Atlantyzm

Atlantyzm (ang. atlanticism), znany również jako transatlantyzm – ideologia polityczna postulująca ścisły sojusz między państwami Ameryki Północnej (Stanami Zjednoczonymi i Kanadą) a Europą w kwestiach politycznych, gospodarczych i obronnych. Termin wywodzi się od Oceanu Atlantyckiego. Jest to ideologia geopolityczna w tym samym sensie co eurazjatyzm.

Plakat promujący Plan Marshalla (1950)

W praktyce atlantyzm zachęca do aktywnego zaangażowania USA w sprawy europejskie. Najsilniej przejawiał się podczas II wojny światowej i zimnej wojny poprzez utworzenie NATO i Planu Marshalla. U podstaw sojuszu leżały zarówno względy bezpieczeństwa (powstrzymanie ZSRR), jak i interesy gospodarcze – USA dążyły do otwarcia rynków europejskich, a Europa potrzebowała amerykańskiej pomocy finansowej.

Atlantyzm jest szczególnie silny w Europie Wschodniej, Europie Środkowej i Wielkiej Brytanii (Special Relationship(inne języki)). Występuje napięcie między atlantyzmem a kontynentalizmem(inne języki) – niektórzy kładą nacisk na integrację regionalną kosztem współpracy transatlantyckiej.

Historia

Tło i zimna wojna

Przed I wojną światową relacje transatlantyckie były ograniczone. Po I wojnie światowej nowojorski prawnik Paul D. Cravath, współzałożyciel Council on Foreign Relations, stał się ważnym liderem w budowaniu atlantyzmu w USA.

Doświadczenie wspólnych działań wojennych podczas II wojny światowej i Karta Atlantycka z 1941 roku stworzyły podwaliny pod powojenny sojusz. W 1949 roku podpisano Traktat północnoatlantycki i utworzono NATO. Dla państw Europy Środkowej i Wschodniej atlantyzm stał się elementem budowy tożsamości – członkostwo w NATO oznaczało powrót do „Zachodu”.

W literaturze wyodrębnia się podział na państwa „atlantyckie” (Wielka Brytania, Dania, Holandia) stawiające na współpracę z USA oraz „europejskie” (Francja, Niemcy) promujące autonomię strategiczną UE.

Nowe demokracje byłego Układu Warszawskiego i części Jugosławii przyjęły odmienny punkt widzenia, chętnie przyjmując atlantyzm jako polityka chroniąca przed Rosją.

XXI wiek i kryzys

Po 11 września 2001 w ramach NATO, USA po raz pierwszy powołał się na Artykuł 5, jednak wojna w Iraku spowodowała rozłamy. Po zakończeniu zimnej wojny zanik wspólnego zagrożenia osłabił spoistość Sojuszu, a interesy USA i Europy zaczęły się rozchodzić. Kryzys pogłębiły jednostronne działania USA oraz rosnąca koncepcja „autonomii strategicznej” UE.

Za prezydentury Trumpa narastały napięcia w NATO. Joe Biden kładł nacisk na odbudowę sojuszu. Po inwazji Rosji na Ukrainę (2022) Finlandia i Szwecja przystąpiły do NATO. Podczas drugiej prezydentury Trumpa premier Belgii Bart De Wever stwierdził w 2026, że osiem dekad atlantyzmu może dobiegać końca.

Instytucje

Główną instytucją atlantycką jest NATO (Rada Północnoatlantycka). Za atlantyckie uważa się również Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy – nieformalnie pierwszym kieruje Amerykanin, drugim Europejczyk. Inne organizacje to OECD, G7, German Marshall Fund, Atlantic Council i Atlantik-Brücke(inne języki).

Nowy atlantyzm

„Nowy atlantyzm” został zdefiniowany przez Nową Kartę Atlantycką(inne języki) (2021) jako odpowiedź na rywalizację z Rosją i Chinami. Zakłada odejście od czysto militarnego charakteru sojuszu na rzecz współpracy w dziedzinie technologii, handlu i klimatu. Jego trwałość podważają jednak rozwój europejskiej autonomii strategicznej i nieprzewidywalność polityki USA.

Znani atlantyści

Prezydenci USA: Roosevelt, Truman, Reagan, Biden; premierzy WB: Churchill, Thatcher, Blair, Brown; sekretarz stanu USA: Acheson; doradca ds. bezpieczeństwa narodowego: Brzeziński; sekretarze generalni NATO: Luns i Solana; współzałożyciel CFR Paul D. Cravath.

Przypisy

  1. ↑ Ian Klinke, Geopolitics and the political right: lessons from Germany, „International Affairs”, 94 (3), 2018, s. 495–514, DOI: 10.1093/ia/iiy024 (ang.).
  2. 1 2 3 Ivo Daalder, The End of Atlanticism, „Survival”, 45 (2), 2003, s. 147–166, DOI: 10.1080/00396330312331343536 (ang.).
  3. ↑ Patrick O'Cock, Transatlantic Relations after the Cold War, „Journal of Common Market Studies”, 39 (5), 2001, s. 911–928, DOI: 10.1111/1528-3577.00039 (ang.).
  4. ↑ Hans Mouritzen, Denmark's Super Atlanticism, Nordic International Studies Association, 16 maja 2007 (ang.).
  5. ↑ Michal Kořan (red.), Czech Foreign Policy in 2007–2009: Analysis, Ústav mezinárodních vztahů, 2010, s. 373, ISBN 978-8086506906 (ang.).
  6. ↑ Priscilla Roberts, Paul D. Cravath, the First World War, and the Anglophile Internationalist Tradition, „Australian Journal of Politics and History”, 51 (2), 2005, s. 194–215, ISSN 0004-9522 (ang.).
  7. ↑ Kristina Mikulova, Michal Šimečka, Norm Entrepreneurs and Atlanticist Foreign Policy in Central and Eastern Europe, „Europe-Asia Studies”, 65 (6), 2013, s. 1192–1216, DOI: 10.1080/09668136.2013.813681 (ang.).
  8. ↑ Henning Boekle, Anna Jóhannesdóttir, Jörg Nadoll, Bernhard Stahl, Understanding the Atlanticist–Europeanist Divide in the CFSP, „European Foreign Affairs Review”, 9 (3), 2004, s. 417–441, DOI: 10.54648/eerr2004030 (ang.).
  9. ↑ Elizabeth Schmitz-Robinson, Kindred Spirit or Opportunistic Ally? Polish Atlanticism in the 21st Century [online], 2009 [zarchiwizowane z adresu 2018-07-20] (ang.).
  10. ↑ Marianne Riddervold, Jarle Trondal, Transatlantic relations in times of uncertainty, „Journal of European Integration”, 40 (5), 2018, s. 505–521, DOI: 10.1080/07036337.2018.1488839 (ang.).
  11. ↑ Belgium PM: 80 years of Atlanticism could be coming to an end [online], Politico, 21 stycznia 2026 [dostęp 2026-08-07] (ang.).
  12. ↑ The IMF, the World Bank, and the WTO [online], Council on Foreign Relations [dostęp 2026-08-07] (ang.).
  13. 1 2 Kenneth Weisbrode, The Atlanticists, Nortia Press, 2017 (ang.).
  14. ↑ The New Atlantic Charter [online], Atlantic Council [dostęp 2026-08-07] (ang.).
  15. ↑ Tim Oliver, Double Trouble: Trump, Transatlantic Relations and European Strategic Autonomy, „Journal of Common Market Studies”, 57 (S1), 2019, s. 114–126, DOI: 10.1111/jcms.12948 (ang.).