Anna Walentynowicz

Dzieciństwo i wczesna młodość

Anna Walentynowicz urodziła się 15 sierpnia 1929 we wsi Sienne (obecnie Sadowe) na wschód od Tuczyna, niedaleko Równego na Wołyniu, na wschodzie II Rzeczypospolitej w chłopskiej rodzinie ukraińskich protestantów (sztundystów) jako córka Nazara i Pryśki Lubczyków. Miała pięcioro rodzeństwa – Olgę, Katarzynę, Piotra, Wasyla oraz przyrodniego brata Iwana (Pryśka Paszkoweć była wdową z dzieckiem, gdy wychodziła za mąż za Nazara Lubczyka). We wrześniu 1937 zmarła jej matka. W 1940 Nazar Lubczyk ponownie ożenił się – z Marią Ozarczuk. Ze związku tego narodziło się kolejnych pięcioro dzieci. Anna Lubczyk w dzieciństwie ukończyła cztery klasy szkoły powszechnej (w czasie wojny szkoła w Siennem została zlikwidowana przez Niemców). Z powodu niedostatku, mając 12 lat, zmuszona była pójść do pracy do polskich zarządców pobliskiego majątku Pustomyty, którzy prawdopodobnie w grudniu 1943 zabrali ją ze sobą mówiąc – niezgodnie z prawdą – że jej bliscy nie żyją. Razem z nimi znalazła się w Malcowiźnie (obecnie Rudniki) pod Warszawą. Stąd razem ze swymi gospodarzami przeniosła się później w okolice Gdańska, gdzie pracowała w gospodarstwie rolnym. Potem zatrudniła się w piekarni, a następnie w fabryce margaryny.

Praca zawodowa i działalność społeczna przed 1980 r.

W listopadzie 1950 Anna Walentynowicz zapisała się na kurs spawacza i trafiła do Stoczni Gdańskiej. Szybko stała się przodownicą pracy. Wyrabiała 270% normy. Jej zdjęcia trafiły do gazet. Od stycznia do sierpnia 1951 należała do Związku Młodzieży Polskiej. W sierpniu tego roku została wysłana w nagrodę na zjazd młodzieży w Berlinie, jednakże wkrótce potem oddała legitymację ZMP i wstąpiła do Ligi Kobiet oraz została przewodniczącą Ligi w Stoczni Gdańskiej. Jako działaczka tej organizacji zaczęła zabiegać o prawa pracowników. Wtedy zaczęły się jej kłopoty z Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego. We wrześniu 1952 urodziła syna Janusza. Postanowiła jednakże nie wychodzić za mąż za ojca dziecka.

Z czasem ciężka praca spawacza zrujnowała jej zdrowie. Zrezygnowała jednak z możliwości uzyskania świadczenia rentowego i przekwalifikowała się na suwnicową.

W 1968 r., gdy domagała się wyjaśnienia defraudacji pieniędzy z funduszu zapomogowego, podjęto nieudaną próbę wyrzucenia jej z pracy. W obronie koleżanki stanęła cała załoga wydziału W-3, gdzie pracowała.

Podczas robotniczego protestu w grudniu 1970 Anna Walentynowicz przygotowywała strajkującym posiłki. W styczniu 1971 wybrano ją na delegatkę na spotkanie z I sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem. W 1978 została jedną ze współzałożycieli Wolnych Związków Zawodowych. Jej mieszkanie było punktem kontaktowym WZZ. To sprowadziło na nią szykany ze strony Służby Bezpieczeństwa MSW, m.in. w postaci zatrzymywania na 48 godzin i rewizji. Była redaktorem pisma „Robotnik Wybrzeża”.

Działalność opozycyjna w okresie 1980–1989

8 sierpnia 1980, pięć miesięcy przed osiągnięciem wieku emerytalnego, Annę Walentynowicz dyscyplinarnie zwolniono z pracy. Decyzja dyrekcji przesądziła o wybuchu strajku w dniu 14 sierpnia, w wyniku którego powstał NSZZ „Solidarność”. Pierwszym postulatem protestujących robotników było przywrócenie Anny Walentynowicz do pracy, co nastąpiło 16 sierpnia. Tego dnia (po zakończeniu przez Lecha Wałęsę strajku) wspólnie z Aliną Pienkowską zatrzymywała przy bramie nr 3 wychodzących ze Stoczni robotników i wzywała do kontynuacji strajku. Została członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i była sygnatariuszką porozumień sierpniowych. Od września 1980 należała do NSZZ „Solidarność”, weszła w skład prezydium Komitetu Założycielskiego związku w Stoczni Gdańskiej oraz w skład prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego w Gdańsku, z którego została usunięta na skutek konfliktu z Lechem Wałęsą w kwietniu 1981. W listopadzie 1981 została sygnatariuszką Deklaracji ideowej Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej Wolność–Sprawiedliwość–Niepodległość.

W 1981 r., podczas spotkania z robotnikami w Radomiu, dwóch funkcjonariuszy SB MSW we współpracy z Ewą Soból – TW ps. „Karol” miało podjąć próbę zamordowania Walentynowicz – za pomocą leku furosemid spowodować śmiertelne odwodnienie (wg opinii władz IPN, śmiertelną ofiarą analogicznych działań mógł paść również jeden z liderów radomskiej opozycji antykomunistycznej Jacek Jerz). W 2009 IPN postawił im zarzuty. W sierpniu 2010 warszawski pion śledczy IPN skierował sprawę przeciwko Tadeuszowi G., Markowi K. i Wiesławowi S. do Sądu Okręgowego w Radomiu. Zostali uniewinnieni zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji.

Po wprowadzeniu 13 grudnia 1981 stanu wojennego w PRL była współorganizatorką strajku w Stoczni Gdańskiej. Po jego pacyfikacji została zatrzymana, a następnie internowana w ośrodkach odosobnienia Bydgoszczy–Fordonie i Gołdapi. Zwolniono ją w lipcu 1982. Miesiąc później została tymczasowo aresztowana pod zarzutem organizacji strajku w grudniu 1981. Była osadzona w areszcie w Gdańsku, więzieniu mokotowskim i więzieniu w Grudziądzu. W marcu 1983 została skazana wyrokiem Sądu Rejonowego w Grudziądzu na karę 1 roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym jej zawieszeniem na okres 3 lat. Została także zwolniona z pracy.

W grudniu 1983 została ponownie aresztowana za udział (wspólnie z Kazimierzem Świtoniem i Ewą Tomaszewską) w próbie wmurowania tablicy upamiętniającej masakrę górników kopalni „Wujek”. Z więzienia w Lublińcu, w którym została osadzona, zwolniono ją w kwietniu następnego roku ze względu na zły stan zdrowia oskarżonych, a sąd w Katowicach na czas nieokreślony odroczył proces w tej sprawie.

Była inicjatorką protestu głodowego po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, przeprowadzonego od 18 lutego 1985 do 31 sierpnia tego samego roku w krakowskiej parafii ks. Adolfa Chojnackiego, a następnie współorganizowała akcję budowy pomnika duchownego. W reakcji na jego śmierć oddała w kancelarii Rady Państwa PRL wszystkie przyznane jej dotąd odznaczenia państwowe. Od 1988 r. była organizatorką sympozjów „W trosce o Dom Ojczysty”.

W latach 80. XX w. krytykowała ówczesne kierownictwo „Solidarności” skupione wokół Lecha Wałęsy. Istotą sporu stały się percepcja, że zawłaszczał sobie przywództwo, informacja o Lechu Wałęsie jako tajnym współpracowniku Służby Bezpieczeństwa i sprzeciw Walentynowicz wobec m.in. polityki prowadzącej do Okrągłego Stołu i w jej odczuciu ugodowa lub kapitulancka postawa. Pozostawała w kontakcie ze środowiskiem Andrzeja Gwiazdy.

Działalność po 1989 r.

W lutym 1990 na ponad rok wróciła do pracy w Stoczni Gdańskiej jako operator urządzeń dźwigowych. W 1991 r. przeszła na emeryturę. Po 1989 r. nie utożsamiała się z polityką rządzących partii postsolidarnościowych, krytykowała m.in. sposób prywatyzacji majątku narodowego, masowe zamykanie zakładów pracy, brak perspektyw dla wielu Polaków, nieukaranie winnych zbrodni stanu wojennego. W wyborach parlamentarnych w 1993 r. bez powodzenia kandydowała do Sejmu z listy komitetu „Poza Układem” (otrzymała 1431 głosów). W 1995 r. w formie listu otwartego zwróciła się z szeregiem krytycznych pytań do Lecha Wałęsy. W latach 90. działała w odnowionych Wolnych Związkach Zawodowych, a także zaangażowała się m.in. w pomoc Polakom mieszkającym na Wschodzie. Organizowała liczne konferencje i wydarzenia kulturalne m.in. upamiętniające „dzieci tułaczy” czy Sybiraków, a także dotyczące współczesnej sytuacji Polski i Europy.

W 2000 r. odmówiła przyjęcia tytułu honorowego obywatela Gdańska. Będąc w trudnej sytuacji materialnej, w 2003 wystąpiła o 120 tys. złotych odszkodowania za prześladowania w latach 80. XX w., choć wcześniej wykluczała taki krok. W lutym 2005 Sąd w Gdańsku odmówił przyznania świadczeń ze względu na przedawnienie roszczeń. Po tym Anna Walentynowicz nie zgodziła się przyjąć emerytury specjalnej od prezesa Rady Ministrów Marka Belki. Ostatecznie w kolejnej instancji 22 lutego sąd przyznał jej 70 tys. złotych odszkodowania.

W lipcu 2006 gdański Instytut Pamięci Narodowej ujawnił, że Annę Walentynowicz inwigilowało ponad 100 funkcjonariuszy i tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa, w 1981 r. planując jej zabicie przez zniszczenie organizmu mieszanką leków.

Krzysztof Wyszkowski, ze względu na etos Anny Walentynowicz i jej związanie z ideą Solidarności, nadał jej przydomek Anna Solidarność.

W 1996 r. odnalazła swą rodzinę na Ukrainie, z którą do śmierci utrzymywała bliski kontakt (wielokrotnie odwiedzała ich na Wołyniu).

Role filmowe

• Człowiek z żelaza (1981), reż. Andrzej Wajda – jako ona sama

Filmy dokumentalne

• Anna Proletariuszka, reż. Marek Ciecierski, Sławomir Grünberg, 1981
• Anna Walentynowicz, reż. Krzysztof Wojciechowski, 1993
• Anna Walentynowicz, reż. Andrzej Bednarek, 1994
• Prisoners of „Freedom”, reż. Laura Quaglia, 2004 (prod. Włochy, Rosja)
• Doceniałam każdy przeżyty dzień, reż. Jędrzej Lipski, Piotr Mielech, 2010

Nawiązania

• Postać wzorowaną na Annie Walentynowicz stworzono w filmie Volkera Schlöndorffa Strajk (2007). Została w nim przedstawiona jako analfabetka, a jej syn jako członek ZOMO, co stanowiło elementy fikcyjne dzieła. W odpowiedzi na to adwokat Walentynowicz, Stefan Jaworski, zapowiedział w 2006 r. wejście na drogę prawną w obronie naruszonych dóbr osobistych Anny Walentynowicz, z czego ostatecznie zrezygnowano.
• Została jedną z bohaterek musicalu 1989, koprodukcji Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego z 2022; w rolę Anny Walentynowicz wcieliła się Małgorzata Majerska.