Anataz

Anataz

Właściwości chemiczne i fizyczne
Inne nazwy	oktaedryt
Skład chemiczny	TiO2 (dwutlenek tytanu)
Twardość w skali Mohsa	5,5–6
Przełam	muszlowy, nierówny/nieregularny, półmuszlowy
Łupliwość	doskonała w dwóch kierunkach, wyraźna, doskonała wg {001} i {011}
Pokrój kryształu	dwupiramidalny, wydłużony, piramidalny, rzadziej pryzmatyczny lub tabliczkowy
Układ krystalograficzny	tetragonalny
Klasa krystalograficzna	dwupiramida dytetragonalna
Właściwości mechaniczne	kruchy
Gęstość	3,8–4 g/cm³
Właściwości optyczne
Barwa	bezbarwny; różowa, czerwona, żółta, zielona miodowa, brunatna, niebieskozielona, niebieska, ciemnoniebieska, czarna
Rysa	biała, bladożółta, żółtawa, szarawa
Połysk	metaliczny, diamentowy, tłusty, półmetaliczny, szklisty
Współczynnik załamania	2,488–2,564(jednoosiowy)
Inne	dwójłomność: 0,073 pleochroizm: słaby dyspersja (optyka): 0,213–0,259 (bardzo silna)
Dodatkowe dane
Klasyfikacja Strunza	4.DD.05
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Anataz (Oktaedryt) – minerał, odmiana polimorficzna dwutlenku tytanu. Według ustaleń Louisa Nicolasa Vauquelina jego właściwości są analogiczne do rutylu. Pierwszy raz o tym minerale pisano w roku 1738. Nazwa wywodzi się z greckiego słowa anatasis, oznaczającego wydłużenie (rozciągnięcie), co nawiązuje do pokroju minerału.

Właściwości

Parametry komórki elementarnej:
a = 0,37852 nm
b = 0,37852 nm
c = 0,95139 nm

Krystalizuje w układzie tetragonalnym. Tworzy kryształy ostro zakończone o postaci podwójnej piramidy tetragonalnej, lub dwuścianem podstawowym. Tworzy kryształy narosłe, rzadko wrosłe. Czasami występuje w postaci ośmiościanu (oktaedru). Rzadziej ma pokrój słupkowy lub tabliczkowy. Często zbliźniaczone. Sporadycznie wykazuje podłużne prążkowanie na ścianach kryształów. Niekiedy tworzy skupienia ziarniste. Jest jedną z trzech odmian polimorficznych dwutlenku tytanu obok rutylu i brukitu. Jest kruchy, przezroczysty, przeświecający do nieprzezroczystego. Ciemno zabarwione kryształy wykazują pleochroizm o barwach: żółtobrązowej, zielononiebieskiej, brązowej. Nierozpuszczalny w kwasach i nietopliwy.

Występowanie

Powszechnie występuje jako składniki skał magmowych, metamorficznych, osadowych i okruchowych. Spotykany w żyłach typu alpejskiego, gnejsach, łupkach metamorficznych, łupkach chlorytowych, jako minerał akcesoryczny w niektórych granitach, pegmatytach i bogatych w tytan skałach zasadowych. karbonatytach, iłach, piaskowcach. Bywa pospolitym składnikiem utworów aluwialnych. Tworzy się z roztworów hydrotermalnych obok kryształu górskiego i adularu. Niekiedy jest produktem przeobrażenia innych minerałów zawierających tytan. Występuje niemal wyłącznie w formie małych, rozproszonych kryształów. Towarzyszą mu brookit, rutyl, tytanit, ilmenit, albit, kryształ górski, epidot, kwarc, skaleń, hematyt, piryt, klinochlor, adular, magnetyt, kalcyt i chloryt.

Miejsca występowania

Na świecie: Jest minerałem rzadkim. Występuje w: Szwajcarii – w masywie St.Gothard i Francji – Bourg d’Oisans – połyskujące żółte kryształy, Austrii, Włoszech, Czechach, Wielkiej Brytanii, Norwegii – ciemnoniebieski anataz, Rosji – Ural; USA – Kolorado, Massachusetts; Brazylii – Minas Gerais i RPA. Okazy z Brazylii, Kanady, RPA i Rosji występują w piaskach i żwirach diamentowo- i złotonośnych.

W Polsce: występuje w Sudetach, stwierdzony w granitach Karkonoszy (Karpacz) i okolicach Jegłowej k. Strzelina, okolicach Jeleniej Góry i Kowar oraz w wierceniach w rejonie Suwałk.

Zastosowanie

• Jest wykorzystywany do produkcji głównie bieli tytanowej;
• do pozyskiwania tytanu;
• ma znaczenie naukowe;
• stanowi poszukiwany kamień kolekcjonerski;
• bywa używany jako kamień jubilerski (najbardziej cenione są okazy barwy niebieskiej i lawendowoniebieskiej);

Przypisy

Bibliografia

• Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld: Minerały. Warszawa: Świat Książki, 1996, seria: Leksykon Przyrodniczy. ISBN 83-7129-194-9.
• Podręczny Leksykon Przyrodniczy – Minerały i kamienie szlachetne
• Atlas mineralogii
• R.Hochleitner – Minerały i kryształy