Muzyka

Alegoria Muzyki, Filippino Lippi

Muzyka – dziedzina sztuki polegająca na organizowaniu dźwięków (a także ciszy) w czasie, za pomocą takich elementów jak rytm, melodia, harmonia, barwa i dynamika, w celu wyrażania treści emocjonalnych, estetycznych lub komunikacyjnych. Powstaje poprzez wykorzystanie głosu ludzkiego oraz instrumentów muzycznych i funkcjonuje jako zjawisko kulturowe obecne we wszystkich społeczeństwach.

W języku polskim termin „muzyka” używany jest również m.in. w znaczeniu utworu muzycznego, orkiestry, kapeli i przedmiotu nauczania w szkołach.

Prehistoryczne początki muzyki wiążą się z naturalnymi formami ekspresji człowieka – rytmicznym ruchem, głosem oraz naśladowaniem dźwięków otoczenia. W starożytnych cywilizacjach (np. Mezopotamii, Egipcie, Grecji) muzyka pełniła funkcje religijne, ceremonialne i społeczne; w starożytnej Grecji była także przedmiotem refleksji teoretycznej. W średniowieczu w Europie rozwijała się głównie w kontekście religijnym (np. chorał gregoriański), natomiast od renesansu i baroku nastąpił intensywny rozwój form świeckich oraz zasad harmonii. Epoki klasycyzmu i romantyzmu przyniosły rozkwit muzyki artystycznej i indywidualnej ekspresji twórczej. W XX i XXI wieku muzyka uległa dalszej różnorodności – obejmując m.in. muzykę elektroniczną, eksperymentalną i popularną – oraz stała się globalnym środkiem komunikacji kulturowej.

Historia muzyki pozaeuropejskiej nie tworzy jednej, liniowej narracji (jak w tradycji europejskiej), lecz stanowi zbiór równoległych, autonomicznych tradycji, rozwijających się w różnych częściach świata według własnych zasad i wartości estetycznych. Rzadziej opiera się na harmonii w rozumieniu zachodnim, częściej eksponuje rytuał, funkcję społeczną i wspólnotowość. Muzyka pozaeuropejska częściej bywa przekazywana ustnie, a nie poprzez zapis nutowy i jest ściśle związana z kontekstem kulturowym, w którym powstaje:

Podział

Muzyka, jako zjawisko wielowymiarowe (artystyczne, społeczne i kulturowe), klasyfikowana jest m.in. pod kątem:

Historia

 Osobny artykuł: Historia muzyki.

Historia muzyki obejmuje dzieje sposobów tworzenia, wykonywania(inne języki), przekazywania i odbierania muzyki oraz związanych z nią idei, instytucji i technologii(inne języki). Nie można wskazać chwili ani miejsca powstania muzyki: śpiew, rytmizowana mowa, klaskanie(inne języki), ruch ciała i uderzanie w przedmioty mogły poprzedzać wytwarzanie instrumentów, lecz nie pozostawiły bezpośrednich śladów archeologicznych. Najstarsze bezsporne instrumenty pochodzą z górnego paleolitu; odkryte w Jurze Szwabskiej flety z kości ptaków i ciosów mamuta powstały około 40 tys. lat temu i świadczą o istnieniu już wówczas ukształtowanej tradycji muzycznej.

Wraz z powstawaniem osiadłych(inne języki) społeczności, miast i państw zmieniały się warunki praktykowania muzyki oraz społeczne role wykonawców. W Mezopotamii, Egipcie, Indiach(inne języki), Chinach, Grecji i innych dawnych cywilizacjach muzykę wykorzystywano w kulcie, ceremoniale władzy, teatrze, wychowaniu i życiu codziennym(inne języki); powstawały także systemy teoretyczne, klasyfikacje instrumentów i sposoby zapisywania wybranych cech muzyki. Wiele repertuarów było jednak przekazywanych ustnie, a zachowane źródła nie dokumentują wszystkich grup społecznych i regionów w równym stopniu. Poszczególne kultury odmiennie ujmowały też relacje między śpiewem, grą instrumentalną, tańcem, recytacją(inne języki), obrzędem i teatrem, dlatego ich dziejów nie można opisywać wyłącznie za pomocą kategorii ukształtowanych w Europie.

Od VI do XV wieku w wielu częściach świata rozwijały się odrębne tradycje dworskie, religijne(inne języki), miejskie i wspólnotowe. W Europie łacińskiej kształtowały się repertuary chorałowe, notacja i wielogłosowość, lecz równolegle rozwijały się systemy wykonawcze(inne języki) i teoretyczne właściwe światu islamu(inne języki) oraz licznym państwom Azji. Między XVI a XVIII wiekiem druk muzyczny, rozwój opery i publicznego teatru oraz przemiany muzyki instrumentalnej rozszerzały obieg repertuaru europejskiego. Europejskie przemiany nie wyznaczały jednak wspólnej epoki światowej: w innych regionach rozwijały się kultury dworskie, religijne i lokalne o własnych chronologiach. Zarazem żegluga oceaniczna, handel, kolonizacja, działalność misyjna, niewolnictwo i przymusowe migracje(inne języki) coraz silniej łączyły dzieje muzyczne kontynentów. Kontakty te prowadziły zarówno do niszczenia dawnych instytucji, jak i do powstawania nowych praktyk łączących elementy różnego pochodzenia.

W XIX wieku industrializacja i urbanizacja sprzyjały rozwojowi publicznych koncertów, teatrów operowych, konserwatoriów, wydawnictw i prasy muzycznej. W europejskiej muzyce artystycznej romantyzm łączył nacisk na indywidualną ekspresję(inne języki) z rozwojem pieśni, muzyki fortepianowej, symfonii, dramatu muzycznego i programów narodowych. Twórczość Fryderyka Chopina należała do międzynarodowego obiegu kultury pianistycznej, natomiast opery i pieśni Stanisława Moniuszki stały się ważną częścią kultury społeczeństwa pozbawionego własnego państwa. Poza Europą podbój kolonialny, reformy państwowe, migracje i rozwój miast zmieniały systemy mecenatu, edukacji(inne języki) i wykonawstwa(inne języki); miejscowi muzycy nie przejmowali jednak biernie wzorów europejskich, lecz wybierali i przekształcali zapożyczenia. Wynalezienie fonografu pod koniec stulecia zapoczątkowało epokę rejestracji dźwięku(inne języki), w której wykonanie mogło być powielane, sprzedawane i słuchane niezależnie od miejsca oraz czasu jego powstania.

W XX wieku nagrania, radio, film i telewizja ukształtowały masowe rynki muzyczne oraz ponadregionalne obiegi stylów. Jazz, liczne odmiany muzyki popularnej, modernizmy i awangardy muzyki artystycznej(inne języki), a także muzyka konkretna i elektroniczna rozwijały się poprzez kontakty między środowiskami lokalnymi, diasporami i przemysłami medialnymi. Wojny, dekolonizacja, migracje i powstawanie nowych państw zmieniały instytucje oraz znaczenia tradycji; w powojennej Polsce, po okresie narzucania socrealizmu, odwilż polityczna 1956 roku i festiwal Warszawska Jesień otworzyły szerszy kontakt z awangardą. Od końca XX wieku i w XXI wieku narzędzia cyfrowe, internet i streaming przekształciły produkcję, dystrybucję i słuchanie muzyki, zwiększając dostępność nagrań, ale też znaczenie platform, rekomendacji algorytmicznych i nierówności dostępu. Określenia takie jak średniowiecze, renesans, barok, klasycyzm i romantyzm opisują zatem przede wszystkim periodyzację muzyki europejskiej(inne języki); światowa historia muzyki składa się z wielu powiązanych dziejów, które przebiegały według odmiennych rytmów i nie tworzą jednej linii rozwoju.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Muzyka. Encyklopedia PWN. Kompozytorzy i wykonawcy, prądy i kierunki, dzieła. Bartłomiej Kaczorowski (red. nacz.), Sławomir Żurawski (red.). Warszawa: PWN, 2007, s. 508–509. ISBN 978-83-01-15229-1.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 music, [w:] Encyclopædia Britannica, 9 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-15] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-09] (ang.).
  3. ↑ publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać muzyka [w:] Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl) [online], Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2026-04-15].
  4. ↑ publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać muzyka [w:] Słownik języka polskiego [online], PWN [dostęp 2026-04-15].
  5. ↑ Chodkowski 2006 ↓, s. 149–150, 380–382, 397–399.
  6. ↑ Chodkowski 2006 ↓, s. 15–17.
  7. ↑ Chodkowski 2006 ↓, s. 47–48.
  8. ↑ Chodkowski 2006 ↓, s. 32–39.
  9. ↑ Anton Killin. The origins of music: Evidence, theory, and prospects. „Music & Science”. 1, 2018. DOI: 10.1177/2059204317751971. (ang.).
  10. ↑ Nicholas J. Conard, Maria Malina, Susanne C. Münzel. New flutes document the earliest musical tradition in southwestern Germany. „Nature”. 460, s. 737–740, 2009. DOI: 10.1038/nature08169. (ang.).
  11. ↑ Thomas Higham, Laura Basell, Roger Jacobi, Rachel Wood i inni. Testing models for the beginnings of the Aurignacian and the advent of figurative art and music: The radiocarbon chronology of Geißenklösterle. „Journal of Human Evolution”. 62 (6), s. 664–676, 2012. DOI: 10.1016/j.jhevol.2012.03.003. (ang.).
  12. ↑ Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska-Chomińska: Historia muzyki. T. 1. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1989, s. 32–62. ISBN 83-224-0384-4.
  13. ↑ Harold S. Powers, Jonathan Katz. India, subcontinent of, §II: History of classical music. „Grove Music Online”, 2020. Oxford University Press. DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.43272. (ang.).
  14. ↑ Joseph S. C. Lam. China: Music history and theory to 1911. „Grove Music Online”, 2026. Oxford University Press. DOI: 10.1093/omo/9781561592630.013.90000382286. (ang.).
  15. ↑ Bruno Nettl. Music (sekcje I–II i III.8). „Grove Music Online”, 2014-07-01. Oxford University Press. DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.40476. (ang.).
  16. ↑ The Cambridge History of World Music. Philip V. Bohlman (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 1–20. DOI: 10.1017/CHO9781139029476. (ang.).
  17. ↑ The Cambridge History of Medieval Music. Mark Everist (red.), Thomas Forrest Kelly (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2018, s. 1177–1200. DOI: 10.1017/9780511979866. (ang.).
  18. ↑ The Cambridge History of World Music. Philip V. Bohlman (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 1–20, 103–154, 397–440. DOI: 10.1017/CHO9781139029476. (ang.).
  19. ↑ Muzyka. W: Krzysztof Bilica: Muzyka. Encyklopedia PWN. Kompozytorzy i wykonawcy, prądy i kierunki, dzieła. Bartłomiej Kaczorowski (red. nacz.), Sławomir Żurawski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 509–510. ISBN 978-83-01-15229-1.
  20. ↑ The Cambridge History of World Music. Philip V. Bohlman (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 1–20. DOI: 10.1017/CHO9781139029476. (ang.).
  21. ↑ The Cambridge History of Sixteenth-Century Music. Iain Fenlon (red.), Richard Wistreich (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2019, s. 128–175. DOI: 10.1017/9780511675874. (ang.).
  22. ↑ The Cambridge History of World Music. Philip V. Bohlman (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 183–252. DOI: 10.1017/CHO9781139029476. (ang.).
  23. ↑ The Cambridge History of Nineteenth-Century Music. Jim Samson (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2001, s. 29–117, 237–284, 343–423, 544–600. DOI: 10.1017/CHOL9780521590174. (ang.).
  24. ↑ Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska-Chomińska: Historia muzyki. T. 2. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1990, s. 87–178. ISBN 83-224-0385-2.
  25. ↑ The Cambridge History of World Music. Philip V. Bohlman (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 321–394, 606–634. DOI: 10.1017/CHO9781139029476. (ang.).
  26. ↑ Music on the move, as object, as commodity. W: Timothy D. Taylor: The Cambridge World History: Production, Destruction, and Connection, 1750–Present. J.R. McNeill (red.), Kenneth Pomeranz (red.). T. 7. Cambridge: Cambridge University Press, 2015, s. 205–224. DOI: 10.1017/CBO9781316182789.010. (ang.).
  27. ↑ History of Edison Sound Recordings. Library of Congress. (ang.).
  28. ↑ The Cambridge History of Twentieth-Century Music. Nicholas Cook (red.), Anthony Pople (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2004, s. 1–68, 123–185, 336–505, 557–614. DOI: 10.1017/CHOL9780521662567. (ang.).
  29. ↑ Richard Middleton, Peter Manuel. Popular music. „Grove Music Online”, 2001. Oxford University Press. DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.43179. (ang.).
  30. ↑ Katarzyna Morawska, Zygmunt M. Szweykowski, Zofia Chechlińska, Adrian Thomas, Jan Stęszewski, Krzysztof Ćwiżewicz. Poland [Polish Republic] (sekcje I.4–I.5). „Grove Music Online”, 2001. Oxford University Press. DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.22001. (ang.).
  31. ↑ The Cambridge Companion to Music in Digital Culture. Nicholas Cook (red.), Monique M. Ingalls (red.), David Trippett (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2019, s. 5–81, 253–297. DOI: 10.1017/9781316676639. (ang.).
  32. ↑ Bruno Nettl. Music (sekcja III.8). „Grove Music Online”, 2014-07-01. Oxford University Press. DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.40476. (ang.).
  33. ↑ The Cambridge History of World Music. Philip V. Bohlman (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 1–20. DOI: 10.1017/CHO9781139029476. (ang.).

Bibliografia