Współcześnie opera pozostaje żywym gatunkiem teatralno-muzycznym, obecnym zarówno w repertuarze tradycyjnych teatrów operowych, jak i w nowych formach widowisk scenicznych oraz eksperymentalnych projektach muzycznych.
Początki opery wiążą się przede wszystkim z renesansową fascynacją kulturą antyczną(inne języki) i próbą odtworzenia dramatu greckiego jako sztuki muzycznej. W środowisku florenckiej Cameraty ukształtowała się idea podporządkowania muzyki słowu i dramatowi co doprowadziło do powstania monodii akompaniowanej oraz recytatywu. Pierwsze dzieła operowe stworzyli Jacopo Peri i Giulio Caccini. Ich twórczość miała jeszcze charakter eksperymentalny, ale wyznaczyła podstawowe cechy nowego gatunku: ciągłość akcji dramatycznej muzyczną deklamację tekstu oraz połączenie śpiewu z widowiskiem scenicznym. Szczególne znaczenie miał Claudio Monteverdi, którego opery stały się pierwszymi wielkimi dziełami operowymi w historii muzyki. Monteverdi rozszerzył rolę orkiestry, pogłębił dramatyzm sceniczny i nadał muzyce większą siłę emocjonalną. Orfeusz oraz późniejsze opery weneckie wyznaczyły kierunek dalszego rozwoju gatunku.
Epoka opery barokowej (XVII – pierwsza połowa XVIII wieku)
Strona tytułowa pierwszego aktu opery Armide Jean-Baptiste’a Lully’ego
W XVII wieku opera bardzo szybko rozprzestrzeniła się poza Florencję. Wenecja była pierwszym wielkim centrum publicznego teatru operowego. Otwarcie teatrów dostępnych dla płacącej publiczności doprowadziło do przekształcenia opery z widowiska dworskiego w popularną formę rozrywki miejskiej. W tym okresie wykształciła się opera seria – monumentalna i reprezentacyjna forma opery włoskiej. Dominowały w niej tematy zaczerpnięte z historii starożytnej i mitologii, a głównym środkiem ekspresji stała się aria da capo(inne języki) służąca popisom wokalnym śpiewaków.
Barokowa opera była silnie związana z wirtuozerią wokalną. Szczególną pozycję zdobyli kastraci, którzy stali się największymi gwiazdami scen operowych XVIII wieku. Rozbudowana ornamentyka i efektowność śpiewu często dominowały nad logiką dramatu. Równolegle rozwijały się narodowe odmiany opery. We Francji Jean-Baptiste Lully stworzył własny model tragedii lirycznej, podporządkowany francuskiej estetyce dworskiej i tradycji baletowej. W Anglii działał Henry Purcell, natomiast na terenach niemieckich rozwijały się singspiel i lokalne odmiany teatru muzycznego. W pierwszej połowie XVIII wieku jednym z najważniejszych twórców operowych był Georg Friedrich Händel, którego opery seria stanowiły kulminację włoskiego stylu barokowego.
Reformy klasyczne i narodziny nowoczesnej dramaturgii operowej (druga połowa XVIII wieku)
Drugą połowę XVIII wieku była okresem głębokiej reformy opery. Krytykowano wówczas sztuczność opery seria, nadmierną wirtuozerię śpiewaków i osłabienie dramatycznej funkcji muzyki. Najważniejszym reformatorem był Christoph Willibald Gluck, który dążył do przywrócenia jedności muzyki i dramatu. Ograniczył ornamentalność partii wokalnych i zwiększył znaczenie chóru oraz orkiestry w budowaniu napięcia dramatycznego.
W tym samym czasie rozkwit przeżywała opera buffa. Gatunek ten przedstawiał bohaterów wywodzących się z życia codziennego i wprowadzał bardziej realistyczną obserwację społeczną. Komizm sytuacyjny, szybkie tempo akcji oraz rozbudowane finały zespołowe odróżniały go od poważnej opery seria. Szczególne miejsce w historii opery zajmuje Wolfgang Amadeus Mozart, który był obdarzony wyjątkową umiejętnością do łączenia komizmu, tragedii i psychologicznej głębi postaci. Jego opery stworzyły nowy model dramatu muzycznego, w którym muzyka stała się pełnoprawnym środkiem charakterystyki bohaterów.
W XIX wieku opera osiągnęła pozycję jednego z najważniejszych gatunków muzycznych Europy. Romantyzm przyniósł wzrost znaczenia emocjonalności, indywidualizmu i monumentalizmu scenicznego. We Włoszech rozwinął się styl bel canto, którego głównymi przedstawicielami byli Gioacchino Rossini, Vincenzo Bellini i Gaetano Donizetti. Styl ten opierał się na pięknie melodii, elastyczności frazy i wysokiej kulturze wokalnej. Centralną postacią włoskiej opery romantycznej stał się Giuseppe Verdi z jego zdolnością do łączenia dramatyzmu z wyrazistą melodyką; jego ówczesna twórczość miała silny związek z włoskim ruchem narodowym. Opery Verdiego pogłębiły psychologię postaci i zwiększyły dramatyczną spójność akcji scenicznej. W Niemczech Richard Wagner stworzył własną koncepcję dramatu muzycznego. Odrzucił tradycyjny podział na arie i recytatywy, rozbudował orkiestrę i podporządkował wszystkie elementy widowiska jednolitej wizji artystycznej. Szczególne znaczenie miała technika lejtmotywów oraz idea „dzieła totalnego”.
Wiek XX był epoką wielkiej różnorodności stylistycznej. Opera przestała rozwijać się według jednego dominującego modelu, a kompozytorzy zaczęli eksperymentować z nowymi językami muzycznymi i formami dramaturgicznymi. Richard Strauss kontynuował tradycję późnoromantyczną, podczas gdy Alban Berg połączył operę z ekspresjonizmem i techniką dodekafoniczną. Igor Strawinski odwoływał się do neoklasycyzmu, a Dmitrij Szostakowicz i Benjamin Britten podejmowali problemy psychologiczne, społeczne i polityczne. W drugiej połowie XX wieku opera zaczęła wykorzystywać elektronikę, multimedia oraz eksperymentalne techniki teatralne. Powstawały opery kameralne, dzieła awangardowe i utwory łączące tradycję europejską z muzyką pozaeuropejską.
Współczesna opera zachowuje ciągłość z dawną tradycją repertuarową, ale jednocześnie pozostaje otwarta na nowe środki wyrazu i nowe formy widowiska muzycznego. Nadal stanowi jeden z najbardziej złożonych i syntetycznych gatunków sztuki europejskiej.
