Asklepiejon

Asklepiejon – świątynia Asklepiosa wraz z ośrodkiem kultowej medycyny i terapii, stosującym praktyki przyrodolecznicze i diagnostyczną inkubację.

Początkowo była to studnia lub źródło z ołtarzem w świętym gaju; później okręg sakralny ze świątynią bóstwa, przy której funkcjonowały lecznice, budynki szpitalne i portyki dla chorych oczekujących na przyjęcie.

Sanktuaria Asklepiosa, w których jako lekarze służbę pełnili kapłani tego bóstwa (asklepiadzi), spełniały funkcję obecnych szpitali i uzdrowisk. Stosowano w nich w szerokim zakresie przyrodolecznictwo oraz rytualne praktyki (inkubację) i zróżnicowane zabiegi lecznicze (post, kąpiele, masaże, ćwiczenia fizyczne). Przygotowująca zwykle do leczenia inkubacja (gr. enkoimesis, łac. incubatio) była praktyką polegającą na spędzeniu nocy w dormitoriach świątyni, a następnie zinterpretowaniu przez kapłanów wieszczego snu, który miał wskazywać sposób kuracji chorego. Wcześniej przybywający chorzy składali odpowiednie ofiary i poddawali się obrzędom oczyszczającym.

W starożytności klasycznej asklepiejony – obok jatrejonów oraz rzymskich valetudinariów – były instytucjami zapewniającymi namiastkę zorganizowanej opieki społecznej; nie zakładano ich jednak ze względów filantropijnych, lecz z powodów utylitarnych. Poza funkcją religijną były ośrodkami opieki nad chorymi, a ich istota nawiązywała do tradycji egipskiej, gdzie do świątyń różnych bóstw przybywali ludzie dla uleczenia z rozmaitych chorób.

Asklepiejony były rozmieszczonymi na planie kwadratu kompleksami budynków z portykami, wznoszonymi najczęściej na obrzeżach miasta – na wzgórzach oraz nad rzekami. Tam, gdzie brakowało dopływu wody, doprowadzano ją poprzez dobudowywanie akweduktu. Do asklepiejonu nierzadko należało hospicjum, w którym gromadzili się i sypiali chorzy. Centralne miejsce zajmowała świątynia wraz z posągiem bóstwa. Do kompleksu świątynnego należały także magazyny, w których przechowywano dary ofiarne oraz opisy dokonanych uzdrowień.

Zwyczajowe praktyki sprawiały, że uzdrowieni pozostawiali w świątyni wota wyobrażające uzdrowione części ciała, wrzucali monety do leczniczego źródła, a także wypisywali na tabliczkach historię własnej choroby i uleczenia; wystawiano też stele z opisami chorób i przykładów nadzwyczajnych uzdrowień.

Do głównych ośrodków kultu Asklepiosa z zachowanymi pozostałościami asklepiejonów należały:

Epidauros – najsłynniejsze, w mitycznym miejscu urodzenia Asklepiosa, gdzie co pięć lat obchodzono panhelleńskie święto (tzw. asklepiaja) ku czci patronującego bóstwa;
wyspa Kos – sławne w V/IV w. p.n.e. ze szkoły medycznej założonej przez Hipokratesa, rozbudowane w okresie hellenistycznym i zdobione dziełami sztuki;
Pergamon – ze świątynią wzorowaną na rzymskim Panteonie, w II wieku szczególnie znane z działalności Galena;
Trikka – uważane za najstarsze sanktuarium bóstwa (i również za miejsce jego urodzenia), z dotąd nie zlokalizowanym asklepiejonem;
Ateny (od 420 p.n.e.);
Rzym (od 291 p.n.e.) – od 291 p.n.e. na wyspie Tybru (Insula Tiberina);
Korynt.

W czasach rzymskich miejsca te były celem masowych pielgrzymek wiernych i chorych z ziem całego cesarstwa, zwłaszcza w okresie obchodzonych co 5 lat uroczystości (tzw. asklepiaja) ku czci bóstwa (w Epidauros i Pergamonie).

Asklepiejony poczęły stopniowo zanikać pod koniec IV wieku, gdy wskutek postępującej chrystianizacji, wśród pielgrzymów zabiegających o uzdrowienie zaczęła przeważać praktyka nocowania przy relikwiach świętych w sanktuariach, np. św. Jana Chrzciciela w Konstantynopolu.

Przypisy

↑ Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: PIW, 1993, s. 58, ISBN 83-0602-157-6.
↑ Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 58.
1 2 3 4 David Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków, dz. cyt., s. 65.
↑ Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 202.
1 2 3 Encyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 90-91.
1 2 Marian Surdacki: Miłosierdzie czy opieka społeczna. Od starożytności do oświecenia, dz. cyt., s. 21-22.
↑ Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 59.
↑ Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Epidauros. „Filomata”, 1985, nr 365.
↑ Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, dz. cyt., s. 336-338.
↑ Janusz Stępniewski: Asklepiejon na Kos. „Filomata”, 1985, nr 368.
↑ Piotr Dyczek: Asklepiejon w Pergamonie. „Filomata”, 1980, nr 341.
↑ An Inventory of Archaic and Classical Poleis (ed. Mogens Herman Hansen, Thomas Heine Nielsen). Oxford: Oxford University Press, 2004, s. 707, ISBN 0-19-814099-1.
↑ Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Rzymie. „Filomata”, 1986, nr 371.
↑ Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Koryncie. „Filomata”, 1986, nr 375.
↑ Jerzy Wielowiejski: Na drogach i szlakach Rzymian. Warszawa: PIW, 1984, s. 228, ISBN 83-06-00973-8.
↑ Robert Wiśniewski: Wróżbiarstwo chrześcijańskie w późnym antyku, czyli jak poznać przyszłość i nie utracić zbawienia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2013, s. 204, 213, ISBN 978-83-957817-4-2.

Bibliografia

Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L. Winniczuk). Wyd. 5. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 58-59, ISBN 83-214-0406-5
David Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001, s. 65, ISBN 83-05-13169-6
Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka (opr. zbiorowe). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 90-91, ISBN 83-01-12466-0 (PWN), ISBN 83-221-0684-X (WAiF)
Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 336-338, ISBN 83-01-06735-7
Marian Surdacki: Miłosierdzie czy opieka społeczna. Od starożytności do oświecenia. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2020, ISBN 978-83-7306-903-9

[1] Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: PIW, 1993, s. 58, ISBN 83-0602-157-6.

[2] Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 58.

[sacks-3] 1 2 3 4 David Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków, dz. cyt., s. 65.

[4] Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 202.

[ess-5] 1 2 3 Encyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 90-91.

[surd-6] 1 2 Marian Surdacki: Miłosierdzie czy opieka społeczna. Od starożytności do oświecenia, dz. cyt., s. 21-22.

[7] Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 59.

[8] Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Epidauros. „Filomata”, 1985, nr 365.

[win-9] Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, dz. cyt., s. 336-338.

[10] Janusz Stępniewski: Asklepiejon na Kos. „Filomata”, 1985, nr 368.

[11] Piotr Dyczek: Asklepiejon w Pergamonie. „Filomata”, 1980, nr 341.

[12] An Inventory of Archaic and Classical Poleis (ed. Mogens Herman Hansen, Thomas Heine Nielsen). Oxford: Oxford University Press, 2004, s. 707, ISBN 0-19-814099-1.

[13] Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Rzymie. „Filomata”, 1986, nr 371.

[14] Janusz Stępniewski: Asklepiejon w Koryncie. „Filomata”, 1986, nr 375.

[15] Jerzy Wielowiejski: Na drogach i szlakach Rzymian. Warszawa: PIW, 1984, s. 228, ISBN 83-06-00973-8.

[16] Robert Wiśniewski: Wróżbiarstwo chrześcijańskie w późnym antyku, czyli jak poznać przyszłość i nie utracić zbawienia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2013, s. 204, 213, ISBN 978-83-957817-4-2.