Jaworzno

Jaworzno
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Śródmieście Jaworzna z lotu ptaka, w centrum Rynek (2026)
Herb Flaga
Herb Flaga
Dewiza: Jaworzno – źródło energii
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Konurbacja

górnośląska

Data założenia

przed 1229

Prawa miejskie

1901

Prezydent

Paweł Silbert

Powierzchnia

152,42 km²

Wysokość

230–354 m n.p.m.

Populacja (08.01.2025)
• liczba ludności
• gęstość


81 885
570 os./km²

Strefa numeracyjna

32

Kod pocztowy

43-600 do 43-618

Tablice rejestracyjne

SJ

Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Jaworzno”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Jaworzno”
Ziemia50°12′13″N 19°16′13″E/50,203611 19,270278
TERC (TERYT)

2468011

SIMC

0940335

Hasło promocyjne: Jaworzno – źródło energii
Urząd miejski
ul. Grunwaldzka 33
43-600 Jaworzno
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Wiadomości w Wikinews
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Jesienny widok Jaworzna z samolotu Cessna 150 SP-ICE

Jaworzno – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce położone na Pagórach Jaworznickich (Wyżyna Śląsko-Krakowska) w województwie śląskim. Pod względem kulturowym, etnograficznym i historycznym Jaworzno wraz ze swoim regionem stanowi część ziemi krakowskiej oraz Małopolski.

Położenie

Jaworzno jest usytuowane po południowo-wschodniej stronie rozwidlenia rzek: Biała Przemsza i Przemsza, które wyznaczały – wraz z Czarną Przemszą – trójstyk granic trzech cesarstw tj. Zakątek Trzech Cesarzy (potocznie zwany Trójkątem Trzech Cesarzy). Według podziału na regiony fizycznogeograficzne obszar Jaworzna wchodzi w obręb dwóch mezoregionów Wyżyny Śląskiej: Wyżyny Katowickiej na północnym zachodzie i północnym wschodzie oraz Pagórów Jaworznickich. W południowej i wschodniej części Jaworzno położone jest na dwóch mezoregionach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej: Rów Krzeszowicki oraz Wyżyna Olkuska Jaworzno znajduje się na granicy dwóch mezoregionów Wyżyny Śląskiej: Wyżyny Katowickiej i Pagórów Jaworznickich, a także dwóch mezoregionów Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej: Równiny Krzeszowickiej i Wyżyny Olkuskiej Wikipedia .[potrzebny przypis].

Pod względem historycznym Jaworzno leży w dawnej ziemi krakowskiej, stanowiącej część Małopolski.

Do 1975 r. należało do województwa krakowskiego. W latach 1975–1998 w granicach woj. katowickiego. Od 1999 roku jest częścią województwa śląskiego. Miasto leży na zachodnim krańcu aglomeracji krakowskiej.

Podział administracyjny

Jaworzno składa się z kilkunastu dzielnic (w skład niektórych wchodzą osiedla dawnych samodzielnych miast lub wsi), bez wyraźnych granic pomiędzy nimi. Rozchodzą się one gwiaździście od śródmieścia, najczęściej oddzielone są pasami zieleni. Potocznie używa się nazw osiedli, jednak w związku z tym, że dawne przyłączone miasteczka również miały swoje dzielnice, określenie lokalizacji bywa kłopotliwe. Powszechnie przyjmuje się poniższy podział na tzw. ośrodki dzielnicowe:

Części miasta (dzielnice) Jaworzna – podział umowny

Dzielnice

Teren miasta podzielony jest m.in. na następujące części (dzielnice):

Osiedla mieszkaniowe (podział umowny)

Warunki naturalne

Rzeźba terenu

Najwyżej położonym punktem jest wzniesienie Przygoń (354,7 m n.p.m.), najniżej – ujście kanału Matylda do rzeki Przemszy (232 m n.p.m.).

Grodzisko w Jaworznie – jedno ze wzniesień Pagórów Jaworznickich (346 m n.p.m.); stanowisko archeologiczne
Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera u podnóża Sodowej Góry (327 m n.p.m.) - przykład zaadaptowania dawnego wyrobiska po kamieniołomie dolomitu

Wzgórza na terenie miasta:

Klimat

W Jaworznie występuje klimat umiarkowany. Ze względu na ścieranie się wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku z suchymi, kontynentalnymi, napływającymi ze wschodu, często dochodzi do zmian pogody. Średnia dobowa temperatura w ciągu roku waha się od -2 do +18 °C. Przeciętnie w ciągu roku występuje 70 słonecznych dni (1702 godziny nasłonecznienia). Najcieplejszym miesiącem jest sierpień, a najzimniejszym styczeń. W okresie letnim wieją na ogół wiatry zachodnie sprzyjające opadom deszczu, natomiast w zimie przewagę mają wiatry wschodnie, co wpływa na zmniejszenie ilości opadów atmosferycznych. Do najbardziej deszczowych miesięcy należą czerwiec i lipiec, ze średnimi opadami w wysokości od 100 do 177 mm. Najmniej deszczowy jest wrzesień i październik, gdy opady wynoszą od 13 do 30 mm[potrzebny przypis].

Stosunki wodne

Przez Jaworzno przepływają lub przepływały takie cieki jak:

Widok na zalew Sosina w Jaworznie, w centralnej części, na dole, widać rozciągnięty do przodu pomost/molo.
Zalew Sosina

Na terenie Jaworzna znajdują się m.in. takie zbiorniki wodne jak:

Nazwa miasta

Miejscowość swoją nazwę wzięła od słowiańskiej nazwy drzewa jawor (Acer pseudoplatanus), które występuje na terenie miasta.

Znana mieszkańcom i oparta na etymologii ludowej legenda głosi: W 1330 r. przyszły król Kazimierz III Wielki wracał z Poznania do Krakowa na wezwanie swojego ojca Władysława Łokietka. W rejonie zwanym dziś Pańską Górą napotkał drwali ścinających jawor i zapytał ich, co robią. Wówczas jeden z nich odpowiedział: „My se jawor zno lo tyk, co śrybra sukajo” (co można tłumaczyć: My sobie jawor ścinamy, dla tych, co srebra szukają). Na podstawie tej ludowej opowieści powstał obecny herb miasta – rozłożysty jawor i ścinający go dwaj drwale. Jak podaje znany językoznawca Kazimierz Rymut nazwa „Jaworzno” powstała poprzez dodanie do wyrazu „jawor” przyrostka *-ьno.

Nazwę miejscowości w obecnej polskiej formie Jaworzno wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. Długosz wymienia również obecną dzielnicę miasta Szczakową w formie Sczakowa jako osobną miejscowość, która decyzją władz PRL arbitralnie została przyłączona do Jaworzna.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1906 notuje nazwę miasta Jaworzno.

Historia

Jaworzno na mapie Wolnego Miasta Krakowa
Miasto Jaworzno w 1903 roku
Elektrownia Jaworzno

Jaworzno historycznie leży na terenie Małopolski, a wykopaliska archeologiczne potwierdzają, że osiedle ludzkie istniało na jego terenie już w młodszej epoce kamienia. Zarysowane wały na powierzchni wzgórza Grodzisko wskazują również na istnienie osady we wczesnym średniowieczu. Przez wieki Jaworzno było niewielką osadą na terenie ziemi krakowskiej w pobliżu Chrzanowa należącą do parafii w Lędzinach. Pierwsze zapiski o Jaworznie pochodzą z 1229 r. W XIII wieku w obrębie kasztelanii chrzanowskiej, a w 1335 r. powstała parafia, która przyjmuje imię św. Wojciecha. Początkowo tereny te należały do biskupów krakowskich i wchodziły w skład klucza sławkowskiego. Do 1273 r. tereny ziemi jaworznickiej należały do księstwa opolskiego. Początkowo w Jaworznie wydobywano srebro i ołów z galeny, następnie rudę cynku i żelaza, a w 1767 r. w obecnej dzielnicy miasta – Szczakowej powstała pierwsza polska kopalnia węgla kamiennego i od tego czasu do dzisiaj w mieście wydobywa się ten surowiec.

Po III rozbiorze Polski Jaworzno znalazło się w zaborze austriackim. W latach 1809–1815 Jaworzno wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, w latach 1815–1846 na nim kończyło się terytorium maleńkiej, formalnie niepodległej Rzeczypospolitej Krakowskiej – Wolnego Miasta Krakowa. Od 1846 r. do 1918 r. Jaworzno należało do Królestwa Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim (w skrócie zwanego Galicją), w ramach zaboru austriackiego. W czasach rozbiorów na styku rzek Przemszy, Czarnej Przemszy i Białej Przemszy istniał tzw. Kąt Trzech Cesarzy, wyznaczający granicę między Austrio-Węgrami, Cesarstwem Rosyjskim a Królestwem Prus. W XIX wieku rozwój przemysłowy zdynamizował rozwój miejscowości, a przeprowadzenie w 1847 r. przez obecną dzielnicę miasta – Szczakową linii kolejowej Towarzystwa Kolei Krakowsko-Górnośląskiej (od 30 kwietnia 1850 r. C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda) jeszcze bardziej wzmocniło impuls rozwojowy tych terenów, tworząc jednocześnie ze Szczakowej istotny do dzisiaj węzeł kolejowy, który po uzyskaniu połączenia z Koleją Warszawsko-Wiedeńską stał się również ważnym węzłem przeładunkowym pomiędzy Austrią a Rosją i Prusami. Już w 1898 r. powstała w Jaworznie pierwsza elektrownia, wydobycie węgla stanowiło 84% wydobycia w całej Galicji, powstała Fabryka Bieli Cynkowej, Fabryka Sody Amoniakalnej (przekształcona w Hutę Szkła Okiennego „Szczakowa”), Garbarnia, a w 1916 r. Zakłady Azotowe „Azot”. 21 września 1901 r. cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla Jaworzna. W latach 1918–1939 i 1945–1975 w woj. krakowskim.

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Zostało włączone do Rzeszy Niemieckiej. Utworzono tu podobóz Neu-Dachs obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, którego więźniowie pracowali w jaworznickich kopalniach.

24 grudnia 1943 roku grupa partyzantów z oddziału Gwardii Ludowej im. Jarosława Dąbrowskiego likwiduje Wiktora Dombka, niemieckiego sztygara kopalni „Sobieski” za znęcanie się nad polskimi górnikami.

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką i zostało włączone do III Rzeszy. W połowie czerwca 1943 r. na przedmieściach Jaworzna, przy kopalni Dachsgrube, utworzono podobóz KL Auschwitz Neu-Dachs, jeden z największych podobozów kompleksu Auschwitz. Więźniowie byli wykorzystywani przede wszystkim do pracy w kopalniach węgla i przy rozbudowie infrastruktury energetycznej.

W styczniu 1945 r. w podobozie znajdowało się 3664 więźniów; podczas ewakuacji większość z nich skierowano pieszo do Gross-Rosen, pozostawiając około 400 chorych i wycieńczonych więźniów, których następnie wyzwolili żołnierze Armii Czerwonej.

Po zakończeniu okupacji niemieckiej władze komunistyczne przejęły niezniszczoną infrastrukturę Neu-Dachs. Według Kazimierza Miroszewskiego Centralny Obóz Pracy w Jaworznie powstał najprawdopodobniej już w lutym 1945 r., natomiast na podstawie okólnika Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego nr 42 z 6 kwietnia 1945 r. Jaworzno znalazło się wśród utworzonych przez MBP Centralnych Obozów Pracy. Początkowo przebywali w nim m.in. internowani pochodzenia niemieckiego, Volksdeutsche, żołnierze podziemia antykomunistycznego, osoby podejrzane o współpracę z Niemcami oraz więźniowie osadzani na podstawie decyzji prokuratury lub urzędów bezpieczeństwa.

W związku z akcją „Wisła” w 1947 r. w obrębie COP utworzono tzw. podobóz ukraiński. Decyzję o jego utworzeniu podjęło Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej na posiedzeniu 23 kwietnia 1947 r.; pierwszy transport ludności ukraińskiej przybył do Jaworzna 9 maja 1947 r.. Według stanu na 14 stycznia 1948 r. w Jaworznie znajdowało się 3761 więźniów pochodzenia ukraińskiego i łemkowskiego. Eugeniusz Misiło, na podstawie zachowanych miesięcznych sprawozdań statystycznych komendy obozu, obliczył, że od maja 1947 r. do początku 1948 r. osadzono co najmniej 3821 osób zakwalifikowanych w statystykach jako Ukraińcy, w tym 819 kobiet i kilkanaścioro dzieci; zaznaczył jednocześnie, że dane te są częściowo niepełne i obejmowały także pewną liczbę Polaków oraz osób z rodzin mieszanych polsko-ukraińskich.

Do Jaworzna kierowano m.in. chłopów uznanych za podejrzanych o współpracę z UPA lub przypisywanych do cywilnych struktur OUN. Miroszewski wskazuje, że część z nich osadzano pomimo nieudowodnienia zarzutów, niekiedy wraz z całymi rodzinami, małymi dziećmi i osobami starszymi; do obozu trafiali również najbliżsi krewni osób skazanych lub zabitych za przynależność do UPA. Wśród więźniów znajdowali się także przedstawiciele inteligencji ukraińskiej i duchowni. Twierdzenie, że członkowie UPA w ogóle nie trafiali do Jaworzna, jest nieścisłe: w maju 1948 r. w obozie przez dwa dni przetrzymywano odrębnie zaewidencjonowaną grupę 112 więźniów – żołnierzy UPA – których następnie przewieziono do więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie.

Według wydanej przez Instytut Pamięci Narodowej edycji dokumentów opracowanej przez Igora Hałagidę w tzw. podobozie ukraińskim osadzono łącznie niemal 4 tys. osób. Wśród nich było 27 duchownych – 22 greckokatolickich i 5 prawosławnych. W wyniku warunków panujących w obozie oraz tortur stosowanych podczas przesłuchań zmarły 162 osoby. Wcześniejsze opracowanie Miroszewskiego podawało 161 zmarłych więźniów podobozu ukraińskiego.

Liczby 161–162 nie stanowią bilansu ofiar całego Centralnego Obozu Pracy. Miroszewski stwierdza, że dokładnej liczby wszystkich osób zmarłych w COP Jaworzno nie można ustalić na podstawie zachowanej dokumentacji. Sporządzony przez Centralny Zarząd Służby Więziennej wykaz 6987 zmarłych przypisanych Jaworznu i jego filiom obejmuje bowiem również więźniów ewidencjonowanych w COP, którzy zmarli w innych obozach pracy, w tym co najmniej 1140 zmarłych w obozie Świętochłowice-Zgoda, dlatego liczby 6987 nie można traktować jako liczby zgonów na terenie samego obozu w Jaworznie. Zmarłych więźniów grzebano w pobliżu obozu oraz na położonym w lesie na południowy wschód od niego cmentarzu, gdzie znajdowały się setki grobów. Miroszewski podaje, że początkowo zmarłych grzebano bez trumien, natomiast od 1948 r. chowano ich w lekkich drewnianych trumnach, a groby numerowano i rejestrowano.

Od historii osadzonych w COP należy odróżnić działalność Wojskowego Sądu Grupy Operacyjnej „Wisła”. Według badań Anny Homy, opartych na dokumentacji archiwalnej krakowskiego oddziału IPN, w okresie działalności tego sądu zapadło 350 wyroków skazujących. W literaturze najczęściej podawano 173 orzeczone kary śmierci, jednak Homa, po porównaniu wykazów osób skazanych, ustaliła co najmniej 174 takie wyroki; wykonano 164 z nich. Dane te odnoszą się do działalności Wojskowego Sądu GO „Wisła”, a nie do liczby więźniów COP Jaworzno skazanych na śmierć.

Podobóz ukraiński funkcjonował do początku 1949 r.; Miroszewski jako datę jego zakończenia podaje 8 stycznia 1949 r., natomiast Misiło wskazuje, że zwalnianie pozostałych więźniów trwało przez 1948 r., a ostatnia grupa duchownych greckokatolickich opuściła Jaworzno 8 marca 1949 r.. Nie oznaczało to jednak likwidacji całego COP. Jako obóz dla internowanych i jeńców Centralny Obóz Pracy praktycznie przestał funkcjonować dopiero w sierpniu 1949 r. Już na podstawie rozkazu organizacyjnego nr 50 z 1 czerwca 1949 r. rozpoczęto jego przekształcanie w więzienie progresywne I klasy, do którego kierowano m.in. więźniów politycznych z innych zakładów karnych.

W latach 1951–1955 na terenie dawnego obozu działało więzienie dla młodocianych więźniów, do którego kierowano m.in. młodych więźniów politycznych. 15 maja 1955 r., po śmiertelnym postrzeleniu przez strażnika więźnia Stanisława Barana, doszło do buntu osadzonych. Więzienie dla młodocianych w dotychczasowej formie zlikwidowano 31 grudnia 1955 r.; od stycznia 1956 r. placówka funkcjonowała jako Centralne Więzienie Jaworzno, przeznaczone dla młodocianych skazanych za przestępstwa pospolite. Ostatecznie więzienie w Jaworznie zlikwidowano 31 sierpnia 1956 r..

Środowisko byłych młodocianych więźniów zaczęło organizować się w 1990 r.; według IPN Związek Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944–1956 „Jaworzniacy” został utworzony w 1991 r..

Znaczący wzrost ludności miasta nastąpił w drugiej połowie XX w., kiedy napłynęły do niego tysiące ludzi (głównie z południowej Polski) do pracy w przemyśle, a także poprzez przyłączanie do Jaworzna okolicznych osad oraz dawniej niezależnych miast, tworząc dzisiejsze dzielnice Dąbrowa Narodowa, Szczakowa, Byczyna, Jeleń, Ciężkowice, Długoszyn. Powstał organizm miejski o specyficznej, nieposiadającej ciągłości zabudowy strukturze, mający bardzo dużą powierzchnię (152,2 km², co oznacza że miasto zajmuje 4. miejsce w województwie, a w skali kraju – 13.) i ok. 99 tys. mieszkańców. Do 1975 r. Jaworzno było jednym z ważniejszych miast ówczesnego woj. krakowskiego. Po reformie administracyjnej 1975 r. zostało przyłączone, głównie ze względu na silnie rozwinięty przemysł, do województwa katowickiego.

Kolejna reforma administracyjna z 1999 r. nie przywróciła miasta do historycznej Małopolski.

Pod koniec XX wieku Jaworzno było miastem z największą liczbą elektrowni na świecie – funkcjonowały 3 elektrownie.

Obecnie Elektrownia II i Elektrownia III tworzą jeden zakład pod nazwą – Elektrownia „Jaworzno III” będący częścią koncernu Tauron (Tauron Wytwarzanie).

W 2016 roku Jaworzno wystąpiło z Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, a w 2017 roku odmówiło udziału w Górnośląsko-Zagłebiowskiej Metropolii z powodu odmiennego zdania w kwestii transportu publicznego.

Rozwój terytorialny

† = obelus oznacza jednostkę administracyjną zniesioną po włączeniu obszaru danej miejscowości do Jaworzno

Miejscowość Status adm. przed zmianą Obszar Data inkorporacji Data ekskorporacji Źródło
Stare Miasto wieś cały 1229 (ok.)
Śródmieście obszar wiejski cały 1855 (ok.)
Jęzor przysiółek wsi Dąbrowa Narodowa cały 1855 (ok.)
Wysoki Brzeg pogranicze cały 1855 (ok.)
Jęzor część miasta (Jaworzno) cały – do gm. Dąbrowa Narodowa 1942-01-01
Wysoki Brzeg część miasta (Jaworzno) cały – do gm. Dąbrowa Narodowa 1942-01-01
Jęzor wieś (gm. Dąbrowa Narodowa †) cały 1944-08-01
Wysoki Brzeg wieś (gm. Dąbrowa Narodowa †) cały 1944-08-01
Jęzor dzielnica miasta (Jaworzno) cały – do miasta Sosnowiec 1953-09-12
Dąbrowa Narodowa gromada (gm. Szczakowa †) cały 1954-10-06
Bory-Szyb Sobieski przysiółek wsi Jeleń (gm. Jaworzno †) cały 1954-10-06
Jeziorki Jaworznickie część miasta (Jaworzno) część – do grom. Byczyna 1954-10-06
Jeziorki Jaworznickie miejscowość (grom. Byczyna) część 1955-08-01
Szczakowa część miasta (m. Szczakowa †) cały 1956-03-20
Długoszyn część miasta (m. Szczakowa †) cały 1956-03-20
Dobra część miasta (m. Szczakowa †) cały 1956-03-20
Pieczyska część miasta (m. Szczakowa †) cały 1956-03-20
Bory-Szyb Sobieski część miasta (Jaworzno) część (218,07 ha) – do osiedla Jeleń 1960-06-30
Ciężkowice sołectwo † (grom. Ciężkowice †) cały 1973-01-01
Jeziorki Byczyńskie sołectwo † (gm. Byczyna) cały (127 ha) 1974-10-19
Jeleń część miasta (m. Jeleń †) cały 1977-02-01
Dąb część miasta (m. Jeleń †) cały 1977-02-01
Bory-Szyb Sobieski część miasta (m. Jeleń †) cały 1977-02-01
Byczyna sołectwo † (gm. Byczyna †) cały 1977-02-01
Cezarówka Dolna sołectwo † (gm. Byczyna †) cały 1977-02-01
Cezarówka Górna sołectwo † (gm. Byczyna †) cały 1977-02-01
Koźmin sołectwo † (gm. Byczyna †) cały 1977-02-01

Demografia

 Osobny artykuł: Ludność Jaworzna.

Pod koniec 2012 r. Jaworzno zamieszkiwało 94 305 osób. Wśród mieszkańców miasta 16,2% stanowiły osoby w wieku przedprodukcyjnym, 65,5% osoby w wieku produkcyjnym, zaś 18,3% osoby w wieku poprodukcyjnym. Najwyższą liczbę mieszkańców Jaworzna odnotowano w 1991 r., gdy według danych GUS miasto zamieszkiwało 99 993 osoby.

Pracujących ogółem w gospodarce narodowej jest 21 572 osoby, z tego w przemyśle i budownictwie pracuje 11 787 osób, w usługach rynkowych 5274, w usługach nierynkowych 4407. Rolnictwem zajmują się 104 osoby[potrzebny przypis].

Piramida wieku mieszkańców Jaworzna w 2014 roku.

Gospodarka

Galeria Galena

Od czasu transformacji ustrojowej w Polsce, wskutek znacznej redukcji zatrudnienia w sektorze przemysłowym w latach 90. XX wieku, znaczna część mieszkańców Jaworzna trudni się handlem detalicznym[potrzebny przypis]. W Jaworznie swoje sklepy zlokalizowało kilka dużych sieci handlowych, np. Carrefour, Supeco, Kaufland, Lidl, Aldi, Biedronka, Netto, a także restauracje typu fast food – McDonald’s, KFC oraz Pizza Hut. 20 listopada 2015 r. w centrum miasta otwarto galerię handlową Galena mieszczącą sklepy, kino itp. Obecnie w mieście funkcjonuje jedna kopalnia ZG Sobieski, należąca do spółki Południowy Koncern Węglowy. Dawniej istniała jeszcze Kopalnia Jan Kanty.

Transport

Dworzec kolejowy Jaworzno Szczakowa, widok od strony miasta
Budynek dworca Jaworzno Szczakowa, widok od strony peronów

Jaworzno znajduje się na skrzyżowaniu szeregu drogowych szlaków komunikacyjnych. Przez miasto przebiegają:

Planowane jest przedłużenie Drogowej Trasy Średnicowej do Jaworzna.

W czasach Polski Ludowej, do 1985 roku, przez miasto biegła droga międzynarodowa E22a.

Transport kolejowy

Stacja kolejowa Jaworzno Szczakowa jest jednym z największych w Polsce węzłów kolejowych i ważnym punktem ruchu ludności, a także przeładunku towarów. Kolejowy transport towarowy to przede wszystkim przewozy węgla kamiennego. Ze względu na położenie miasta dużą rolę odgrywają przewozy tranzytowe, także międzynarodowe.

W mieście znajdują i znajdowały się następujące stacje i przystanki kolejowe:

Komunikacja miejska

Autobus elektryczny PKM Jaworzno w charakterystycznych barwach przewoźnika.

Głównym operatorem transportu w mieście jest PKM Jaworzno, funkcjonujący niezależnie od struktur ZTM.

Jaworzno jest krajowym liderem elektromobilności, pojazdy elektryczne stanowią 65% floty i realizują ponad 80% kursów. Miasto jako jedno z pierwszych w Polsce wprowadziło kartę magnetyczną (Jaworznicka Karta Miejska) zamiast biletów papierowych oraz innowacyjny bilet roczny który obecnie dostępny jest jedynie dla posiadaczy karty mieszkańca J-ka. Sieć obejmuje 25 stałych linii autobusowych, zapewniając połączenia wewnątrzmiejskie oraz połączenia międzymiastowe z Katowicami, Mysłowicami, Sosnowcem, Chrzanowem i Balinem. Oprócz tego, połączenia z sąsiadującymi miastami (Mysłowice, Sosnowiec) zapewniają linie 292 oraz 220 realizowane przez Zarząd Transportu Metropolitalnego.

Transport lotniczy

Dzięki dobrze rozwiniętej sieci dróg i połączeń kolejowych oraz bliskości międzynarodowych portów lotniczych: Katowice-Pyrzowice – 41 km i Kraków-Balice – 47 km, komunikacja z miastem jest szybka i bardzo łatwa.

W 2014 r. przy ul. Chełmońskiego oddano do użytku sanitarne lądowisko dla helikopterów.

Edukacja

Budynek OKE Jaworzno

W Jaworznie znajduje się Okręgowa Komisja Egzaminacyjna. Jaworzno posiada także wiele szkół, w których można się kształcić na różnorodnych kierunkach. Jaworzno jako pierwsze miasto w Polsce wprowadziło do szkolnych pracowni komputerowych system operacyjny Linux.

Przedszkola

Szkoły podstawowe

Licea

Technika

Szkoły policealne

Uczelnie

Kultura

Budynek "Teatru Sztuk" (dawniej Dom Kultury w Jaworznie oraz dawna siedziba Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół")

Świętem Miasta jest pierwsza sobota czerwca. W tym okresie organizowane są Dni Jaworzna.

Zespoły muzyczne i orkiestry z Jaworzna

Muzea

Kina

Teatr

Biblioteki

Budynek Biblioteki Miejskiej
  • Miejska Biblioteka Publiczna, Rynek Główny 17 (Główna siedziba)
  • Filie:
    • al. 11 listopada 1 (Os. Podwale)
    • ul. Ławczana 12 (Os. Podłęże I)
    • ul. Brodzińskiego 27 (Os. Podłęże II)
    • ul. Granitowa 5 (Os. Gigant)
    • ul. Dwornickiego 7 (Os. Kościuszki)
    • ul. Łukasiewicza 1 (Os. Stałe)
    • ul. Niemcewicza 7a (Bory)
    • ul. Jaworznicka 27a (Góra Piasku)
    • ul. Jagiellońska 3 (Szczakowa)
    • ul. Olszewskiego 76 (Stara Huta)
    • ul. Kasztanowa 33 (Jeziorki)
    • ul. Strażacka 1 (Dąbrowa Narodowa)
    • ul. Dąbrowskiego 25 (Długoszyn)
    • ul. Na Stoku 12 (Byczyna)
    • ul. Wyzwolenia 2 (Ciężkowice)
    • ul. Celników 1 (Jeleń)
    • ul. Chełmońskiego 28 (Filia Szpital)
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach. Filia w Jaworznie, Rynek Główny 17 (II piętro w gmachu Miejskiej Biblioteki Publicznej)

Cykliczne imprezy kulturalne

  • Festiwal Piosenki Francuskiej – luty;
  • Jawor Rock Festival – kwiecień (ostatni odbył się w 2004 r.);
  • Jeunesses Musicales – cykl koncertów – styczeń/luty;
  • Festiwal Twórczości Młodzieży Szkolnej „Jawor” – kwiecień – czerwiec;
  • Konkurs Literacki „O złote pióro prezydenta miasta Jaworzna” kwiecień – czerwiec;
  • „Psia Parada” – maj;
  • „Jaworznicki salon motoryzacyjny” – maj;
  • Tour de Jaworzno – czerwiec;
  • Dni Jaworzna – czerwiec;
  • „Noc Świętojańska” – czerwiec;
  • „Grand Prix w siatkówce plażowej” – lipiec;
  • Festiwal Energii – lipiec;
  • Międzynarodowy Bieg Uliczny na 15 km – sierpień;
  • „Pożegnanie lata” – sierpień;
  • „Grand Prix w biegach ulicznych” – wrzesień;
  • Miejski Przegląd Humoru „Śmiej się pan z tego” – listopad;
  • Festyn Energetyków – 14 sierpnia.
  • Festiwal piosenki religijnej „Barka”

Galerie sztuki

Kultura ludowa

Na rozwój kultury ludowej mieszkańców Jaworzna i przyległych dawnych wsi miało wpływ położenie tych terenów na pograniczu dawnej I Rzeczpospolitej. Rzeka Przemsza przez setki lat była granicą państwa. Przez co była jedną z bardziej trwałych granicy w całej historii państwowości Polski. Okoliczne tereny wiejskie były w przeszłości częścią jednostek samorządu terytorialnego których stolicą był Kraków, przez co osady te ciążyły do tego ośrodka. Te czynniki wpłynęły na to, że w mieście wykształciły się i są nadal obecne wyraźne cechy kultury Małopolskiej (krakowskiej).

Język

Współczesne tereny miasta znajdują jest w zasięgu dialektu małopolskiego języka polskiego. Bliskie położenie Krakowa wpłynęło na wykształcenie się tutaj gwary krakowskiej.

Z tego względu wśród lokalnej ludności można zauważyć jedno z bardziej charakterystyczniej dla Małopolski formy językowej występującej w polszczyźnie tj. „wychodzę na pole” - konfrontując to z ogólnopolskim „wychodzę na dwór”.

Strój ludowy

Tak jak w innych miastach ziemi krakowskiej występuje tutaj krakowski strój ludowy. Jest on używany przez lokalne koła gospodyń wiejskich czy zespoły śpiewacze.

Muzeum Miasta Jaworzna prowadzi Pracownie Haftu Regionalnego, gdzie lokalne hafciarki kultywują tradycje wytwarzania jaworznickich odmian gorsetu krakowskiego oraz innych elementów ubioru ludności wiejskiej. Miejskie muzeum współpracuje również z Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie. W skansenie tym eksponowane są m.in. jaworznickie gorsety.

Muzyka i taniec

W mieście funkcjonuje dziewięć zespołów śpiewaczych:

  • Borowiacy
  • Byczynianki
  • Ciężkowianki
  • Dąbrowianki
  • Dobrzanki
  • Jaworznianki
  • Jelenianki
  • Jeziorczanki
  • Szczakowianki

Rozrywka

Ośrodek jeździecki w Ciężkowicach

Prasa

Telewizja

Sport

Hala widowiskowo-sportowa MCKiS Jaworzno w centrum miasta

Piłka nożna

Siatkówka

Koszykówka

Szachy

Narty wodne

Turystyka

Kolegiata św. Wojciecha i Katarzyny
Kamienica przy rynku w Jaworznie (ul. Sławkowska)
Siedziba Południowego Koncernu Węglowego S.A. w Jaworznie (dawniej siedziba Jaworznickiego Gwarectwa Węglowego)
Planty Jaworznickie z zabytkowym wagonem platformą
Rezerwat przyrody Dolina Żabnika
Zabytkowa studnia przy Rynku Jeleńskim z XVII w.

Atrakcje turystyczne Jaworzna:

Szlaki turystyczne

Baza noclegowa

W mieście znajdują się 3 skategoryzowane hotele:

Administracja

Urząd Miejski w Jaworznie

Rada miasta

Jaworzno jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Jaworznie 23 radnych. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym obecnie jest Paweł Silbert.

Ugrupowanie 2002–2006 2006–2010 2010–2014 2014–2018 2018–2024 2024–2029
Sojusz Lewicy Demokratycznej 12 (SLD-UP) – – – – –
Jaworzno Moje Miasto 11 6 7 7 7 5
Prawo i Sprawiedliwość – 4 4 7 7 6
Platforma Obywatelska – 6 6 8 9 (Koalicja Obywatelska) 12 (Koalicja Obywatelska)
Wspólnie dla Jaworzna – 7 6 – – –
KWW Bernadety Siostrzonek – – – 1 – –

Prezydent miasta

Urząd Miasta Jaworzna budynek "C"
 Osobny artykuł: Prezydenci miasta Jaworzno.
Lata Imię Nazwisko Partia lub blok partyjny
1975 – 1979Leszek JagodyńskiPZPR
1979 – 1982Marian SkalskiPZPR
1982 – 1990Józef CichowskiPZPR
1990 – 1998Andrzej WęglarzUnia Wolności
1998 – 2002Marian TarabułaSLD
2002 – nadalPaweł SilbertJaworzno Moje Miasto

Religia

Budynek, ze ścianą frontową układającą się w trójkąt, wypełniona witrażem. na szczycie trójkąta znajduje się duży, miedziany krzyż
Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny

Kościół rzymskokatolicki

Większość mieszkańców Jaworzna stanowią wierni Kościoła Rzymskokatolickiego.

Diecezja

Jaworzno niemal w całości należy do diecezji sosnowieckiej w obrębie archidiecezji częstochowskiej. Obszar Cezarówki Górnej i Koźmina podlega Parafii Chrystusa Króla w Balinie, natomiast Jeleń-Dąb, w którym znajduje się tylko kaplica dojazdowa, należy do parafii Przemienienia Pańskiego w Libiążu. Obie te parafie znajdują się w granicach archidiecezji krakowskiej, której w przeszłości podlegało całe Jaworzno.

Dekanaty

Obszar Jaworzna należy do dwóch dekanatów diecezji sosnowieckiej oraz dwóch dekanatów archidiecezji krakowskiej.

Diecezja sosnowiecka:

Archidiecezja krakowska:

Parafie

Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego

Protestantyzm

Działalność duszpasterską na terenie miasta prowadzą kościoły protestanckie o charakterze ewangelicznym. Należą do nich:

Świadkowie Jehowy

Na terenie miasta działają cztery zbory Świadków Jehowy (w tym grupa rosyjskojęzyczna): Jaworzno–Południe, Jaworzno–Śródmieście, Jaworzno–Wschód, Jaworzno–Zachód, spotykające się w dwóch Salach Królestwa (ul. Elektryków 3, ul. Kolejowa 15).

Judaizm

W przeszłości istniała w Jaworznie synagoga, która została zdewastowana przez hitlerowców w czasie II wojny światowej.

Honorowi obywatele miasta

Miasta partnerskie

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
  2. ↑ https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 45652.
  4. ↑ Krakowiacy Zachodni [online] [dostęp 2021-12-09].
  5. ↑ Muzeum Miasta – Historia [online], muzeum.jaw.pl [zarchiwizowane z adresu 2009-05-18]..
  6. ↑ Jaworzno – Historia miasta [online], jaworzno.pl [zarchiwizowane z adresu 2011-07-12]..
  7. ↑ Muzeum Miasta – Etnografia [online], muzeum.jaw.pl [zarchiwizowane z adresu 2009-05-18]..
  8. 1 2 Dialektologia Polska [online], www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2021-12-09].
  9. ↑ TURTURI.COM, Ekspozycja etnograficzna - Muzeum Miasta Jaworzna, Śląskie, Jaworzno [online], www.turturi.com [dostęp 2025-11-09].
  10. ↑ IBR [online], edus.ibrbs.pl [dostęp 2025-11-09].
  11. ↑ Zamieszkaj w Jaworznie! Działka budowlana na sprzedaż. Sprawdź odertę! [online], 29 grudnia 2019 [dostęp 2025-11-09].
  12. ↑ Historia miasta | Muzeum Miasta Jaworzna [online] [dostęp 2021-12-09] (pol.).
  13. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych - miejscowości - format XLSX [online], dane.gov.pl [dostęp 2025-06-03].
  14. ↑ Informacje o Jaworznie Rzeźba terenu, [w:] Roman Trzmielewski (red.), Szlaki Rowerowe w Jaworznie, Wydanie I Jaworzno 2010, Jaworzno: Wydawnictwo Compass, 2010, ISBN 978-83-7605-138-3 (pol.).
  15. ↑ Geoportal Toolkit - Jaworzno [online], Urząd Miejski w Jaworznie [dostęp 2025-04-08] (pol.).
  16. ↑ SMW "Tarka" O nas [online], SMW Tarka [dostęp 2024-10-10] (pol.).
  17. ↑ Rymut 1987 ↓, s. 94.
  18. ↑ Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 228.
  19. ↑ Jaworzno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III, s. 532.
  20. ↑ J. Łepkowski: Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 29 .
  21. ↑ M. Leś-Rudnicka: Historia miasta .
  22. ↑ Statut Krajowy dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim z 26 lutego 1861 r, 26 lutego 1861 [dostęp 2023-01-16] (pol.).
  23. ↑ Ustawa z dnia 21 września 1901 r. o zaliczeniu gminy Jaworzno, powiatu chrzanowskiego do miejscowości, podlegających ustawie gminnej z dnia 3 lipca 1896, Dz. u. kr. Nr. 51. (Dz. u. kraj. z 1901 r. Nr 99).
  24. ↑ Józef Bolesław Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Wydawnictwo MON, 1971, s. 420.
  25. 1 2 Neu-Dachs. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. [dostęp 2026-08-25].
  26. 1 2 Podobóz KL Auschwitz w Jaworznie – „Neu-Dachs” 1943–1945. W: Franciszek Piper: Historia martyrologii więźniów obozów odosobnienia w Jaworznie 1939–1956. Jaworzno: 2002, s. 11–25.
  27. ↑ Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 24–25, 2002.
  28. ↑ Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 25–26, 2002.
  29. ↑ Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 33–34, 2002.
  30. 1 2 3 4 Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 34, 2002.
  31. 1 2 3 Ukraińcy w obozie koncentracyjnym w Jaworznie 1947–1949. W: Eugeniusz Misiło: Historia martyrologii więźniów obozów odosobnienia w Jaworznie 1939–1956. Jaworzno: 2002, s. 64–65.
  32. ↑ Igor Hałagida: Duchowni greckokatoliccy i prawosławni w Centralnym Obozie Pracy w Jaworznie (1947–1949). Dokumenty i materiały. Instytut Pamięci Narodowej, 2012. [dostęp 2026-08-25].
  33. ↑ Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 35, 2002.
  34. 1 2 Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 38, 2002.
  35. ↑ Anna Homa. Wojskowy Sąd i Prokuratura Grupy Operacyjnej „Wisła” jako narzędzie terroru wobec mniejszości ukraińskiej, w świetle zasobu archiwalnego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie. „Studia Polityczne”. 46 (4), s. 76–78, 2018. DOI: 10.35757/STP.2018.46.4.04.
  36. ↑ Kazimierz Miroszewski. Powstanie i funkcjonowanie Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (1945–1949). „Dzieje Najnowsze”. 34 (2), s. 31, 2002.
  37. ↑ Krzysztof Szwagrzyk: Jaworzno. Historia więzienia dla młodocianych więźniów politycznych 1951–1955. Warszawa–Wrocław: „Jaworzniacy” – Fundacja Pomocy Byłym Więźniom Politycznym Lat 1944–1956; Klio, 1999, s. 185, 195–203. ISBN 83-86833-20-3.
  38. ↑ Andrzej Fedorowicz, Przymusowy obóz pracy w Jaworznie [online], www.polityka.pl, 2014 [dostęp 2026-08-25].
  39. ↑ Obchody XXX Zjazdu Związku Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944–1956 „Jaworzniacy”. Instytut Pamięci Narodowej, 2020-10-09. [dostęp 2026-08-25].
  40. ↑ Wiadomości z Katowic, Jaworzno występuje z GZM. Radni przyjęli uchwałę w sprawie wyjścia z metropolii [online], wyborcza.pl Katowice, 23 czerwca 2016 [dostęp 2024-04-03] (pol.).
  41. ↑ Redakcja, Jaworzno (znów) wychodzi z metropolii. Silbert: "Nie da nam żadnych korzyści" [online], Dziennik Zachodni, 20 lutego 2017 [dostęp 2022-11-19] (pol.).
  42. 1 2 Amtsbezirk Dabrowa-Narodowa [online], www.territorial.de [dostęp 2024-11-10].
  43. 1 2 Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8 (ISAP)
  44. ↑ Dz. U. z 1953 r. Nr 41, poz. 186 (ISAP)
  45. 1 2 3 Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 29 listopada 1954 r., Nr. 11, Poz. 50
  46. ↑ Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 15 września 1955 r., Nr. 9, Poz. 44
  47. 1 2 3 4 Dz. U. z 1956 r. Nr 7, poz. 33 (ISAP)
  48. ↑ Dz. U. z 1960 r. Nr 31, poz. 172 (ISAP)
  49. ↑ Dz. U. z 1972 r. Nr 50, poz. 325 (ISAP)
  50. ↑ Dz. U. z 1974 r. Nr 37, poz. 221 (ISAP)
  51. 1 2 3 4 5 6 7 Dz. U. z 1977 r. Nr 3, poz. 15 (ISAP)
  52. ↑ GUS: Bank Danych Lokalnych – Ludność w wieku przedprodukcyjnym (17 lat i mniej), produkcyjnym i poprodukcyjnym według miejsca zamieszkania.
  53. ↑ Ludność Jaworzna.
  54. ↑ Jaworzno w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-02], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  55. ↑ Samochodowy atlas Polski 1:500 000, wyd. V, Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1979, ISBN 83-7000-017-7.
  56. ↑ Samochodowy atlas Polski 1:500 000, wyd. IX, Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1985.
  57. ↑ Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej Sp. z o.o. w Jaworznie » Eksploatowany tabor [online], www.pkm.jaworzno.pl [dostęp 2026-03-21].
  58. ↑ Rewolucyjna taryfa PKM Jaworzno: Bilet roczny za 180 zł [online], www.rynek-kolejowy.pl [dostęp 2026-03-21].
  59. ↑ Od 1 grudnia roczny bilet okresowy razem z Jaworznicką Kartą Mieszkańca! – Jaworzno – źródło energii [online], www.jaworzno.pl [dostęp 2026-03-21].
  60. ↑ Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej Sp. z o.o. w Jaworznie [online], www.pkm.jaworzno.pl [dostęp 2026-03-21].
  61. ↑ Pionierzy video – TVS. tvs.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-18)]..
  62. ↑ CKZiU Jaworzno | Kierunki kształcenia [online], www.ckziu.jaworzno.pl [dostęp 2017-11-09] (pol.).
  63. ↑ Studia Jaworzno - oddział w Jaworznie - Akademia WSB | WSB University [online], wsb.edu.pl [dostęp 2026-02-08].
  64. ↑ Studia I stopnia, podyplomowe – Jaworzno [online], Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa [dostęp 2020-06-04] (pol.).
  65. ↑ uchwała nr IX/87/2003. jaworzno.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-03-26)]. Rady Miejskiej w Jaworznie z dnia 24 kwietnia 2003 r. w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Jaworzna.
  66. ↑ Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Józefa Lompy w Katowicach – Filia w Jaworznie
  67. 1 2 Informacje o Jaworznie Historia, [w:] Roman Trzmielewski (red.), Szlaki Rowerowe w Jaworznie, Wydanie I Jaworzno 2010, Jaworzno: Wydawnictwo Compass, 2010, ISBN 978-83-7605-138-3 (pol.).
  68. ↑ Jarosław Sawiak, Jaworzno mało znane - Na dwór czy na pole? [online], YouTube, 20 maja 2023 [dostęp 2025-04-09] (pol.).
  69. 1 2 Zespoły Śpiewacze [online], Miejskie Centrum Kultury i Sportu Jaworzno [dostęp 2025-04-09] (pol.).
  70. ↑ Pracownia haftu regionalnego! [online], Muzeum Miasta Jaworzna, 5 grudnia 2017 [dostęp 2025-04-09] (pol.).
  71. ↑ Gorset jaworznicki [online], Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiezłowie, 3 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-09] (pol.).
  72. ↑ Wystawa czasowa – “Jaworznickie gorsety” [online], Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiezłowie, 5 września 2019 [dostęp 2025-04-09] (pol.).
  73. ↑ „Tele Tydzień” najchętniej kupowanym tygodnikiem, „Polityka” lepsza od „Newsweeka” (Top 64). wirtualnemedia.pl, 2014-02-03. [dostęp 2014-02-06]. (pol.).
  74. ↑ Informacje o klubie: Szczakowianka Jaworzno [online], 90minut.pl [dostęp 2025-11-28] (pol.).
  75. ↑ Informacje o klubie: Victoria 1918 Jaworzno [online], 90minut.pl [dostęp 2025-11-28] (pol.).
  76. ↑ Informacje o klubie: Ciężkowianka Jaworzno [online], 90minut.pl [dostęp 2025-11-28] (pol.).
  77. ↑ Informacje o klubie: Zgoda Byczyna [online], 90minut.pl [dostęp 2025-11-28] (pol.).
  78. ↑ Informacje o klubie: Górnik Jaworzno [online], 90minut.pl [dostęp 2025-11-28] (pol.).
  79. ↑ Diving Marina "Koparki" [online], VIA SPORT [dostęp 2025-04-03] (pol.).
  80. ↑ Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062).
  81. ↑ Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe [online], wybory2002.pkw.gov.pl [dostęp 2015-10-20].
  82. ↑ Geografia wyborcza – Wybory samorządowe – Państwowa Komisja Wyborcza [online], wybory2006.pkw.gov.pl [dostęp 2015-10-20].
  83. ↑ Wybory Samorządowe 2010 – Geografia wyborcza – Województwo śląskie – m. Jaworzno [online], wybory2010.pkw.gov.pl [dostęp 2015-10-20].
  84. ↑ Państwowa Komisja Wyborcza | Jaworzno [online], wybory2014.pkw.gov.pl [dostęp 2015-10-20].
  85. ↑ Wybory samorządowe 2018 [online], wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-26].
  86. ↑ Wybory samorządowe 2024 [online], samorzad2024.pkw.gov.pl [dostęp 2024-02-08].
  87. ↑ Dekanat katowicki [online], cerkiew.net.pl [dostęp 2023-06-12].
  88. ↑ Zbory [online], adwent.pl [dostęp 2021-11-13].
  89. ↑ Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan [online], kwch.org [dostęp 2021-11-09].
  90. ↑ Znajdź Kościół [online], kz.pl [dostęp 2021-11-09].
  91. 1 2 Leszek Jańczuk, Kościół Zielonoświątkowy w RP, [w:] Wojciech Gajewski, Jan Mironczuk (red.), Pentekostalizm w Polsce. Historia i współczesność, Ostrołęka – Warszawa: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika w Ostrołęce, 2024, ISBN 978-83-62775-85-9.
  92. ↑ Anna Bieńkuńska i inni, Wyznania religijne w Polsce w latach 2015–2018, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2019, ISBN 978-83-66466-00-5.
  93. ↑ Rejestr kościołów i innych związków wyznaniowych [online], gov.pl [dostęp 2021-11-13].
  94. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2022-10-21].
  95. ↑ Synagoga w Jaworznie (ul. Stojałowskiego 4) [online], sztetl.org.pl [dostęp 2023-06-12].
  96. ↑ Yiwu partnerem Jaworzna. jaworzno.pl, 29 sierpnia 2013. [dostęp 2016-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-09)].
  97. ↑ Hereford (Wielka Brytania). um.jaworzno.pl. [dostęp 2019-12-10].
  98. ↑ https://www.facebook.com/share/p/wF3DtZ9YJF7pMnWF/

Bibliografia

Linki zewnętrzne