Nowa Ruda

Nowa Ruda
miasto i gmina
Ilustracja
Rynek w Nowej Rudzie (2014)
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 dolnośląskie

Powiat

kłodzki

Aglomeracja

wałbrzyska

Data założenia

XIII w.

Prawa miejskie

przed 1360

Burmistrz

Tomasz Kiliński

Powierzchnia

37,05 km²

Populacja (01.01.2023)
• liczba ludności
• gęstość


20 674
558 os./km²

Strefa numeracyjna

+48 74

Kod pocztowy

57-400,-401,-402

Tablice rejestracyjne

DKL

Położenie na mapie powiatu kłodzkiego
Mapa konturowa powiatu kłodzkiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Nowa Ruda”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Nowa Ruda”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Nowa Ruda”
Ziemia50°34′51″N 16°30′02″E/50,580833 16,500556
TERC (TERYT)

0208041

SIMC

0984278

Urząd miejski
Rynek 1, 57-400 Nowa Ruda
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Wiadomości w Wikinews
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Zamek Stillfriedów z XIV w.
Galeria: Dwory, pałac
Dwór Górny
Dwór Stillfriedów w Drogosławiu
Pałac, ul. Piłsudskiego
Os. Piastowskie z lat 70. XX w.
Herb Stillfriedów
Herb baronów Stillfriedów
Herb hrabiów Stillfriedów
Herby Stillfriedów i z ul. Cmentarnej

Nowa Ruda (niem. Neurode, w gwarze kłodzkiej Noiroode, cz. Nová Ruda) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, siedziba miasta i gminy wiejskiej Nowa Ruda, wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej; nad rzeką Włodzicą.

Nowa Ruda uzyskała lokację miejską przed 1360 r. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecnie Nowa Ruda pełni funkcję ponadgminnego ośrodka administracyjno-edukacyjnego dla mikroregionu noworudzko-radkowskiego.

Nową Rudę zamieszkuje niemal 20,7 tys. mieszkańców, co czyni ją drugim miastem, po Kłodzku, pod względem liczby ludności w powiecie kłodzkim oraz 18. miastem w województwie dolnośląskim. Nowa Ruda jest ważnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tutaj trasy wojewódzkie. W mieście znajduje się stacja kolejowa, dzięki czemu można do Nowej Rudy dotrzeć koleją, busami Beskid i autobusami PKS-u oraz CDS s.r.o. z Broumova.

Położenie

 Osobne artykuły: Obniżenie Noworudzkie i Góry Sowie.

Nowa Ruda położona jest w Sudetach Środkowych, nad rzeką Włodzicą i jej dopływami; pomiędzy Górami Sowimi, Bardzkimi, Suchymi i Stołowymi, w dolinach i obniżeniach pomiędzy wzniesieniami Wzgórz Włodzickich. Pod względem historycznym Nowa Ruda leży w ziemi kłodzkiej.

Miasto podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.

Sąsiednie gminy to: Nowa Ruda (gmina wiejska), Radków.

Historia

Nowa Ruda, miasto położone w dolinie rzeki Włodzicy i jej dopływów, swą historią sięga XIII w. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji na prawie niemieckim pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II (1233–1278), który panował od 1253 do swojej śmierci. Pierwsza pisemna wzmianka o Nowej Rudzie, zamieszczona w najstarszej księdze fundacji miejskiej Kłodzka, datowana jest na 1337 Dziesięć lat później, w 1347 osada należała do Hannusa Wustehubego, który w 1352 sprzedał noworudzkie dobra rodzinie Donynów. W latach 1350–1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo. Od 1368 było siedzibą okręgu sądowego, którym zarządzał wójt. Poskutkowało to nadaniem statutu cechowego szewcom noworudzkim w 1404 oraz miejskim sukiennikom w 1416. Podczas wojen husyckich (1419–1436) miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427–1429, co doprowadziło do jego zniszczenia. Po śmierci księcia Jana (1390–1428), ostatniego Piasta z linii ziębickiej, w 1428 miasto przeszło w ręce czeskie. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw w 1434 przez rodzinę Donynów. W tym samym roku po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. W 1457 miasto uzyskało przywilej eksportu płótna, sukna i wyrobów z nich przygotowanych. Nowa Ruda w 1472 przeszła pod władanie Jerzego Stillfrieda, jednego z rycerzy króla Czech, Jerzego z Podiebradów. Jerzy Stillfried zaślubił także Annę von Donyn, splatając w ten sposób dzieje miasta i swojej rodziny na trzy kolejne wieki. Wiek XVII zapisał się w historii miasta najazdem gen. hrabiego Franza Bernarda von Thurna(inne języki) w 1622. Z racji tego, iż Bernard I Stillfried i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego, miasto zostało zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648). Uwięzieni Stillfriedowie nawrócili się jednak na katolicyzm, w efekcie czego odzyskali wolność i prawo do dóbr noworudzkich. Miasto w 1742 zostało włączone do Prus, wskutek nabycia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami ⅓ obszaru ziemi kłodzkiej. Jednakże w 1810 Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny von Magnisów. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945.

Wcześniej, bo już w 1855 Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich. Nastąpiło ożywienie gospodarcze, związane z prężnym rozwojem przemysłu włókienniczego, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo węgla kamiennego. Powstało wiele kopalń na terenie miasta m.in. kopalnia „Ruben” w Nowej Rudzie (później kopalnia „Nowa Ruda”), „Johann Baptysta” w Słupcu, „Rudolph” w Przygórzu oraz „Wenceslaus” w Ludwikowicach Kłodzkich. Od 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej, od 1873 rozpoczęto wydobywanie łupków ogniotrwałych oraz kontynuowano eksploatację złoża czerwonych piaskowców. W 1879 doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884. Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny. Działania wojenne podczas I wojny światowej ominęły miasto, jednak wielu mieszkańców miasta, zaciągniętych do armii niemieckiej, brało w niej udział i straciło życie. Miasto odczuło dość poważnie powojenny kryzys gospodarczy. Nastąpiła stagnacja gospodarcza, która doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie. Doszło do tego w 1932, na skutek reformy administracyjnej Niemiec. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech ruch narodowosocjalistyczny zaczął wkraczać w życie miasta. W 1937 obchodzono uroczyście 600-lecie Nowej Rudy, a mieszkaniec miasta prof. Joseph Wittig wydał obszerną jego kronikę. Okres ten to także czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni „Ruben” na skutek zawału w 1941 zginęło 187 górników.

II wojna światowa ominęła miasto nie niszcząc jego zabudowy. Niemcy obsadzili miasto 17 Armią „Mitte”, ale rejon ten został okrążony przez 21 i 59 Armię 1 Frontu Ukraińskiego. Ostatecznie Armia Czerwona zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945. Miesiąc później, w czerwcu, przybyli pierwsi Polacy. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć Ziemia kłodzka. Ostatecznie Nowa Ruda pozostała w granicach Polski. Obecną nazwę miasta zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946. Pierwszym polskim burmistrzem został Edward Miernik. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy, z którymi miasto zmagało się przez wiele lat.

Nowa Ruda po wojnie znacznie się rozbudowała. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego „Nowa Ruda”; dawny „Ruben”, oraz Kopalnia Węgla Kamiennego „Słupiec”; dawny „Johann Baptysta”). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar” (specjalizujące się w produkcji sztucznego jedwabiu) oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych „Diora”. W 1954 Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu. Do 1975, w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W 1970, noworudzianie otrzymali nowy budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, a w 1972 po raz pierwszy zorganizowano w Nowej Rudzie Festiwal Studentów Szkół Artystycznych. W 1973 Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie). Druga połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976, w KWK „Nowa Ruda” zginęło 17 górników, a w 1979 kolejnych 7. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji ustrojowej zaznaczył się licznym udziałem mieszkańców miasta. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. Burmistrzem został Stanisław Łukasik. W lipcu 1990 ukazał się pierwszy numer lokalnej „Gazety Noworudzkiej”. W 1991 podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel oraz francuskim Wallers-Arenberg. Rok później z sąsiednim czeskim miastem Broumov podpisano podobną umowę. Transformacja ustrojowa odbiła się negatywnie na mieście. Zlikwidowano wszystkie większe zakłady przemysłowe. W 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK „Nowa Ruda”, w 1994 zamknięto także pole „Piast”. Pole „Słupiec” działało do 2000, kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”, a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej „Diory”. Przez wiele następnych lat bezrobocie było głównym problemem miasta. W latach 1945–1975 Nowa Ruda należała do województwa wrocławskiego, lata 1975–1998 to okres przynależności do województwa wałbrzyskiego, a od 1999, Nowa Ruda należy do powiatu kłodzkiego, województwa dolnośląskiego.

 Osobny artykuł: Historia Żydów w Nowej Rudzie.
 Osobny artykuł: Browary w Nowej Rudzie.

Właściciele Nowej Rudy

Zabytki

Do wojewódzkiego rejestru zabytków, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959, na listę wpisane są obiekty:

Wybrane obiekty zabytkowe w Nowej Rudzie
Klatka schodowa domu przy ul. Kościelna 12
Ul. Nadrzeczna – domy tkaczy
Klatka schodowa domu przy ul. Nadrzecznej
Nieistniejące piece szybowe z lat 1898–1899

Inne obiekty

Inne ciekawe miejsca
Fontanna – posąg Jezusa i Jana Chrzciciela
Panorama miasta
Okolice do zwiedzania latem
Zimowe ośrodki narciarskie

Demografia

 Osobny artykuł: Ludność Nowej Rudy.

Dane z 31 grudnia 2010:

OpisOgółemKobietyMężczyźni
Jednostkaosób%osób%osób%
Populacja23 47710012 28852,311 18947,7
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]		633,7331,7302,0

Ludność – podział na dzielnice (dane z 30 czerwca 2004 r.):

Liczba ludności na osiedlach mieszkaniowych:

Piramida wieku mieszkańców Nowej Rudy w 2014.

Kultura

 Osobny artykuł: Kina w Nowej Rudzie.
Nowa Ruda, 1910

Nowa Ruda jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości i gmin. W mieście działa Miejski Ośrodek Kultury z kinem, Miejska Biblioteka Publiczna, działają dwa muzea: Górnictwa i Josepha Wittiga. Organizowane są imprezy zarówno plenerowe, jak i salowe z zakresu teatru, muzyki, czy tańca.

W 2016 Agnieszka Holland realizowała w mieście zdjęcia plenerowe i wnętrz do swojego filmu Pokot.

Miejski Ośrodek Kultury

W Nowej Rudzie życie kulturalne toczy się głównie wokół Miejskiego Ośrodka Kultury, którego początki sięgają 1971. MOK organizuje wiele imprez kulturalno-rozrywkowych, festynów; prowadzi zajęcia z dziedziny plastyki, muzyki, czy teatru. Ośrodek dysponuje dwiema salami. Jedną większą – na 360 miejsc, która jest jednocześnie salą kinową. Prowadzone tutaj „Kino MOK” wyświetla seanse filmowe dla mieszkańców miasta i nie tylko. Druga sala, mniejsza, może pomieścić około 200 widzów. Używana jest podczas imprez estradowych, teatralnych i muzycznych licznie organizowanych w Nowej Rudzie. Spośród najważniejszych imprez organizowanych w mieście wyróżniają się:

Miejska Biblioteka Publiczna

Historia MBP w Nowej Rudzie sięga 1949. Biblioteka dysponuje dużym księgozbiorem, w którym znajduje się ponad 130 tysięcy woluminów; prenumeruje około 10 tytułów czasopism i gazet. Uzupełnieniem tychże zasobów są zbiory audiowizualne, w którym znajduje się ponad 2,5 tysiąca pozycji. Biblioteka jest współorganizatorem kilku wydarzeń kulturalnych, a mianowicie:

Przy Miejskiej Bibliotece Publicznej w Nowej Rudzie działał Noworudzki Klub Literacki Ogma, który patronował i zrzeszał lokalnych poetów i twórców. Wydawane są antologie poetyckie.

Na wzgórzach dzikie trześnie kwitną
Drohobycz w dole. Nie,
Nowa Ruda fosforyzuje w szkle dymów

Karol Maliszewski, Zdania na wypadek. Wiersze wybrane, red. R. Wiśniewski, KIT Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg 2007
Muzea
Muzeum Josepha Wittiga

Szkolnictwo

W Nowej Rudzie znajdują się następujące placówki edukacyjne:

Media

Wspólnoty wyznaniowe

Neogotycki kościół parafialny pw. św. Mikołaja
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP, XVI w.
Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie
Wnętrze kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (XVIII w.)

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Opieka zdrowotna

Ludzi
Zwierząt

Sport i rekreacja

Władze miasta

Rynek – widok z ratusza

Nowa Ruda ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy miasta wybierają do swojej rady miasta 21 radnych w wyborach co 4 lata, w 21 okręgach wyborczych. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz, znajdujący się na rynku.

Mieszkańcy Nowej Rudy wybierają parlamentarzystów do Sejmu z okręgu wyborczego Wałbrzych, a do Senatu z okręgu wyborczego dzierżoniowsko-kłodzko-ząbkowickiego, zaś posłów do Parlamentu Europejskiego z dolnośląsko-opolskiego okręgu wyborczego z siedzibą we Wrocławiu. W mieście znajduje się biuro poselskie Moniki Wielichowskiej z PO oraz biuro senatorskie Aleksandra Szweda z PiS.

W Nowej Rudzie znajduje się także siedziba gminy wiejskiej Nowa Ruda.

Osoby związane z miastem

Krzysztof Tyniec
Robert Więckiewicz
Stanisław Orzechowski
Joseph Wittig
Lili Fuchsberg
Witold Roter
Karol Maliszewski
Olga Tokarczuk
Edyta Geppert
Jaga Hupało
Anna German
Franz Eckert

aktorzy:

duchowni:

nauczyciele, pracownicy naukowi

osoby historyczne:

piosenkarze:

pisarze, poeci:


politycy:

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata:

sportowcy:

twórcy

Gospodarka

W Nowej Rudzie przez kilkaset lat wydobywany był węgiel kamienny. Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda została zamknięta w ramach restrukturyzacji górnictwa. W Słupcu pracuje odkrywkowa kopalnia gabra – kamieniołom. Obecnie w Nowej Rudzie funkcjonuje część Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W mieście działają następujące zakłady: ZPAS S.A., ZPAS-NET, Ostheimer-Akok, Matplast, Faned, Orion, ITR Poland, Plastitec Kopalnia Czerwonego Piaskowca, CTS. W 2015 nastąpiło uruchomienie Umicore Autocat Poland. Przygotowywane jest ponowne otwarcie kopalni węgla koksującego przez australijską firmę Balamara Ltd. Ponadto w mieście funkcjonuje Noworudzki Park Przemysłowy oraz Technoinkubator Nowa Ruda. W lipcu 2015 zakład w Nowej Rudzie otworzyła niemiecka firma Framo Morat.

Transport

„Czarny most” w Nowej Rudzie (1879–1880) nad potokiem Woliborka
Dworzec kolejowy w Nowej Rudzie
Smog nad Nową Rudą
Drogi wojewódzkie
Drogi lokalne

Centrum miasta ominąć można obwodnicą, której budowa zakończyła się 12 listopada 2014.

Kolej

Nowa Ruda (stacja kolejowa) na linii nr 286: Wałbrzych Główny – Nowa Ruda – Kłodzko Główne (niezelektryfikowana). Przewozy pasażerskie obsługują spółki Koleje Dolnośląskie i PKP Intercity. W mieście znajdują się stacje i przystanki kolejowe: Nowa Ruda, Nowa Ruda Przedmieście i Nowa Ruda Zdrojowisko, stacja towarowa Nowa Ruda Słupiec oraz nieczynny przystanek Słupiec Dolny.

Połączenia kolejowe:

Komunikacja miejska

Od września 2021 roku w Nowej Rudzie działa linia komunikacji miejskiej łącząca dzielnice Drogosław, Centrum i Słupiec. Docelowo komunikacja miejska obsługiwana ma być autobusami elektrycznymi, które miasto planuje zakupić z dofinansowaniem z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. 6 czerwca 2023 burmistrz Tomasz Kiliński podpisał umowę na zakup dwóch autobusów elektrycznych Solaris Urbino 9 LE electric (z opcją na zakup kolejnego) z przedstawicielem firmy Solaris – Waldemarem Wlazło. Umowa opiewa na kwotę 5 620 000 zł, a dostarczenie autobusów ma potrwać do 12 miesięcy od daty jej podpisania.

Struktura powierzchni

Rzeka Włodzica przepływająca przez miasto
Widok na dzielnicę Zatorze

Według danych z 2023 Nowa Ruda ma obszar 37,05 km² (129. miejsce w kraju), w tym:

Miasto stanowi 2,25% powierzchni powiatu.

Klimat (1979–2013)

Średnia temperatura i opady dla Nowej Rudy
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 13,5 16,0 20,3 28,3 31,0 32,7 35,7 35,2 28,8 25,3 17,8 13,3 35,7
Średnie temperatury w dzień [°C] 1,0 2,2 6,7 12,7 18,1 20,8 22,9 23,0 17,9 12,7 6,0 2,2 12,2
Średnie dobowe temperatury [°C] -1,8 -1,2 2,5 7,1 12,3 15,2 17,0 16,6 12,3 7,9 3,0 -0,4 7,6
Średnie temperatury w nocy [°C] -4,8 -4,5 -1,1 2,1 6,5 9,8 11,5 11,0 7,7 3,9 0,1 -3,2 3,2
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -27,6 -25,9 -18,4 -7,6 -3,5 1,0 4,2 3,5 -0,7 -6,9 -16,7 -25,5 −27,6
Opady [mm] 29 26 35 35 58 78 90 71 53 33 33 33 575
Średnia liczba dni z opadami 9 7 9 8 10 11 12 9 9 7 8 9 108
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979–2013

Zanieczyszczenie powietrza

Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Nowa Ruda została sklasyfikowana jako dwudzieste pierwsze najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej. Według ekspertów Polskiego Alarmu Smogowego, Nowa Ruda jest miastem o najgorszej jakości powietrza w Polsce. Dane z opublikowanego przez nich raportu za 2021 rok wskazują, że w mieście smog utrzymywał się przez 96 dni, czyli niemal całą zimę, natomiast stężenie rakotwórczego benzo(a)pirenu przekraczało dopuszczalną normę o 1500%.

Miasta partnerskie

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 GUS, Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2023 roku [online], stat.gov.pl [dostęp 2023-08-05] (pol.).
  2. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 3 stycznia 2026, identyfikator PRNG: 88119.
  3. ↑ Zamek przebudowany w latach 1700–1730 wg projektu arch. Andrei Carove.
  4. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 54–55.
  5. ↑ Beskid Przewozy. [dostęp 2026-05-09].
  6. ↑ 378 Broumov – Nowa Ruda. [dostęp 2026-05-09].
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Andrzej Behan: Nowa Ruda: przewodnik historyczno-turystyczny. Nowa Ruda: Wydawnictwo „Maria”, 2007, s. 21 do 36. ISBN 83-60478-08-2.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Historia miasta [online], um.nowaruda.pl [dostęp 2021-10-11] (pol.).
  9. ↑ Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk – przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 281–284.
  10. 1 2 3 4 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Kolebka i rozwój przestrzenny miasta Nowa Ruda, Cz. 1, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, s. 116–118 ISBN 83-88842-66-8.
  11. ↑ Georg II. [dostęp 2026-07-06].
  12. ↑ Jacob Stillfried z Rattonitz, pan Neurode (1483–1529). [dostęp 2026-07-06].
  13. 1 2 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Pobożne miasto, Cz. 2, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, ISBN 83-88842-66-8.
  14. ↑ Rosina von Stillfied und Rattenitz. [dostęp 2025-07-02].
  15. 1 2 3 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto pracujące, Cz. 3, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, s. 47, 63, 95 ISBN 83-88842-66-8.
  16. ↑ Elisabeth von Pannwitz. geni.com. [dostęp 2025-08-15]. (pol.).
  17. ↑ Elisabeth von Pannwitz (1525-1573), córka Ludwika von Pannwitza (zm. 1567), właściciela Wambierzyc, żonatego z Anną baronową von Weissenbach z Wilkanowa.
  18. ↑ Roman Sękowski (1931-2023): Herbarz szlachty śląskiej. Informator genealogiczno-heraldyczny. T. T. 6. Katowice: Fundacja „Zamek Chudów” ; Videograf II, 2008, s. 156.
  19. ↑ Johann Stillfried von Rattonitz. geneall.net. [dostęp 2015-04-13].
  20. 1 2 Henryk Starszy von Stillfried. [dostęp 2026-07-06].
  21. ↑ Dokumenty. [dostęp 2026-07-06].
  22. 1 2 Bernhard I. [dostęp 2026-07-06].
  23. ↑ Bernhard II. [dostęp 2026-07-06].
  24. ↑ Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Rozśpiewane miasto, Cz. 5, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ISBN 83-88842-66-8.
  25. ↑ Maria Anna von Stillfried und Rattonitz. [dostęp 2026-07-19].
  26. ↑ Johann. [dostęp 2026-08-07].
  27. 1 2 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto zwycięskie, Cz. 6, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ISBN 83-88842-66-8.
  28. ↑ Johann Joseph II von Stillfried und Rattonitz, syn Michaela Stillfrieda (1730–1796), mąż Elisabeth von Götzen, ojciec Ludwiga Wilhelma Josepha Antona von Stillfrieda (1790–1865) i Wilhelma von Stillfrieda (1794–1852).
  29. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 czerwca 2026.
  30. ↑ Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 266–270.
  31. ↑ Rocznik Demograficzny 2011. stat.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-23)]. Stan na 31 XII 2010.
  32. ↑ Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14]. (pol.).
  33. 1 2 Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Nowej Rudzie, 22 marca 2007.
  34. ↑ Nowa Ruda w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-06], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  35. ↑ Na austro-węgierskiej mapie sztabowej.
  36. ↑ Drohobycz. s. 13. [dostęp 2026-07-22].
  37. ↑ Zespół – Szkolno-Przedszkolny nr 1 w Nowej Rudzie. [dostęp 2025-12-08].
  38. ↑ Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 2 w Nowej Rudzie. [dostęp 2025-12-08].
  39. ↑ Miejskie Jednostki Organizacyjne.
  40. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-10].
  41. ↑ Usługi inseminacyjne, Nowa Ruda. [dostęp 2012-02-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-24)].
  42. 1 2 3 4 5 Marek Staffa: Słownik geografii turystycznej Sudetów. redakcja Marek Staffa. T. 11: Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie. Wrocław: I-Bis, 1994, s. 282, 283. ISBN 83-85773-12-6.
  43. ↑ Dane PKW z wyborów z 2014. [dostęp 2014-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  44. ↑ [dostęp 2010-04-21]. bip.um.klodzko.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
  45. ↑ Popularna Encyklopedia Ziemi Kłodzkiej, pod red. J. Laski i M. Kowalcze, t. 1-4, Kłodzko 2009–2011.
  46. ↑ Łukasik Stanisław [online], encysol.pl [dostęp 2025-12-01] (pol.).
  47. ↑ Agnieszka Klarman: Encyklopedia Solidarności. [dostęp 2014-10-01].
  48. ↑ Sanktuarium w Krzeszowie.
  49. ↑ (9.02.1811-1.09.1883).
  50. ↑ Uczestnik bitwy o Monte Cassino.
  51. ↑ Magdalena Gryn: Wyjechał z Polski do Francji jako nastolatek, nie znając ani słowa po francusku. Dziś jest 49. najbogatszym Francuzem. onet.pl, 2023-01-25. [dostęp 2023-01-26].
  52. ↑ Magdalena Gryn: Jeden z najbogatszych Francuzów urodził się w Polsce. Kim jest Octave Klaba?. forbes.pl, 2022-01-25. [dostęp 2023-01-26].
  53. ↑ Technoinkubator Nowa Ruda. [dostęp 2015-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-29)].
  54. ↑ conadrogach.pl. [dostęp 2017-02-25].
  55. ↑ Tabela nr 245, [w:] Dolnośląski Rozkład Jazdy Pociągów Pasażerskich (10 XII 2023 – 9 III 2024), Koleje Dolnośląskie, s. 108–111 [dostęp 2023-12-29] (pol.).
  56. ↑ Aleksandra Leszczyńska, Darmowe przejazdy komunikacją miejską w Nowej Rudzie [online], KlodzkieInfo.pl, 26 sierpnia 2021 [dostęp 2022-07-24] (pol.).
  57. ↑ Ireneusz Sach, Katarzyna Pieczarka, W oczekiwaniu na elektryczne autobusy | DKL24.pl – Aktualne informacje z ziemi kłodzkiej i okolic [online], dkl24.pl [dostęp 2022-07-24] (pol.).
  58. ↑ Elektrobusy Solaris Urbino 9 LE electric zadebiutują w kolejnym dolnośląskim mieście [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-09-05] (pol.).
  59. ↑ Portal, Nowa Ruda. Dziś podpisali umowę na zakup dwóch elektrobusów [online], Nowaruda24.pl – Nowa Ruda w Nowej Rudzie, 6 czerwca 2023 [dostęp 2023-06-08] (pol.).
  60. ↑ European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  61. ↑ Przerażający raport ws. Jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-14)].
  62. ↑ Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Proszowice wśród najbardziej rakotwórczych miast w Polsce. „Dziennik Polski”, 2015-01-05. Warszawa.
  63. ↑ Nowa Ruda nową stolicą smogu w Polsce. Na liście rekordzistów aż trzy uzdrowiska [online], nextgazetapl [dostęp 2022-11-04] (pol.).
  64. ↑ Miasta partnerskie [online], um.nowaruda.pl [dostęp 2021-05-02] (pol.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne