Amyloid beta (beta-amyloid, ang. amyloid beta, Aβ) – grupa peptydów powstających w wyniku proteolitycznego rozkładu białka prekursorowego amyloidu (APP, ang. amyloid precursor protein). Najlepiej poznane formy amyloidu beta zawierają 40 lub 42 reszty aminokwasowe i są oznaczane odpowiednio jako Aβ40 i Aβ42.
Peptydy te są naturalnie wytwarzane w organizmie, w tym w ośrodkowym układzie nerwowym, jednak w określonych warunkach mogą tworzyć agregaty białkowe odkładające się w tkankach.

Amyloid beta jest głównym składnikiem blaszek amyloidowych występujących w mózgach osób z chorobą Alzheimera. Jego nieprawidłowa agregacja stanowi jedną z charakterystycznych zmian neuropatologicznych związanych z tą chorobą. Peptyd może również odkładać się w ścianach naczyń mózgowych, prowadząc do mózgowej angiopatii amyloidowej.
Złogi amyloidu beta występują także u części osób bez zaburzeń poznawczych, a ich obecność nie oznacza nieuchronnego rozwoju objawowego otępienia. Rola amyloidu beta w chorobie Alzheimera jest szeroko badana, w szczególności w kontekście toksyczności jego rozpuszczalnych agregatów oraz wzajemnych oddziaływań z innymi procesami neurodegeneracyjnymi.
Amyloid beta jest peptydem powstającym z fragmentu białka APP. Poszczególne jego odmiany różnią się przede wszystkim długością łańcucha aminokwasowego, a niektóre także modyfikacjami chemicznymi. Typowe peptydy amyloidu beta mają masę cząsteczkową około 4 kDa.
Najważniejszymi odmianami są:
Powstają również krótsze i dłuższe odmiany, w tym Aβ37, Aβ38 i Aβ43. Różnice w długości peptydów wpływają na ich rozpuszczalność, stabilność i zdolność do tworzenia włókien amyloidowych.
Amyloid beta może ponadto ulegać modyfikacjom potranslacyjnym, obejmującym m.in. utlenianie, izomeryzację i modyfikacje jego końca aminowego. Jednym z przykładów są peptydy ze zmodyfikowaną resztą piroglutaminianową na końcu aminowym, występujące w złogach amyloidowych. Modyfikacje te mogą wpływać na właściwości agregacyjne i biologiczne poszczególnych form peptydu.

Amyloid beta powstaje w wyniku proteolitycznego przetwarzania białka prekursorowego amyloidu (APP), będącego białkiem transbłonowym obecnym w wielu typach komórek, w tym w neuronach. APP podlega przemianom w różnych przedziałach komórkowych, m.in. w błonie komórkowej i układzie endosomalnym. Sposób jego rozszczepiania decyduje o powstających produktach.
Wyróżnia się dwa główne szlaki przetwarzania APP:
Gamma-sekretaza jest wielobiałkowym kompleksem enzymatycznym, w którego skład wchodzą m.in. presenilina, nikastryna, APH-1 i PEN-2. Kompleks ten odpowiada za rozszczepianie fragmentu APP wewnątrz błony komórkowej.
Przetwarzanie C99 przez gamma-sekretazę przebiega wieloetapowo. Początkowe cięcie prowadzi do powstania dłuższych form amyloidu beta, które są następnie stopniowo skracane, przede wszystkim przez odłączanie fragmentów zawierających po kilka reszt aminokwasowych.
Dwa główne ciągi przemian obejmują:
Właściwości gamma-sekretazy oraz sposób jej oddziaływania z substratem wpływają na proporcje powstających peptydów. Niektóre mutacje związane z dziedziczną chorobą Alzheimera zmieniają przebieg tego procesu, sprzyjając powstawaniu form peptydu o większej skłonności do agregacji.
Produkcja amyloidu beta jest procesem fizjologicznym i sama w sobie nie stanowi oznaki choroby.
Jedną z charakterystycznych właściwości amyloidu beta jest zdolność do samoorganizacji w większe struktury białkowe. Proces ten może prowadzić do powstawania nierozpuszczalnych złogów amyloidowych.
W zależności od stopnia agregacji wyróżnia się:
Podział ten ma charakter funkcjonalny i strukturalny. Poszczególne klasy agregatów nie zawsze są ściśle rozgraniczone, a przebieg ich powstawania zależy od warunków środowiskowych i właściwości peptydu.
Agregacja amyloidu beta może obejmować kilka powiązanych procesów:
W badaniach eksperymentalnych nad Aβ42 wykazano, że nukleacja wtórna może mieć szczególnie duże znaczenie dla szybkiego zwiększania liczby agregatów. Istniejące włókna mogą sprzyjać powstawaniu kolejnych oligomerów, prowadząc do dodatniego sprzężenia zwrotnego w procesie agregacji.
Rozpuszczalne oligomery amyloidu beta mogą zaburzać funkcjonowanie synaps, wpływać na transport jonów i aktywność receptorów oraz prowadzić do nieprawidłowości w gospodarce wapniowej neuronów. W badaniach eksperymentalnych obserwowano także ich związek ze stresem oksydacyjnym, dysfunkcją mitochondriów i aktywacją odpowiedzi zapalnej.
Nie wszystkie formy agregatów mają jednak takie same właściwości. W szczególności ich toksyczność zależy od wielkości, konformacji i stabilności. Znaczna część wiedzy na temat toksyczności poszczególnych oligomerów pochodzi z badań in vitro i modeli zwierzęcych, dlatego ich dokładna rola w rozwoju choroby u człowieka pozostaje przedmiotem badań.
Dokładne funkcje fizjologiczne amyloidu beta nie zostały w pełni poznane. Peptyd jest naturalnie obecny w płynie śródmiąższowym mózgu i płynie mózgowo-rdzeniowym, a jego produkcja zachodzi również u osób zdrowych.
Badania eksperymentalne wskazują, że przy niewielkich stężeniach amyloid beta może uczestniczyć w regulacji przekaźnictwa synaptycznego, uwalniania neuroprzekaźników i plastyczności synaptycznej. W niektórych modelach niewielkie stężenia peptydu sprzyjają mechanizmom związanym z uczeniem się i pamięcią, podczas gdy jego nadmierna ilość lub agregacja prowadzi do zaburzeń tych procesów.
Rozpatruje się również możliwość udziału amyloidu beta w odpowiedzi przeciwdrobnoustrojowej. W badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych obserwowano jego zdolność do oddziaływania z niektórymi drobnoustrojami. Nie ustalono jednak, w jakim stopniu mechanizm ten ma znaczenie fizjologiczne u człowieka.
Dane dotyczące potencjalnie korzystnych funkcji amyloidu beta nie oznaczają, że odkładanie się jego patologicznych agregatów jest procesem ochronnym. Znaczenie poszczególnych form peptydu zależy od ich stężenia, lokalizacji i stanu agregacji.
Stężenie amyloidu beta w mózgu zależy od równowagi pomiędzy jego produkcją, przemianami i usuwaniem. Zaburzenie tej równowagi może przyczyniać się do zwiększenia ilości peptydu oraz powstawania złogów amyloidowych.
W eliminacji amyloidu beta uczestniczy kilka mechanizmów.
Amyloid beta może być rozkładany przez enzymy proteolityczne, m.in. neprylizynę oraz enzym degradujący insulinę (IDE). Enzymy te uczestniczą w ograniczaniu ilości rozpuszczalnego peptydu w przestrzeni zewnątrzkomórkowej i innych przedziałach komórkowych.
Zmiany aktywności enzymów rozkładających amyloid beta mogą wpływać na jego stężenie, choć znaczenie poszczególnych szlaków degradacji w ludzkim mózgu nie zostało w pełni określone.
W usuwaniu amyloidu beta uczestniczą komórki mikrogleju i astrocyty, które mogą wychwytywać oraz rozkładać jego rozpuszczalne i zagregowane formy.
Komórki mikrogleju uczestniczą również w odpowiedzi zapalnej towarzyszącej złogom amyloidowym. Ich działanie może mieć charakter ochronny, ale przewlekła aktywacja i zaburzenie funkcjonowania tych komórek mogą sprzyjać uszkodzeniom tkanki nerwowej.
Amyloid beta może być transportowany przez barierę krew-mózg, m.in. z udziałem receptorów transportowych, takich jak LRP1, uczestniczących w jego usuwaniu z mózgu do krwi.
W usuwaniu peptydu mogą również uczestniczyć przepływ płynu śródmiąższowego, odpływ wzdłuż naczyń krwionośnych oraz wymiana płynów w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Znaczenie poszczególnych dróg transportu i odpływu amyloidu beta, w tym mechanizmów określanych jako układ glimfatyczny, pozostaje przedmiotem badań. Nie ustalono jednoznacznie ich względnego udziału w usuwaniu peptydu z mózgu człowieka.
Nagromadzenie amyloidu beta w mózgu stanowi jedną z głównych cech neuropatologicznych choroby Alzheimera, obok odkładania nieprawidłowo zmodyfikowanego białka tau w postaci splątków neurofibrylarnych.
Jednym z najważniejszych modeli wyjaśniających rozwój choroby jest hipoteza kaskady amyloidowej, zgodnie z którą zaburzenia metabolizmu amyloidu beta i jego patologiczna agregacja należą do wczesnych zdarzeń prowadzących do dalszych procesów neurodegeneracyjnych. Mogą one sprzyjać zaburzeniom funkcjonowania synaps, zmianom białka tau, przewlekłej aktywacji komórek glejowych i ostatecznie utracie neuronów.
Za istotną rolą amyloidu beta w patogenezie choroby przemawiają m.in.:
Jednocześnie istnieją istotne ograniczenia hipotezy amyloidowej. Złogi amyloidowe mogą być obecne u osób bez zaburzeń poznawczych, a ich ilość nie pozostaje w prostym związku z nasileniem otępienia. Stopień uszkodzenia neuronów i rozprzestrzeniania się patologii białka tau często wykazuje silniejszy związek z zaawansowaniem objawów klinicznych. Ponadto znaczne zmniejszenie ilości amyloidu beta w mózgu nie prowadzi do całkowitego zatrzymania neurodegeneracji ani odwrócenia istniejących zaburzeń poznawczych.
Z tych powodów współczesne modele patogenezy choroby Alzheimera uwzględniają również inne procesy, w szczególności patologię białka tau, zaburzenia naczyniowe, dysfunkcję synaps, odpowiedź zapalną i zmiany metabolizmu komórkowego. Amyloid beta jest zatem uznawany za ważny element procesu chorobowego, ale nie za jedyny mechanizm odpowiedzialny za rozwój choroby Alzheimera.
Mózgowa angiopatia amyloidowa (CAA, ang. cerebral amyloid angiopathy) polega na odkładaniu amyloidu beta w ścianach naczyń krwionośnych mózgu, przede wszystkim drobnych i średnich tętnic oraz tętniczek, a w części przypadków również naczyń włosowatych.
W odróżnieniu od złogów występujących w blaszkach amyloidowych, w których szczególne znaczenie ma Aβ42, w ścianach naczyń często dominuje Aβ40. Nagromadzenie amyloidu może prowadzić do zmian struktury ścian naczyń, ograniczenia ich prawidłowego funkcjonowania i zwiększenia podatności na uszkodzenia. Do następstw klinicznych należą m.in. mikrokrwawienia mózgowe, powierzchowna syderoza korowa i krwotoki śródmózgowe.
Rozpatruje się także udział zaburzonego usuwania amyloidu beta wzdłuż ścian naczyń w powstawaniu złogów naczyniowych. Mózgowa angiopatia amyloidowa często współistnieje z chorobą Alzheimera, ale może występować również niezależnie od niej.
Gen APP, kodujący białko prekursorowe amyloidu, znajduje się na chromosomie 21. Nie koduje bezpośrednio odrębnych form amyloidu beta, lecz większe białko, z którego peptydy te są uwalniane.
Niektóre mutacje genu APP powodują autosomalnie dominujące postacie choroby Alzheimera, zwykle o wczesnym początku. Mogą one wpływać na ilość powstającego amyloidu beta, proporcje jego odmian lub właściwości agregacyjne peptydu. Mutacje genów PSEN1 i PSEN2, kodujących preseniliny stanowiące składniki kompleksu gamma-sekretazy, mogą zmieniać przebieg przetwarzania APP. Wiele z nich wpływa na proporcje wytwarzanych peptydów, w szczególności zwiększając względny udział odmian silniej agregujących.
Zwiększenie liczby kopii genu APP, występujące m.in. w zespole Downa związanym z trisomią chromosomu 21, sprzyja zwiększonej produkcji amyloidu beta i rozwojowi zmian neuropatologicznych typowych dla choroby Alzheimera.
W 2012 roku opisano rzadki wariant genu APP, oznaczany A673T, związany ze zmniejszonym ryzykiem choroby Alzheimera i wolniejszym pogarszaniem się funkcji poznawczych w populacji osób starszych.
Wariant ten powoduje podstawienie aminokwasu w pobliżu miejsca rozszczepianego przez beta-sekretazę. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że ogranicza on amyloidogenne przetwarzanie APP i zmniejsza ilość powstających peptydów amyloidu beta.
Odkrycie wariantu A673T stanowi ważny argument genetyczny na rzecz znaczenia przetwarzania APP i amyloidu beta w patogenezie choroby Alzheimera.
Istotny wpływ na metabolizm amyloidu beta wywiera również apolipoproteina E, kodowana przez gen APOE.
Apolipoproteina E uczestniczy w transporcie lipidów w ośrodkowym układzie nerwowym i wpływa na procesy związane z agregacją oraz usuwaniem amyloidu beta. Allel APOE ε4, kodujący izoformę apoE4, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem choroby Alzheimera i wcześniejszym odkładaniem amyloidu beta w mózgu. Allel ε2 jest natomiast na ogół związany ze zmniejszeniem ryzyka zachorowania w porównaniu z najczęściej występującym allelem ε3.
W odróżnieniu od rzadkich mutacji powodujących dziedziczne postacie choroby obecność allelu APOE ε4 nie przesądza o wystąpieniu choroby Alzheimera, lecz stanowi czynnik ryzyka.
Amyloid beta należy do podstawowych biomarkerów wykorzystywanych w ocenie zmian biologicznych charakterystycznych dla choroby Alzheimera.
W płynie mózgowo-rdzeniowym można oznaczać stężenia Aβ42 i Aβ40 oraz obliczać stosunek Aβ42/Aβ40.
W chorobie Alzheimera obserwuje się zazwyczaj obniżenie stężenia Aβ42, co wiąże się z odkładaniem tej formy peptydu w tkance mózgowej. Stosunek Aβ42/Aβ40 może zapewniać większą dokładność diagnostyczną niż samo stężenie Aβ42, ponieważ częściowo uwzględnia indywidualne różnice w produkcji amyloidu beta. W diagnostyce stosuje się także wskaźniki łączące amyloid beta z oznaczeniami białka tau, np. stosunek fosforylowanego tau do Aβ42.
Złogi amyloidowe można uwidocznić za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej (PET), wykorzystującej znaczniki wiążące się z włóknistymi agregatami amyloidu beta.
Badanie pozwala ocenić obecność patologii amyloidowej w mózgu, lecz nie mierzy bezpośrednio ilości wszystkich rozpuszczalnych form peptydu ani stopnia uszkodzenia neuronów. Dodatni wynik badania amyloidowego PET może występować także u osób bez klinicznych zaburzeń poznawczych.
Rozwijane są metody wykrywania zmian charakterystycznych dla choroby Alzheimera na podstawie biomarkerów oznaczanych we krwi.
Jednym z takich wskaźników jest stosunek Aβ42/Aβ40 w osoczu. Jego zmniejszenie może wskazywać na obecność patologii amyloidowej w mózgu, jednak wielkość zmian jest stosunkowo niewielka, co stawia wysokie wymagania dokładności analitycznej stosowanych metod. W diagnostyce wykorzystuje się również biomarkery związane z białkiem tau, zwłaszcza fosforylowanym tau217 (p-tau217). Testy oparte na p-tau217 lub wskaźnikach łączących różne biomarkery mogą osiągać większą dokładność rozpoznawania patologii choroby Alzheimera niż sam stosunek Aβ42/Aβ40 we krwi.
Wytyczne Alzheimer's Association z 2025 roku dopuszczają zastosowanie odpowiednio zwalidowanych testów krwi w diagnostyce pacjentów z obiektywnymi zaburzeniami poznawczymi w specjalistycznych ośrodkach. Możliwość zastąpienia innych badań zależy od parametrów diagnostycznych konkretnego testu. Nie wszystkie dostępne testy krwi wykazują wystarczającą dokładność.
Zgodnie z kryteriami opracowanymi przez grupę roboczą Alzheimer's Association w 2024 roku chorobę Alzheimera można definiować jako proces biologiczny rozpoczynający się przed wystąpieniem objawów klinicznych. W tych kryteriach nieprawidłowy wynik odpowiednio zwalidowanego biomarkera podstawowego (Core 1) może stanowić podstawę biologicznego rozpoznania choroby, także u osoby bez zaburzeń poznawczych.
Należy jednak odróżnić obecność zmian biologicznych charakterystycznych dla choroby Alzheimera od rozpoznania objawowego otępienia. Dodatni wynik biomarkera nie określa samodzielnie stopnia zaburzeń poznawczych ani tempa przyszłego pogarszania się funkcji. Kryteria biologiczne nie są również równoznaczne z zaleceniem rutynowego badania przesiewowego osób bez objawów.
Zastosowanie biomarkerów w praktyce klinicznej wymaga uwzględnienia wskazań, właściwości testu i całego obrazu klinicznego.
Amyloid beta jest jednym z głównych celów terapii modyfikujących przebieg choroby Alzheimera. Badane strategie terapeutyczne obejmują ograniczanie jego produkcji, wpływanie na agregację oraz usuwanie istniejących złogów amyloidowych.
Jednym z badanych podejść jest hamowanie aktywności enzymów odpowiedzialnych za amyloidogenne przetwarzanie APP, przede wszystkim beta-sekretazy i gamma-sekretazy.
W badaniach klinicznych oceniano inhibitory tych enzymów, jednak pomimo zmniejszania produkcji amyloidu beta nie uzyskano wystarczających korzyści klinicznych pozwalających na wprowadzenie tych strategii do rutynowego leczenia choroby Alzheimera. Część badań przerwano z powodu działań niepożądanych lub niekorzystnego wpływu terapii na funkcje poznawcze. Jednym z problemów jest udział sekretaz w przetwarzaniu wielu innych białek, istotnych dla prawidłowego funkcjonowania komórek.
Jedną ze strategii terapeutycznych jest stosowanie przeciwciał monoklonalnych rozpoznających określone formy amyloidu beta i wspomagających usuwanie jego agregatów z mózgu.
Do leków tej grupy należą lekanemab, wykazujący szczególne powinowactwo do rozpuszczalnych protofibryli amyloidu beta, oraz donanemab, rozpoznający zmodyfikowaną postać peptydu obecną w złogach amyloidowych. Oba leki zostały dopuszczone do obrotu w Unii Europejskiej w 2025 roku, z ograniczeniem wskazań do wybranych pacjentów we wczesnym stadium choroby Alzheimera.
W badaniach klinicznych wykazano, że usuwanie złogów amyloidowych za pomocą niektórych przeciwciał monoklonalnych może spowalniać pogarszanie się funkcji poznawczych i codziennego funkcjonowania u wybranych pacjentów we wczesnym stadium choroby Alzheimera.
W badaniu CLARITY AD, obejmującym 1795 pacjentów, po 18 miesiącach leczenia lekanemabem średnie pogorszenie wyniku w skali CDR-SB było mniejsze niż w grupie placebo. Różnica pomiędzy grupami wyniosła 0,45 punktu w skali od 0 do 18 punktów.
W badaniu TRAILBLAZER-ALZ 2 wykazano, że donanemab spowalniał pogarszanie się funkcji poznawczych i codziennego funkcjonowania w porównaniu z placebo. Wielkość obserwowanego efektu zależała od populacji pacjentów i zastosowanej miary klinicznej.
Wyniki te wskazują, że ograniczanie patologii amyloidowej może wpływać na przebieg kliniczny choroby, stanowiąc dodatkowy argument na rzecz znaczenia amyloidu beta w jej patogenezie. Jednocześnie redukcja złogów amyloidowych nie jest równoznaczna z proporcjonalną poprawą funkcji poznawczych. Przegląd systematyczny Cochrane z 2026 roku wskazuje, że przeciętne korzyści w zakresie funkcji poznawczych i nasilenia otępienia są bardzo niewielkie, a ich znaczenie kliniczne pozostaje ograniczone. Dostępne terapie nie prowadzą do wyleczenia choroby ani całkowitego zatrzymania jej postępu.
Istotnym działaniem niepożądanym immunoterapii przeciwamyloidowej są nieprawidłowości obrazowe związane z amyloidem (ARIA, ang. amyloid-related imaging abnormalities).
Obejmują one przede wszystkim:
Zmiany ARIA mogą przebiegać bezobjawowo, lecz w części przypadków powodują objawy neurologiczne, a rzadko mogą prowadzić do ciężkich powikłań.
Ryzyko ARIA jest zwiększone m.in. u pacjentów posiadających dwie kopie wariantu APOE4. Z tego powodu europejskie wskazania do stosowania lekanemabu i donanemabu wykluczają tę grupę chorych. Terapia wymaga odpowiedniej kwalifikacji pacjentów i monitorowania za pomocą rezonansu magnetycznego.
Amyloid beta został wyizolowany i scharakteryzowany w 1984 roku przez George'a G. Glennera i Caine'a W. Wonga. Badacze wyodrębnili białkowy składnik złogów amyloidowych występujących w naczyniach mózgowych osób z chorobą Alzheimera.
W 1985 roku Colin L. Masters i współpracownicy wykazali, że amyloid beta jest głównym składnikiem rdzeni blaszek amyloidowych występujących w mózgach osób z chorobą Alzheimera i zespołem Downa.
W kolejnych latach zidentyfikowano białko prekursorowe amyloidu oraz gen APP, a następnie mutacje genetyczne związane z dziedzicznymi postaciami choroby Alzheimera.
W 1992 roku John A. Hardy i Gerald A. Higgins przedstawili hipotezę kaskady amyloidowej, zgodnie z którą zaburzenia metabolizmu amyloidu beta i jego odkładanie należą do głównych procesów inicjujących rozwój choroby Alzheimera. W następnych dekadach rozwijano badania nad właściwościami oligomerów, mechanizmami agregacji, metabolizmem APP oraz genetycznymi uwarunkowaniami choroby.
W 2012 roku odkrycie ochronnego wariantu APP A673T dostarczyło istotnych danych wskazujących na znaczenie ograniczenia produkcji amyloidu beta w zmniejszaniu ryzyka choroby Alzheimera.
Rozwój metod obrazowania złogów amyloidowych i oznaczania biomarkerów w płynie mózgowo-rdzeniowym, a następnie we krwi, umożliwił wykrywanie patologii amyloidowej u żyjących pacjentów. W latach 20. XXI wieku kolejnym etapem badań stało się wprowadzenie przeciwciał monoklonalnych skierowanych przeciwko amyloidowi beta, których skuteczność wykazano w randomizowanych badaniach klinicznych. Wyniki tych badań potwierdziły możliwość wpływania na tempo pogarszania się funkcji poznawczych przez ograniczanie patologii amyloidowej, przy jednoczesnym wykazaniu ograniczeń skuteczności i istotnych zagrożeń związanych z leczeniem.