Antologia (gr. ἀνθολογία, anthología – „zbiór kwiatów”) – wybór utworów literackich lub ich fragmentów, zwykle różnych autorów, dokonany według określonych kryteriów i opublikowany jako odrębna całość. Antologie mogą także obejmować teksty naukowe oraz dzieła z innych dziedzin twórczości, m.in. muzyki i filmu (antologia filmowa).
Podstawową cechą antologii jest świadomy dobór i uporządkowanie materiału według określonej koncepcji redakcyjnej. Wyboru dokonuje redaktor, niekiedy zwany w tym przypadku antologistą, który decyduje o zawartości, układzie i tytule antologii. Antologie najczęściej obejmują teksty wcześniej opublikowane, które dzięki zestawieniu z innymi utworami uzyskują nowy kontekst. Mogą prezentować twórczość według określonych kryteriów historycznoliterackich, czyli okresu, epoki, prądu , grupy, rodzaju czy gatunku literackiego lub podejmować wybraną tematykę.
Do odmian antologii zalicza się:
Do form pokrewnych antologii należą chrestomatie, czyli wybory fragmentów dzieł różnych autorów przeznaczone przede wszystkim do celów dydaktycznych, oraz florilegia, obejmujące wybory tekstów, sentencji i cytatów. Historycznie antologię wiązano zwłaszcza z poezją, jednak współcześnie termin ten stosowany jest również do wyborów prozy, dramatów, esejów, prac naukowych i innych form twórczości.
Pojęcia antologia i zbiór opowiadań są ze sobą blisko związane, lecz nie są tożsame. Zbiór opowiadań oznacza publikację obejmującą kilka samodzielnych utworów krótkiej prozy narracyjnej, najczęściej jednego autora. Antologia natomiast akcentuje świadomy wybór utworów lub ich fragmentów, dokonany według określonych kryteriów, np. tematycznych, historycznych lub gatunkowych. Antologie zazwyczaj gromadzą twórczość wielu autorów, podczas gdy zbiory opowiadań najczęściej prezentują dorobek jednego pisarza.
Rozróżnienie to nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Teresa Kostkiewiczowa w Encyklopedii wiedzy o książce z 1971 roku antologię zdefiniowano wąsko, jako wybór wcześniej opublikowanych utworów lub ich fragmentów więcej niż trzech autorów, dokonany przez wydawcę naukowego. Podobnie Stanisław Sierotwiński w Słowniku terminów literackich (1986) określał antologię jako wybór utworów literackich różnych autorów, zwłaszcza poetyckich. Szerszą definicję przyjmuje Słownik terminów literackich (1988) pod redakcją Janusza Sławińskiego, zgodnie z którym antologia może zawierać wybór utworów jednego lub wielu autorów. Definicja antologii Jerzeg Smulskiego w Słowniku rodzajów i gatunków literackich (2012) nie odnosi się do liczby autorów antologii. Magdalena Kokoszka w Ilustrowanym słowniku terminów literackich z 2018 roku zauważyła, że o ile tradycyjna definicja antologii (przywołując definicję Władysławy Borkowskiej z 1956) to wybór utwórów trzech lub więcej autorów, istnieje także pojęcie autoantologii – „wypisy z dzieł jednego autora” – obejmujących wybór twórczości jednego autora. Wyboru takiego może dokonywać sam twórca lub inny redaktor; przykładem tej drugiej sytuacji jest Antologia poezji Jacka Kaczmarskiego (2012). W tym rozumieniu o antologicznym charakterze publikacji decyduje przede wszystkim koncepcja selekcji i zestawienia utworów, a nie sama liczba autorów.
Określenia te mogą się zatem pokrywać: wybór opowiadań jednego pisarza może być zarazem zbiorem opowiadań i antologią jego twórczości. W praktyce wydawniczej rozróżnienie odnosi się przede wszystkim do sposobu doboru oraz prezentacji tekstów, a nie do sztywnej granicy formalnej.
Nazwa „antologia” pochodzi od greckiego ánthos („kwiat”) i logía („zbiór”), wywodzącego się od czasownika légein („zbierać”, „wybierać”). Metafora zbierania kwiatów odwoływała się do wyboru utworów uznanych za szczególnie wartościowe lub piękne. Starożytni Grecy stosowali ją przede wszystkim w odniesieniu do wyborów krótkich utworów poetyckich, zwłaszcza epigramatów.
Jednym z najwcześniejszych i najbardziej wpływowych twórców takich wyborów był Meleager z Gadary, który na przełomie II i I wieku p.n.e. opracował antologię epigramatów zatytułowaną Stephanos („Wieniec”). Umieścił w niej zarówno własne utwory, jak i wiersze wcześniejszych poetów, porównując poszczególnych autorów do różnych kwiatów i roślin.
Tradycję tę kontynuowali m.in. Filip z Tessaloniki w I wieku n.e. i Agatiasz Scholastyk w VI wieku. Ich twórczość, wraz z twórczością innych poetów, zostały wykorzystane przez bizantyjskiego uczonego Konstantyna Kefalasa, który na przełomie IX i X wieku opracował obszerną antologię greckich epigramatów. Jego kompilacja stała się podstawą późniejszej Antologii palatyńskiej (c. 900). Innym ważnym świadectwem tej tradycji jest wybór przygotowany przez bizantyjskiego uczonego Maksyma Planudesa na przełomie XIII i XIV wieku, znany jako Antologia Planudejska.
W średniowieczu rozpowszechniły się antologie wypisów z dzieł Ojców Kościoła, autorów klasycznych oraz sentencji moralnych, określane mianem florilegiów. Ich łacińska nazwa, utworzona od flos („kwiat”) i legere („zbierać”, „wybierać”), stanowi odpowiednik greckiego określenia antologii.
W epoce nowożytnej rozpowszechniały się antologie w językach narodowych, obejmujące zarówno utwory dawne, jak i współczesne. Szczególnie intensywny rozwój tej formy wydawniczej nastąpił w XIX i XX wieku. Antologie służyły wówczas nie tylko upowszechnianiu literatury, lecz także dokumentowaniu jej historii oraz prezentowaniu dorobku określonych grup i środowisk twórczych.
Wyraz „antologia” upowszechnił się w polszczyźnie dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, pod wpływem języka francuskiego i niemieckiego. W polskim piśmiennictwie poprzednikami terminu antologii były m.in. wybory poezji określane metaforycznie i różnorodnie, m.in. jako „ogrody”, „kwiaty”, „skarbczyki”, „spiżarnie”, „kufry”, „wypisy”, „stromaty”, „hortulusy” lub „wirydarze”. Przykładem jest XVII-wieczny Wirydarz poetycki, antologia utworów opracowywany przez dwa pokolenia Trembeckich (Jana Jakuba i Jakuba Teodora). W tytułach polskich publikacji termin antologia zaczął być szerzej stosowany na przełomie XIX i XX wieku, stopniowo zastępując wcześniejsze określenia. Dalej okazajonalnie stosuje się termin „dywan” w przypadku antologii poezji bliskowschodniej (np. Dywan Perski, 3 tomy, 1977-1986).
W XX wieku ukazały się liczne antologie prezentujące dorobek polskiej literatury. Do obszerniejszych przedsięwzięć tego rodzaju należał siedmiotomowy Zbiór poetów polskich XIX wieku (1959–1975) w opracowaniu Pawła Hertza. Publikowano również antologie poszczególnych rodzajów i gatunków literackich, w tym prozy, dramatu i eseju, a także tekstów naukowych, szczególnie wykorzystywanych w dydaktyce akademickiej.
Antologie odgrywały również rolę w kształtowaniu oficjalnych kanonów literackich i propagowaniu określonych ideologii. Szczególne znaczenie miały w okresie stalinistycznego socrealizmu, kiedy dobór i układ tekstów wykorzystywano do budowania pożądanej wizji tradycji literackiej. Przykładami publikacji tego rodzaju były Strofy o Stalinie (1949) i Wiersze o Bolesławie Bierucie (1952).
Antologie pełnią funkcje dokumentacyjne, popularyzatorskie, dydaktyczne i ideologiczne. Poprzez selekcję i zestawienie tekstów mogą wpływać na kanon literacki, wskazywać twórców i dzieła uznawane za reprezentatywne lub szczególnie wartościowe, a także proponować nowe interpretacje historii literatury. Dobór utworów nie jest zatem wyłącznie czynnością techniczną, lecz może stanowić świadomą wypowiedź redaktora o prezentowanym zjawisku kulturowym.
Od końca XX wieku, obok tradycyjnych antologii drukowanych, rozwijają się antologie elektroniczne (e-antologie) oraz wybory o bardziej indywidualnym charakterze. Rozwojowi tych form sprzyjają cyfrowe sposoby gromadzenia, porządkowania i udostępniania tekstów, a także zwiększenie możliwości samodzielnego tworzenia wyborów przez odbiorców kultury.