Galena

Galena
	; Galena z pirytem
	Właściwości chemiczne i fizyczne
Inne nazwy	galenit, błyszcz ołowiu
Skład chemiczny	PbS
Twardość w skali Mohsa	2,5
Przełam	drobnomuszlowy, półmuszlowy, nierówny
Łupliwość	doskonała, trójkierunkowa (kostkowa) wg {100} lub {001}, wyraźna wg {111}
Pokrój kryształu	sześcienny i ośmiościenny
Układ krystalograficzny	regularny
Właściwości mechaniczne	kruchy do miękkiego
Gęstość	7,2–7,6 g/cm³
	Właściwości optyczne
Barwa	szara, migotliwa, niekiedy z odcieniem niebieskawym lub czerwonawym na powierzchni świeżego przełamu
Rysa	ciemnoszara, czarna, szarawoczarna
Połysk	silny, metaliczny
	Multimedia w Wikimedia Commons

Galena – minerał z gromady siarczków. Jest minerałem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym, pod względem chemicznym jest to siarczek ołowiu(II). Nazwa pochodzi od łac. galena = ruda ołowiu.

Właściwości

Składa się w 86,6% z ołowiu i w 13,4% z siarki. Tworzy najczęściej kryształy sześcio- i ośmiościenne. Spotykana jest też w skupieniach zbitych, ziarnistych, groniastych, kulistych, dendrytowych, naciekowych, szkieletowych, rzadziej włóknistych; wpryśnięcia, impregnacje, pospolite zbliźniaczenia. Jest izostrukturalna z halitem. Często występuje w postaci szczotek krystalicznych, złożonych z dobrze wykształconych, narosłych kryształów. Jest krucha a nawet miękka, nieprzezroczysta. Często zawiera również znaczne ilości cynku, żelaza, miedzi, antymonu, bizmutu, selenu, kadmu, arsenu i złota. W reakcji z kwasem solnym uwalnia siarkowodór. W stężonym kwasie azotowym utlenia się do siarczanu ołowiu i siarki.

Występowanie

Powstaje w pegmatytowym, a częściej hydrotermalnym stadium krystalizacji magmy (skały magmowe) lub w wyniku oddziaływania roztworów hydrotermalnych na otoczenie (skały osadowe). Towarzyszy jej wiele różnych minerałów, w tym sfaleryt, wurcyt, piryt, chalkopiryt, arsenopiryt, cerusyt, baryt, smithsonit, anglezyt, tetraedryt, burnonit, markasyt, syderyt, piromorfit, dolomit, ankeryt, akantyt, kalcyt, pirargyryt, proustyt, stephanit, pirotyn, rodochrozyt, kwarc i fluoryt.

Miejsca występowania:

Niemcy – Rudawy, Zagłębie Ruhry, Akwizgran,
Czechy – Pribramie,
Grecja – Laurion,
Hiszpania, Wielka Brytania, Zambia, Rumunia, Francja
Serbia – Trepnica,
Polska – na południu kraju,
Rosja – Kaukaz,
Australia – Broken Hill, Tasmania;
USA – basen Missisipi. Idaho, Illinois, Oklahoma, Kansas, Missouri.

Polska – główny składnik złóż ołowiu rejonu śląsko-krakowskiego: Jaworzno, Trzebinia, Chrzanów, Olkusz, Bytom, Tarnowskie Góry. Spotykany także w Górach Świętokrzyskich: Miedzianka, Miedziana Góra, Chęciny, Łagów. W Tatrach, w tatrzańskich żyłach hydrotermalnych np. na Ornaku. Na Dolnym Śląsku m.in. w okolicach Ogorzelca, Świdnicy – Bystrzyca Górna oraz Srebrnej Góry. Występuje również w szczelinach pokładów węgla kamiennego Górnego Śląska.

Zastosowanie

Ma duże znaczenie kolekcjonerskie
Najczęściej występująca ruda ołowiu (86,6% Pb) oraz srebra (do 0,3% srebra, czasami przekracza 1% – galena srebronośna).
W pierwszej połowie XX w. galena była stosowana jako wczesny materiał półprzewodnikowy (tzw. właściwości detekcyjne). W epoce radioelektroniki lampowej, a przy słabej elektryfikacji wielu krajów, galena dawała możliwość konstrukcji odbiorników radiowych niewymagających zasilania (detektor kryształkowy).

Przypisy

1 2 3 Podręczny słownik chemiczny, RomualdR. Hassa (red.), JanuszJ. Mrzigod (red.), JanuszJ. Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 143, ISBN 83-7183-240-0, OCLC 749698778 .
1 2 3 4 RyszardR. Hutnik RyszardR., EufrozynaE. Piątek EufrozynaE., JerzyJ. Wierski JerzyJ., MichałM. Sachanbiński MichałM., Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 141, ISBN 83-220-0199-1 [dostęp 2024-12-24] .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., Minerały i skały Polski, Oficyna Wydawnicza Multico, 2023, s. 48, ISBN 978-83-7763-668-8 .
↑ Galena, [w:] ElżbietaE. Liber-Makowska ElżbietaE., BarbaraB. Teisseyre BarbaraB., Mineralogia i petrografia, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2000, s. 48–49, ISBN 978-83-7085-462-1 .
1 2 Galena, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-11-21] (ang.).
1 2 3 4 JerzyJ. Żaba JerzyJ., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf, 2024, s. 144–145, ISBN 978-83-8293-231-7 .
1 2 RupertR. Hochleitner RupertR., 4em, p, l, ), Minerały, kamienie szlachetne skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 116, ISBN 978-83-7073-816-7 .
↑ Yuri L.Y.L. Mikhlin Yuri L.Y.L., AlexanderA. Kholmogorov AlexanderA., GennadyG. Pashkov GennadyG., ElenaE. Mikhlina ElenaE., Electrochemical Aspects of the Nitric Acid Leaching of Lead Sulfide Concentrates: on the Way to a Highly Effective Method for Pb Recovery, „ECS Transactions”, 2 (3), 2006, s. 221–230, DOI: 10.1149/1.2196012 [dostęp 2025-11-21] (ang.).

Bibliografia

Podręczny Leksykon Przyrodniczy – Minerały i kamienie szlachetne
Atlas mineralogii
Leksykon Przyrodniczy – Minerały
R.Hochleitner – Minerały i kryształy
W.Heflik, L.Natkaniec – Nowak – Minerały Polski

[psc-1] 1 2 3 Podręczny słownik chemiczny, RomualdR. Hassa (red.), JanuszJ. Mrzigod (red.), JanuszJ. Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 143, ISBN 83-7183-240-0, OCLC 749698778 .

[Hutnik-2] 1 2 3 4 RyszardR. Hutnik RyszardR., EufrozynaE. Piątek EufrozynaE., JerzyJ. Wierski JerzyJ., MichałM. Sachanbiński MichałM., Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 141, ISBN 83-220-0199-1 [dostęp 2024-12-24] .

[Szełęg-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., Minerały i skały Polski, Oficyna Wydawnicza Multico, 2023, s. 48, ISBN 978-83-7763-668-8 .

[Liber2-4] Galena, [w:] ElżbietaE. Liber-Makowska ElżbietaE., BarbaraB. Teisseyre BarbaraB., Mineralogia i petrografia, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2000, s. 48–49, ISBN 978-83-7085-462-1 .

[Mindat-5] 1 2 Galena, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-11-21] (ang.).

[nazwa1-6] 1 2 3 4 JerzyJ. Żaba JerzyJ., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf, 2024, s. 144–145, ISBN 978-83-8293-231-7 .

[nazwa4-7] 1 2 RupertR. Hochleitner RupertR., 4em, p, l, ), Minerały, kamienie szlachetne skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 116, ISBN 978-83-7073-816-7 .

[Mikhlin-8] Yuri L.Y.L. Mikhlin Yuri L.Y.L., AlexanderA. Kholmogorov AlexanderA., GennadyG. Pashkov GennadyG., ElenaE. Mikhlina ElenaE., Electrochemical Aspects of the Nitric Acid Leaching of Lead Sulfide Concentrates: on the Way to a Highly Effective Method for Pb Recovery, „ECS Transactions”, 2 (3), 2006, s. 221–230, DOI: 10.1149/1.2196012 [dostęp 2025-11-21] (ang.).