| miasto i gmina | |||||
Kowary, ul. 1 Maja | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Data założenia |
1158 | ||||
| Prawa miejskie |
1513 | ||||
| Burmistrz |
Elżbieta Zakrzewska (od 2018) | ||||
| Powierzchnia |
37,39 km² | ||||
| Wysokość |
420–1280 m n.p.m. | ||||
| Populacja (01.01.2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna |
(+48) 75 | ||||
| Kod pocztowy |
58-530 | ||||
| Tablice rejestracyjne |
DJE | ||||
Położenie na mapie powiatu karkonoskiego | |||||
Położenie na mapie Polski | |||||
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego | |||||
| TERC (TERYT) |
0206021 | ||||
| SIMC |
0936078 | ||||
Urząd miejski ul. 1 Maja 1a58-530 Kowary | |||||
| Strona internetowa | |||||
| BIP | |||||
Kowary (niem. Schmiedeberg im Riesengebirge) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie karkonoskim, na pograniczu Karkonoszy, Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej w Sudetach Zachodnich. Historycznie leżące na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.
Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego z 31 marca 2011 miasto liczyło 11 784 mieszkańców, 31 grudnia 2013 – 11 008, 31 grudnia 2015 – 11 287, 30 czerwca 2020 – 10 741 osób, a 1 stycznia 2023 w Kowarach mieszkało 9913 osób (390. miejsce w kraju).
Miasto Kowary leży w południowo-zachodniej części województwa dolnośląskiego, w powiecie karkonoskim, nad Jedlicą. Miasto o powierzchni 37,39 km² (127. miejsce w kraju), zamieszkuje ponad 9,9 tys. mieszkańców. Kowary położone są w południowo-wschodniej części Kotliny Jeleniogórskiej, północno-wschodniej części Karkonoszy i południowo-zachodnim skrawku Rudaw Janowickich. Obszar miasta w granicach administracyjnych (3739 ha powierzchni) charakteryzuje się urozmaiconą rzeźbą terenu (420–1280 m n.p.m.), a przez to zróżnicowaniem warunków klimatycznych. Od południowego zachodu Kowary graniczą z Czechami. Granica biegnie od Przełęczy Okraj przez Kowarski Grzbiet do Skalnego Stołu.
Kowary położone są nad rzeką Jedlicą, wzdłuż której na przestrzeni ok. 5 km ciągnie się zwarta zabudowa. W środkowej jej części usytuowane jest centrum miasta, które jest jego najstarszą częścią. Znajdują się tu liczne placówki usługowo-handlowe, urząd miasta, kościół, ośrodek zdrowia i dwie szkoły podstawowe[potrzebny przypis].
Do lat 90. XX wieku miasto było znaczącym ośrodkiem przemysłowym. Obecnie czynione są starania w kierunku zwiększenia roli turystyki. Nieprzerwanie, natomiast, miasto pełni funkcje ośrodka specjalistycznego lecznictwa uzdrowiskowego.
Według danych z roku 2002 Kowary mają powierzchnię 37,39 km², w tym:
Miasto stanowi 5,95% powierzchni powiatu.
Sąsiednie gminy: Kamienna Góra, Karpacz, Lubawka, Mysłakowice, Podgórzyn, Svoboda nad Úpou (Czechy)

Założenie i rozwój miasta Kowary związany jest głównie z wydobyciem rud żelaza i z kowalstwem. W 1148 waloński gwarek, Laurentius Angelus dokonał odkrycia – na zboczu góry Rudnik w Rudawach Janowickich stwierdził obecność rud żelaza. Niespełna 10 lat później, w 1158 książę Bolesław Kędzierzawy wydał rozporządzenie, które zapoczątkowało wydobycie rudy z owej góry. Wkrótce powstały kuźnie i hamernie, w wielu zakładach metalurgicznych wytwarzano wyroby metalowe. Pierwsze wzmianki o Kowarach pochodzą z 1355 roku, a w 1368 roku miejscowość odnotowano jako osadę górniczą.
W XIV w. osada słynęła z huty (fryszerka) i hamerni (kuźni), która wyrabiała znakomite noże i sierpy. Pod koniec XIV w. stała się własnością rycerską z własnym zamkiem. Aż do 1634 roku należała do śląskiego rodu Schaffgotschów.

4 września 1513 król Czech i Węgier Władysław Jagiellończyk nadał Kowarom prawa miejskie, w 1528 uzyskały prawa wolnego miasta górniczego. Kowary rozwinęły się jako największy ośrodek produkcji żelaza w Karkonoszach, a w późniejszym okresie znaczenia nabrało również tkactwo. Miasto było znaczącym ośrodkiem produkcji broni palnej, zwłaszcza pod koniec XVI wieku. Król Zygmunt August w 1564 zamówił u kowarskich rusznikarzy 200 luf do muszkietów dla swojego wojska. Istniało tu wówczas 11 kuźnic, które dostarczały 3000 cetnarów żelaza. W latach 1639–1747 miasto znajdowało się w rękach rodziny von Czernin. Wiek XVII to dalszy intensywny rozwój Kowar, który jednak przerwała wojna trzydziestoletnia. Skutecznie zahamowała rozbudowę miasta, wyniszczyła ludność i samo miasto. Polecono wówczas zatopić kopalnie, był to koniec okresu świetności kowarskiego górnictwa. W wyniku upadku przemysłu górniczego i metalurgicznego rozwinęła się produkcja i bielenie płótna lnianego i wyrób tzw. białej przędzy, która szybko stała się specjalnością miasta, rozwijała się również hodowla zwierząt i roślin.
Na skutek wojen prusko-austriackich (wojny śląskie) Kowary wraz z całym Dolnym Śląskiem zostały przyłączone do Prus. Król Fryderyk II wykupił dobra kowarskie z rąk czeskiego rodu Czerninów. Wcześniej przez ponad 200 lat Kowarami władali von Schaffgotschowie. Próby rozwoju kowarskiego górnictwa próbowano jeszcze podjąć w XVIII i XIX w., jednak bezskutecznie. Przez ponad 200 lat miasto utrzymywało się dzięki włókiennictwu, i to dzięki niemu większość mieszkańców miała pracę. W końcu XVIII i na początku XIX wieku na tle ogólnego kryzysu gospodarczego m.in. ciężkie zimy i zaraza ziemniaczana nastąpiła stagnacja gospodarcza, bezrobocie, które wywołało zubożenie ludności i narastający kryzys społeczny m.in. bunt tkaczy w 1848. Mimo działań rządu pruskiego nie udało się uratować tkactwa i płóciennictwa chałupniczego[potrzebny przypis].

Lata po I wojnie światowej przyniosły niewielkie ożywienie gospodarcze. Ponownie otwarto kopalnie i rozpoczęto wydobywanie rud żelaza. W 1927 rozpoczęto wydobycie rudy uranu podczas eksploatacji rud żelaza. Po przerwie w eksploatacji w latach 1929–1935, spowodowanej światowym kryzysem, wznowiono pracę kopalni, a uran sprzedawano do 1939 zakładom badawczym w Oranienburgu i zakładom Stahlwerk Mark A.G. w Hamburgu. 1 kwietnia 1938 do Kowar włączono wieś Podgórze. Rozwój miasta przerwała II wojna światowa.
W 1945 miasto zostało włączone do Polski, a jego dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946.
Po 1945 wznowiono wydobycie rud uranu, jednak proces wydobywania owiany był tajemnicą i był pilnie strzeżony. Oficjalnie była tu jedynie kopalnia rud żelaza. Bito również nowe sztolnie poszukiwawcze, wydobywcze i szyby wydobywcze. Uran wydobywano dla radzieckiej atomistyki głównie w latach 40. i 50. XX wieku. W latach 60. w Kowarach przerabiano rudy uranu z innych złóż w Polsce i z ubogiej rudy z hałd. Robotnicy pracujący przy wydobyciu tegoż surowca, jego sortowaniu i przeróbce nie posiadali odpowiednich zabezpieczeń do pracy w takich warunkach, co skutkowało to w późniejszym okresie wieloma zgonami pracowników owych zakładów[potrzebny przypis].
Ponad sto lat historii Kowar i okolic to także lecznictwo. Sudety Zachodnie charakteryzowały się unikalnym klimatem sprzyjającym leczeniu gruźlicy. W 1900 roku zorganizowano sanatorium przeciwgruźlicze w Kowarach Dolnych, w 1902 powstało sanatorium "Wysoka Łąka", a w latach 1914-1916 zbudowano sanatorium "Bukowiec". W Kowarach przez kilkadziesiąt lat mieściła się Dyrekcja Specjalistycznego Zespołu Gruźlicy i Chorób Płuc, którego sanatoria znajdowały się w całych Sudetach Zachodnich.
W okresie powojennym w mieście rozwijał się przemysł wydobywczy (głównie Zakłady Przemysłowe R-1), maszynowy (Fabryka Maszyn Kowary) oraz włókienniczy (zakłady lniarskie, fabryka dywanów, fabryka filców technicznych).
1 stycznia 1960 do Kowar włączono wieś Krzaczyna ze zniesionej gromady Ścięgny w tymże powiecie. W 1963 roku miasto liczyło 11757 mieszkańców.
Dane z 31 grudnia 2017:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| Populacja | 11 090 | 100 | 5814 | 52,4 | 5276 | 47,6 |
| Gęstość zaludnienia [mieszk./km²] | 313,1 | 167,6 | 145,5 | |||
Piramida wieku mieszkańców Kowar w 2014 roku.


Przemysł w mieście do lat 90. XX wieku funkcjonował głównie branży włókienniczej, budowlanej i drzewnej. Reprezentantami tych branż były zakłady (obecnie zamknięte)[potrzebny przypis]:
W początkowym okresie PRL największym zakładem miasta były Zakłady Przemysłowe R-1.
Obecnie rozwój miasta ukierunkowuje się na oferowanie usług turystycznych. W ciągu ostatnich lat wielokrotnie rozważane były projekty utworzenia w rejonie miasta stacji sportów zimowych.
Kowary leżą przy następujących szlakach:
Publiczny transport zbiorowy zapewnia PKS Tour Jelenia Góra i mniejsi przewoźnicy drogowi. W styczniu 2022 uruchomiono w mieście komunikację miejską w oparciu o tabor miejscowego przewoźnika «Partner Tour». Wykonywane są trzy kursy dziennie w dni robocze na jednej linii.

Dawniej w mieście działały dwie stacje kolejowe – Kowary i Kowary Średnie. Dodatkowo wybudowano również trzy przystanki kolejowe: Kowary Ściegny, Kowary Zdrój i Kowary Górne. Wszystkie punkty umieszczono na linii kolejowej nr 308, łączącej Kamienną Górę z Jelenią Górą. Otwarcie pierwszego odcinka Jelenia Góra – Kowary miało miejsce 15 maja 1882 roku. Przedłużenie odcinka do Kamiennej Góry przez Tunel pod Przełęczą Kowarską o długości 1025 metrów nastąpiło 5 czerwca 1905 roku. Po II wojnie światowej linia przeszła na własność Polskich Kolei Państwowych. W dniu 8 lipca 1945 roku podpisano porozumienie polsko-radzieckie, w wyniku którego zdemontowano elementy sieci trakcyjnej i wywieziono do Związku Radzieckiego. W 1986 roku zawieszono przewozy pasażerskie na szlaku do Kamiennej Góry. W 1999 roku całkowicie zawieszono przewozy kolejowe.




W wojewódzkim rejestrze zabytków na liście zabytków wpisane są obiekty::
Kowary – Ciszyca

Kowary – Radociny
inne zabytki:
Dawniej w Kowarach było 5 szkół podstawowych (nie istnieją już SP nr 2 w Kowarach Górnych, SP nr 4 przy obecnym ZSO i SP nr 5 na Wojkowie). Obecnie istnieją dwie szkoły podstawowe (Szkoła Podstawowa nr 1 w Kowarach i Szkoła Podstawowa nr 3 im. Józefa Gielniaka), gimnazjum, liceum ogólnokształcące i liceum dla dorosłych (Zespół Szkół Ogólnokształcących). Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Lema[potrzebny przypis].
W Kowarach do 2002 r. istniało Kino „Orzeł”, które obecnie jest zamknięte. Pamięć o kinie jest zachowana w Muzeum Sentymentów na terenie dawnej fabryki dywanów. Główną instytucją kulturalną i animatorem życia kulturalnego miasta jest Miejski Ośrodek Kultury[potrzebny przypis].
W Kowarach działa Miejski Klub Sportowy Olimpia, który organizuje imprezy sportowe: „Turniej piłki nożnej juniorów im. S. Żurowskiego”, seminaria szkoleniowe „Funakoshi Shotokan Karate” i „Polsko-Czeskie mistrzostwa o puchar Karkonoszy w paralotniach”. Ponadto klub jest współorganizatorem „Dni Kowar” pod nazwą „Dni Sportu”, jak również organizuje „Majówkę”, „Jesień Kowarską” czy też inne imprezy sportowo-rozrywkowe na terenie miasta[potrzebny przypis].
Miasta partnerskie