnych i nowoczesnych inscenizacji, m.in. Balladynę w 1974 w nowoczesnych kostiumach i z wykorzystaniem motocykli marki Honda. Za swojej kadencji przygotował także premiery spektakli: Kordian, Hamlet, Norwid (1970), Beniowski, Trzy siostry (1971), Wacława dzieje, Antygona (1973), Miesiąc na wsi (1974), Mickiewicz – Młodość (1976), Mąż i żona, Fedra (1977) i Dziady część III (1978).
W 1970 po raz pierwszy od 1944 odwiedził rodzinny Lwów. Nawiązał kontakt z Polskim Teatrem Ludowym we Lwowie prowadzonym przez Zbigniewa Chrzanowskiego.
Na początku lat 80. stracił zaufanie władzy, ponieważ w czasie stanu wojennego włączył się do bojkotu telewizji, realizowanego przez środowisko aktorskie. Z tego powodu został odwołany ze stanowiska dyrektora Teatru Narodowego w Warszawie, wcześniej wystawiając w 1983 swój pożegnalny spektakl – Śpiewnik domowy. Następnie reżyserował w warszawskich teatrach: Ateneum i Studio oraz w Łodzi i za granicą. W latach 1989–2007 był dyrektorem Teatru Nowego w Warszawie.
Zmarł 4 grudnia 2011 w warszawskim szpitalu przy ul. Stępińskiej. Pogrzeb Adama Hanuszkiewicza odbył się 8 grudnia 2011 na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A2-aleja zasłużonych-9). Urnę z prochami artysty przysypano ziemią z lwowskiego Cmentarza Łyczakowskiego.
Życie prywatne
Był czterokrotnie żonaty. Pierwszą żoną była Marta Stachiewiczówna, z którą miał córkę Teresę. Później kolejno żenił się z aktorkami: Zofią Rysiówną (z którą miał córkę Katarzynę i syna Piotra), Zofią Kucówną i Magdaleną Cwenówną.
Wybrane realizacje teatralne
- 1963: Wesele Wyspiańskiego, Teatr Powszechny,
- 1964: Zbrodnia i kara Dostojewskiego, Teatr Powszechny,
- 1964: Przedwiośnie Żeromskiego, Teatr Powszechny,
- 1964: Kolumbowie. Rocznik 20 Bratnego, Teatr Powszechny,
- 1966: Wyzwolenie Wyspiańskiego, Teatr Powszechny,
- 1967: Pan Wokulski – adaptacja Lalki Prusa, Teatr Powszechny,
- 1967: Fantazy Juliusza Słowackiego, Teatr Powszechny,
- 1968: Śmierć Dantona Georga Büchnera, Teatr Powszechny,
- 1969: Nie-Boska komedia Krasińskiego, Teatr Narodowy,
- 1970: Kordian Słowackiego, spektakl Norwid według Cypriana Kamila Norwida, Teatr Powszechny,
- 1971: Beniowski Słowackiego, Teatr Narodowy,
- 1972: Proces Franza Kafki, Teatr Narodowy,
- 1973: Antygona Sofoklesa inauguruje otwarcie nowej sceny w Teatrze Małym,
- 1974: szereg spektakli klasyki polskiej (Wesele Wyspiańskiego, Balladyna w nowoczesnej inscenizacji, Sen srebrny Salomei i Samuel Zborowski Juliusza Słowackiego, Dziady część III i Pan Tadeusz Mickiewicza, komedie Aleksandra Fredry) i rosyjskiej (Czechow, Gogol, Turgieniew, Dostojewski).
Książki
- Adam Hanuszkiewicz, Psy, hondy i drabina…, Warszawa: BGW, 1992, ISBN 978-83-7066-278-3, OCLC 27021383 (pol.).
- Adam Hanuszkiewicz, Zbyt duża różnica płci..., Warszawa: Do, 2003, ISBN 83-85586-15-6, OCLC 56732807 (pol.).
- Adam Hanuszkiewicz, Renata Dymna, Janusz B. Roszkowski, Kobieto! Boski diable, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2012, ISBN 978-83-7839-137-1, OCLC 827937375 (pol.).
- Adam Hanuszkiewicz, Renata Dymna, Wydawnictwo BoSz, Reszta jest monologiem: Adam Hanuszkiewicz w rozmowie z Renatą Dymną i Januszem B. Roszkowskim., 2016, ISBN 978-83-7576-264-8, OCLC 964064277 (pol.).
Ważniejsze nagrody i odznaczenia
- 1955: Medal 10-lecia Polski Ludowej
- 1957: Złoty Krzyż Zasługi
- 1962: Order Sztandaru Pracy II klasy, Nagroda II stopnia za inscenizację i reżyserię Płatonowa Antona Czechowa w Teatrze Dramatycznym w Warszawie na Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Katowicach
- 1963: Nagroda Komitetu ds. Polskiego Radia i TV za twórcze poszukiwania i osiągnięcia w zakresie reżyserii w Teatrze TV
- 1964: Nagroda za realizację Wesela Stanisława Wyspiańskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie i za rolę Poety w tym przedstawieniu na IV Kaliskich Spotkaniach Teatralnych, Nagroda I stopnia za inscenizację i reżyserię Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie oraz nagroda za rolę Raskolnikowa w tym przedstawieniu na Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Katowicach, Nagroda Komitetu ds. Radia i Telewizji za twórczość radiową, za wysoce artystyczne lektorstwo radiowe, a w szczególności za odczytanie cyklu Popioły Stefana Żeromskiego, 22 lipca 1964 roku z okazji 20-lecia Polski Ludowej otrzymał zespołową Nagrodę Państwową I stopnia za twórczość artystyczną w teatrze telewizji.
- 1965: Nagroda Miasta Stołecznego Warszawy, Nagroda Klubu Krytyki Teatralnej im. Boya
- 1967: Złoty Ekran
- 1968: Złoty Ekran, Nagroda państwowa I stopnia za osiągnięcia aktorskie i reżyserskie, Nagroda Komitetu ds. Radia i Telewizji za wybitne, nowatorskie osiągnięcia w Teatrze TV
- 1969: Złoty Ekran
- 1971: Złoty Ekran za inscenizację Pana Tadeusza Adama Mickiewicza w Teatrze TV
- 1973: Medal Komisji Edukacji Narodowej, Nagroda za reżyserię Antygony Sofoklesa w Teatrze Narodowym w Warszawie na XIII Kaliskich Spotkaniach Teatralnych
- 1974: Order Sztandaru Pracy I klasy, Medal "Za zasługi w rozwoju współpracy kulturalnej między Polską a Związkiem Radzieckim" (przyznany przez ZG TPPR), Złoty Ekran za inscenizację i reżyserię NORWIDA w Teatrze TV, Dyplom Ministerstwa Spraw Zagranicznych
- 1975: Odznaczenie Zasłużony dla Jeleniej Góry, Medal 30-lecia Polski Ludowej, Nagroda „Koryfeusza” za układ tekstu i reżyserię Beniowskiego Juliusza Słowackiego w Teatrze Narodowym na I Opolskich Konfrontacjach Teatralnych
- 1977: Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy”
- 1978: Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”, Złoty Ekran, Nagroda za reżyserię Snu srebrnego Salomei Juliusza Słowackiego w Teatrze Narodowym na IV Opolskich Konfrontacjach Teatralnych
- 1979: Dyplom Ministerstwa Kultury ZSRR, Dyplom Ministra Spraw Zagranicznych
- 1983: Medal Moniuszkowski za wystawienie Śpiewnika domowego Stanisława Moniuszki w Teatrze Narodowym
- 1987: „Buława hetmańska” dla spektaklu Cyd Morsztyna-Corneille’a z Teatru Powszechnego w Łodzi na XII Zamojskim Lecie Teatralnym
- 1989: Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej”, Srebrna Łódka dla spektaklu Wesele Figara Wolfganga Amadeusa Mozarta z Teatru Wielkiego w Łodzi
- 1996: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
- 1997: Nagroda za artystyczny wkład do kultury europejskiej na I Festiwalu Teatralnym im. Michaiła Tumaniszwili w Tbilisi, Tytuł Honorowego Obywatela Miasta Jelenia Góra
- 2001: Krzyż Wielki Orderu Zasługi RFN, Doktorat honoris causa Uniwersytetu Opolskiego, zwycięstwo w plebiscycie publiczności na najlepszą rolę męską w spektaklu W imię Ojca Strindberga według Augusta Strindberga z Teatru Nowego w Warszawie oraz na najlepszy spektakl na XL Rzeszowskich Spotkaniach Teatralnych
- 2002: Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
- 2005: Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
- 2005: Honorowe Obywatelstwo województwa opolskiego
- 2006: Krzyż Komandorski Orderu „Za Zasługi dla Litwy”
Przypisy
- 1 2 3 4 Adam Hanuszkiewicz nie żyje [online], TVN24.pl, 4 lutego 2011 [dostęp 2011-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2011-12-06].
- 1 2 Tomasz Raczek: Karuzela z herosami. Michałów – Grabina: Instytut Wydawniczy Latarnik, 2004, s. 78. ISBN 83-917891-8-7.
- ↑ Mój trup będzie się jeszcze trochę wiercił [online], Wyborcza.pl, 4 grudnia 2011 [dostęp 2011-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2011-12-05].
- Tomasz Raczek: Karuzela z herosami. Michałów – Grabina: Instytut Wydawniczy Latarnik, 2004. ISBN 83-917891-8-7.
- ↑ Pożegnania [online], e-teatr.pl, 4 lutego 2012 [dostęp 2012-02-05] [zarchiwizowane z adresu 2013-05-03].
- 1 2 3 4 Monika Mokrzycka-Pokora: Adam Hanuszkiewicz. Culture.pl. [dostęp 2011-12-04]. (pol.).
- ↑ Jaki był Adam Hanuszkiewicz. Mowimyjak.pl. [dostęp 2011-12-04]. (pol.).
- ↑ Małgorzata Ruda, „Balladyna” z ludzką twarzą, „Dekada Literacka”, 109 (7), 1995 [dostęp 2011-12-06] [zarchiwizowane z adresu 2012-08-01].
- ↑ Pogrzeb Adama Hanuszkiewicza: Gwiazdy pożegnały wielkiego aktora i reżysera. se.pl, 2011-12-08. [dostęp 2011-12-08].
- ↑ Na warszawskich Powązkach pożegnano Adama Hanuszkiewicza. gazetaprawna.pl, 2011-12-08. [dostęp 2019-02-27]. (pol.).
- ↑ Nigdy nie byłem kawalerem.
- ↑ Dziennik Polski, rok XX, nr 171 (6363), s. 3.
- ↑ Medale dla działaczy kultury, "Trybuna Ludu", nr 111, 21 kwietnia 1974, s. 2.
- ↑ Radzieckie dyplomy dla polskich artystów, "Trybuna Ludu", nr 267, 13 listopada 1979, s. 9.
- ↑ M.P. z 1997 r. Nr 14, poz. 124 (ISAP) – pkt 7.
- ↑ Doktorzy Honoris Causa. [w:] Uniwersytet Opolski [on-line]. uni.opole.pl. [dostęp 2015-08-12].
- ↑ M.P. z 2003 r. Nr 6, poz. 81 (ISAP) – pkt 1.
- ↑ 34 postaci polskiej kultury odznaczone Medalem Gloria Artis [online], Nasze Miasto, 12 września 2005 [dostęp 2026-10-22].
- ↑ Adam Hanuszkiewicz honorowym obywatelem województwa opolskiego [online], Urząd Marszałkowski Województwa Opolskiego, 18 sierpnia 2005 [dostęp 2011-02-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-20].
- ↑ Apdovanotų asmenų duomenų bazė [online], prezidente.lt [dostęp 2013-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-30] (lit.).
Bibliografia
- Andrzej Tadeusz Kijowski, Opis obyczajów w 15-leciu międzysojuszniczym 1989-2004, tom III, Paradoks o ogródkach, rozdział XVIII, „Adama Hanuszkiewicza klasyczna awangarda”, Wydawnictwo AnTraKt, Warszawa 2010, ISBN 978-83-923292-8-2.
Linki zewnętrzne
- Adam Hanuszkiewicz w bazie IMDb (ang.)
- Adam Hanuszkiewicz w bazie Filmweb
- Adam Hanuszkiewicz w bazie filmpolski.pl
- Adam Hanuszkiewicz, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Autorzy) [dostęp 2021-04-09].
- Adam Hanuszkiewicz na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Adam Hanuszkiewicz. Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej. [dostęp 2019-03-24].