Jan Chrzciciel

Chronologia życia

Współczesna biblistyka i historiografia, na podstawie przekazów nowotestamentowych oraz dzieł Józefa Flawiusza, dzieli życie św. Jana Chrzciciela na trzy główne etapy:

• Lata ukryte (przygotowanie): Jan spędził około 30 lat w odosobnieniu na Pustyni Judzkiej, prowadząc surowe, ascetyczne życie i przygotowując się do swojej prorockiej misji.
• Działalność publiczna (ok. 28–29 r. n.e.): Według Ewangelii Łukasza (3,1), Jan rozpoczął swoją misję w „piętnastym roku panowania Tyberiusza Cezara”. Historycy najczęściej datują ten moment na 28 lub 29 rok n.e. Jego niezwykle intensywna działalność nad Jordanem – polegająca na wzywaniu do pokuty i udzielaniu chrztu nawrócenia – trwała krótko. Egzegeci szacują, że obejmowała okres od zaledwie sześciu do kilkunastu miesięcy, zanim prorok został aresztowany.
• Uwięzienie i śmierć (ok. 30 r. n.e.): Wkrótce po ochrzczeniu Jezusa, Jan Chrzciciel został wtrącony przez króla Heroda Antypasa do twierdzy Macheront. Powodem uwięzienia, a następnie dekapitacji, było publiczne potępienie władcy za to, że bezprawnie ożenił się z żoną swojego brata. Badacze najczęściej datują śmierć męczennika na ok. 30 rok n.e.

Narodziny

Zwiastowanie i narodziny Jana Chrzciciela opisuje pierwsza księga Ewangelii Łukasza. Urodził się on pół roku przed Jezusem z Nazaretu w „mieście w Judzie”, przez późniejszą tradycję zidentyfikowanym z wioską En Kerem. Był synem żydowskiego kapłana Zachariasza i niepłodnej kobiety – Elżbiety – obojga w podeszłym wieku. Ewangelia wspomina, że Elżbieta była krewną Marii z Nazaretu.

Zachariasz żarliwie modlił się o syna. Po zwiastowaniu narodzenia Jana przez anioła Gabriela w Świątyni Jerozolimskiej, Zachariasz zaniemówił i milczał aż do dnia nadania imienia swojemu synowi, co według relacji biblijnej było znakiem i karą za zwątpienie w słowa anioła.

Cudowne poczęcie Elżbiety było jednocześnie znakiem dla Maryi, zwiastowanym Jej w czasie Zwiastowania. Kiedy Maryja odwiedziła Elżbietę (wydarzenie znane jako Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny), Ewangelia Łukasza odnotowuje, że na dźwięk głosu Maryi „poruszyło się dzieciątko w łonie” Elżbiety.

Działalność

W dość młodym wieku Jan zrezygnował z przywileju kapłaństwa dziedziczonego po ojcu i rozpoczął twarde życie pustelnika na Pustyni Judzkiej. Historycy sugerują, że mógł być w tym czasie sympatykiem lub zwolennikiem stronnictwa esseńczyków, chociaż jego późniejsze otwarte, publiczne nauczanie różniło się w wielu punktach od ich wyłącznej i hermetycznej doktryny.

Na pustyni został powołany na proroka, a jego głównym zadaniem stało się wzywanie ludzi do nawrócenia oraz przygotowanie drogi do publicznej działalności Mesjasza.

Jan głosił potrzebę głębokiego nawrócenia wewnętrznego. Swoje nauczanie pieczętował obrzędem chrztu z wody w rzece Jordan. Jak sam podkreślał, jego chrzest był jedynie znakiem pokuty i nawrócenia, a nie właściwym sakramentem, który miał przynieść dopiero Zbawiciel:

Według ewangelii synoptycznych do Jana Chrzciciela nad Jordan przyszedł sam Jezus i przyjął od niego chrzest. Z kolei Ewangelia Jana skupia się na decydującym i ostatecznym świadectwie teologicznym Jana Chrzciciela, który widząc Jezusa publicznie obwieścił:

Skazanie i śmierć

Niedługo po spotkaniu Jezusa, Jan Chrzciciel został wtrącony do lochu. Powodem było bezkompromisowe i jawne potępienie przez niego niemoralnego związku (małżeństwa) tetrarchy Galilei, Heroda Antypasa z Herodiadą (żoną jego żyjącego brata). Na skutek intrygi Herodiady oraz jej córki Salome, Jan został ścięty mieczem ok. 32 roku n.e. w twierdzy Macheront. Historycy datują ten moment na koniec lat dwudziestych I wieku n.e. albo na wczesne lata 30.

Tabela: Przekazy ewangeliczne

Zestawienie opisów życia i misji Jana Chrzciciela w czterech Ewangeliach kanonicznych:

W tekstach liturgicznych

Liturgia chrześcijańska ukazuje znaczenie Jana i jego misji w perspektywie historii zbawienia i jej wypełnienia w oczekiwanym Zbawicielu i Mesjaszu. Hymn oficjum czytań Liturgii Godzin mówi m.in.:

Jedna z antyfon z Jutrzni ukazuje misję Jana w świetle misji proroka Eliasza, który odnowił wiarę Izraela:

Grób i relikwie

Według tradycji chrześcijańskiej i muzułmańskiej grób Jana Chrzciciela znajduje się w Wielkim Meczecie Umajjadów w Damaszku, będącym dawną bazyliką wybudowaną ku jego czci przez cesarza Teodozjusza I Wielkiego. W jego zachodniej części umiejscowiony jest marmurowy grobowiec, a w nim przechowywana jest najważniejsza relikwia – głowa Jana Chrzciciela.

Poczerniałe relikwie prawej ręki (tzw. Prawica-która-ochrzciła-Pana), która była przez wieki główną relikwią zakonu joannitów, znajdują się w soborze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie. Skrzynka ozdobiona krzyżami maltańskimi trafiła do Rosji po zajęciu Malty przez Napoleona Bonapartego. Relikwie palców Jana Chrzciciela przechowywane są w Sienie i Stambule.

W 2010 roku fragmenty szczątków świętego (w tym ząb i kości) znaleziono w ruinach prawosławnego klasztoru na wysepce Świętego Iwana niedaleko Sozopolu na południowym wybrzeżu Morza Czarnego w Bułgarii. Relikwie wraz z alabastrowym relikwiarzem były zamurowane w ołtarzu nieczynnego od stuleci klasztoru. Relikwie świętego znajdują się także w Polsce, m.in. w bazylice archikatedralnej w Gnieźnie oraz w kościele Znalezienia Krzyża Świętego w Małym Płocku (sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia).

Patronat

Jan Chrzciciel jest patronem wielu państw i miast, m.in.:

• państw i regionów: Austrii, Francji, Holandii, Malty, Niemiec, Prowansji, Węgier oraz Akwitanii i Aragonii;
• miast na świecie: Amiens, Awinionu, Bonn, Florencji, Frankfurt nad Menem, Kolonii, Lipska, Lyonu, Neapolu, Norymbergi, Turynu i Wiednia;
• miast w Polsce: Rypina, Chojnic, Mysłowic, Nysy, Kutna, Wrocławia, Stargardu, Łazisk Górnych, Zdun, Pisza, Mińska Mazowieckiego i Torunia;
• setek parafii na całym świecie.

Jest patronem wielu zakonów, m.in. joannitów (Kawalerów Maltańskich), a także: mnichów, dziewic, pasterzy, stad, kowali, krawców, kuśnierzy, rymarzy, abstynentów, niezamężnych matek i skazanych na śmierć. W tradycji ludowej uchodzi za orędownika podczas gradobicia i w chorobach epilepsji.

Dzień obchodów

Wspomnienie św. Jana Chrzciciela w Kościele katolickim obchodzone jest dwukrotnie:

• 24 czerwca – Narodzenie św. Jana Chrzciciela (uroczystość liturgiczna)
• 29 sierpnia – Męczeństwo św. Jana Chrzciciela (wspomnienie obowiązkowe)

Cerkiew prawosławna wspomina proroka i poprzednika Pańskiego sześciokrotnie:

• 7/20 stycznia, tj. 20 stycznia według kalendarza gregoriańskiego (Sobór św. Jana Chrzciciela)
• 24 lutego/9 marca, tj. 9 marca (rocznica pierwszego i drugiego odnalezienia głowy)
• 25 maja/7 czerwca, tj. 7 czerwca (rocznica trzeciego odnalezienia głowy)
• 24 czerwca/7 lipca, tj. 7 lipca (rocznica narodzin)
• 29 sierpnia/11 września, tj. 11 września (rocznica ścięcia głowy)
• 23 września/6 października, tj. 6 października (rocznica poczęcia).

Ikonografia

W ikonografii św. Jan przedstawiany jest jako dziecko, młodzieniec lub mąż ascetyczny. Ubrany jest zazwyczaj w skórę zwierzęcą albo płaszcz z sierści wielbłąda. Często przedstawiany ze ściętą głową na tacy (symbol męczeńskiej śmierci). Jego atrybutami są: Baranek Boży, baranek na ramieniu, na księdze lub u stóp, baranek z kielichem, chłopiec bawiący się z barankiem, głowa na misie i krzyż. W tradycji wschodniej (na ikonach), ukazywany jest jako anielski zwiastun ze skrzydłami.