Geopolityka

Mapa Mackindera z zaznaczonym Pivot Area (1904)

Geopolityka – (z gr. γῆ gē - „ziemia”; πολιτικά politiká - sprawy miasta-państwa), nauka zajmująca się wyjaśnianiem wpływów uwarunkowań geograficznych takich jak: położenie, zasoby naturalne, klimat, ludność, potencjał gospodarczy i inne na politykę państwa, a w szczególności polityką zagraniczną, stosunki międzynarodowe i pozycję państwa na scenie międzynarodowej. Termin został po raz pierwszy użyty przez szwedzkiego politologa Rudolfa Kjelléna w artykule „Studier öfver Sveriges politiska gränser" („Badania nad granicamia politycznymi Szwecji"), opublikowanym w 1899 roku w sztokholmskim czasopiśmie „Ymer". Badania geopolityczne dotyczą głównie suwerennych państw (lub ich bloków), ale mogą odnosić się do wszystkich autonomicznych jednostek terytorialnych, tłumaczących przyczyny ich rozwoju, stagnacji lub spadku znaczenia poszczególnych regionów świata. O społecznej przydatności geopolityki świadczy to, że geopolityczne diagnozy i wyjaśnienia mają nie tylko wartość poznawczą, ale także służą predykcji i mogą wskazywać pożądane kierunki polityki zagranicznej i polityki gospodarczej państw.

Geopolityka jako zorganizowana dyscyplina ukształtowała się na przełomie XIX i XX wieku w pracach Kjelléna, Friedricha Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Mackindera i Karla Haushofera. Po II wojnie światowej termin był przez kilka dekad unikany w środowiskach akademickich ze względu na skojarzenia z nazizmem i doktryną Lebensraum. Odrodzenie nastąpiło w latach 70., gdy Henry Kissinger przywrócił termin do dyskursu politycznego, a po zakończeniu zimnej wojny geopolityka stała się ponownie jednym z centralnych pojęć w analizie stosunków międzynarodowych.

We współczesnej nauce geopolityka funkcjonuje w dwóch odmianach: geopolityka klasyczna (realistyczna), poszukująca prawidłowości w relacjach między przestrzenią a potęgą, oraz geopolityka krytyczna, badająca sposoby, w jakie aktorzy polityczni konstruują i wykorzystują wyobrażenia geograficzne w dyskursie politycznym.

Geneza

Geopolityka wyrosła z XIX-wiecznej geografii niemieckiej, ale pytania o jej stricte geopolityczny charakter stawiano już w starożytności. W V w. p.n.e. Herodot z Halikarnasu w swoim dziele „Ιστορίαι” („Dzieje") rozwinął metodę analizy geograficznych warunków rywalizacji o terytoria i ocen, ich potencjału obronnego w kontekście wojen Greków z Persami. Trzy wieki później Polibiusz z Megalopolis w pracy pod identycznym tytułem zawarł m.in. wyjaśnienie przyczyn wzrostu potęgi Rzymu i analizy geopolityczne wielu miejsc o strategicznym znaczeniu (m.in. Bizancjum). Zachował się tylko niewielki fragment 40-tomowej pracy, ale była ona szeroko wykorzystywana przez największego geopolitycznego pisarza starożytności - Strabona z Amazei, który w 21 r. n.e. wydał „Γεωγραφικά ύπομνήματα" („Geograficzne zapiski") obejmujące 17 tomów poświęconych poszczególnym prowincjom Imperium Rzymskiego. Są one określane jako najstarszy podręcznik zarządzania państwem. Dotyczyły one wpływu geograficznych uwarunkowań na funkcjonowanie państwa oraz na decyzje podejmowane przez władców i ówczesnych przedsiębiorców. Dzieło to poświęcone jest de facto zmianom politycznej struktury ekumeny, spowodowanym przez warunki komunikacyjne, obecność zasobów, czynniki etniczne, społeczne i ekonomiczne. Dorobek geopolityczny Greków został przejęty przez Rzymian (Oktawian August, Korneliusz Tacyt), a w średniowieczu przez Arabów (Ibn Chaldun).

Za największe dzieło geopolityczne początków ery nowożytnej uchodzi „Relationi Universali" Giovanniego Botero Benese, wydane w Rzymie w latach 1591-1598 w czterech tomach. Botero wyjaśnił, że pozycja państwa na arenie międzynarodowej zależy od bogactw naturalnych (Richezze), sprawności organizacji politycznej (Gouerno), potencjału gospodarki (Forze) i bezpieczeństwa granic (Principi cinfinanti), a mierzy się je wykorzystując metody statystyki opisowej oraz wiedzę antropologiczną i demograficzną. W 1612 r. Bartłomiej Keckermann wydał w Gdańsku podobne dzieło zatytułowane „Systema geographicum duobus libris adornatum & publice olim prælectum". Akcentował on użyteczność geografii dla wyjaśnienia losów państw i narodów oraz ich sytuacji międzynarodowej, nazywał ją „okiem i światłem historii". W 1748 r. francuski prawnik i dyplomata, Charles Louis de Secondat, baron de la Brède at de Montesquieu, zwany w Polsce Monteskiuszem, opublikował dzieło „O duchu praw", w którym m.in. zaproponował trójpodział władzy, wskazując jednocześnie na konieczność dostosowania stanowionego prawa do warunków geograficznych państwa (lokalizacji, klimatu, sposobu gospodarowania wynikającego z „fizycznej natury rzeczy" oraz cech kulturowych społeczeństwa). Monteskiusz rozumiał zależność i prawa od „natury ziemi" w sposób deterministyczny, tzn. rozwój państw zależy przede wszystkim od obowiązującego prawa, które z kolei uwarunkowane jest całą gamą czynników geograficznych, odgrywających w ostatecznym rachunku rolę decydującą.

Epoka oświecenia to okres wielkiej debaty nad przyczynami wzrostu lub upadku potęgi państwa. Merkantyliści, w tym Jean Baptiste Colbert - minister handlu i finansów w rządzie Ludwika XIV, uważali, że źródło sukcesu (potęga państwa) zależy od dbałości o dochody skarbowe. Inni, jak np. William Petty - założyciel słynnego Royal Society w Londynie - uważali, że zaludnienie i wydajność pracy jest podstawą sukcesu. Z kolei fizjokraci prawdziwego źródła bogactwa upatrywali w zasobach tkwiących w ziemi, zwłaszcza w dostępności ziemi uprawnej (François Quesnay, Anne-Robert-Jacques Turgot). Do debaty weszli także liberałowie z Adamem Smithem na czele, którzy głosili, że potęga gospodarcza bierze się ze swobody działalności gospodarczej i wolnego handlu. Ukazywały się wówczas bardzo liczne publikacje geopolityczno-statystyczne, zawierające drobiazgowe wykazy miast i jednostek administracyjnych poszczególnych państw, liczby mieszkańców w podziale na wyznania i grupy etniczne, różnorodnych obiektów gospodarczych (fabryki, kopalnie, porty), militarnych (twierdze, bazy), kulturalnych (świątynie) oraz ilość wytworzonych produktów, zwłaszcza eksportowych. Podręczniki tego typu mogą stanowić podstawę oszacowania potęgi państwa, możliwości ich ekspansji lub szans na ewentualną skuteczną obronę. Jednocześnie geografia, pod której nazwą kryła się geopolityka, już w XVIII w. stała się cenionym narzędziem zarządzania państwami, co zbiegało się rozpoczęciem imperialnej rywalizacji francusko-angielskiej. W Anglii geografia znalazła się w programach studiów humanistycznych, stając się z czasem płaszczyzną łączącą środowiska naukowe z władzą polityczną, przygotowując podłoże dla rodzącego się angielskiego imperializmu. Program studiów geograficznych w Oxford i Cambridge akcentowały praktyczne aspekty związane z żeglugą, handlem i eksploatacją krajów zamorskich, uzasadniając zarazem działania zmierzające do budowy mocarstwa. Kiedy Brytyjska Admiralicja wysyłała kapitanów George'a Vancouvera i Jamesa Cooka w celu zbadania Pacyfiku, Napoleon nakazał ustanowienie pierwszej katedry geografii i historii na Sorbonie (po ustanowieniu Université de France w 1808 r.). W Stanach Zjednoczonych Ameryki, w pierwszych dekadach istnienia tego państwa, w promowanie geografii jako dyscypliny o wielkim znaczeniu dla rozwoju społeczeństwa i potęgi państwa był zaangażowany m.in. Benjamin Franklin i Thomas Jefferson. Już w 1784 r. studia geograficzne otworzono na King's College w Nowym Jorku, a od 1818 działał Wydział Geografii, Historii i Etyki na Akademii Wojskowej Stanów Zjednoczonych w West Point. Również w Niemczech geografia funkcjonowała na uczelniach jako dyscyplina niezbędna z punktu widzenia przygotowania do służby państwowej. Twórca metodologii geografii oraz wieloletni wykładowca geografii na Uniwersytecie w Królewcu, Immanuel Kant, szczególnie zwracał uwagę na społeczną użyteczność wiedzy, a zwłaszcza użyteczność z punktu widzenia polityki państw. Stan państw ma być według niego rozpatrywany w odniesieniu do względnie stałych elementów takich jak położenie, charakter produktów, zwyczajów, przemysłu, handlu i zaludnienia. O geopolitycznej orientacji Kanta świadczy to, że stan państw proponuje on wyjaśnić cechami krajobrazu związanymi z lokalizacją i różnymi przejawami działalności ludzkiej .

Typowo geopolityczne były też inspiracje badaczy uważanych powszechnie za klasyków nowożytnej geografii: Aleksandra von Humboldta oraz Karla Rittera. Na kartach pierwszego temu „Kosmosu" Humboldt przedstawił projekt dyscypliny nazwanej geografią, zdefiniowany jest m.in. jej główny cel badawczy „śledzenie związków zachodzących między ukształtowaniem powierzchni Ziemni i jej przyrodą, a kierunkiem wędrówek ludów i postępem oświecenia, czyli śledzenie refleksu Ziemi w obrazie historii" - oznacza to szukanie odpowiedzi na pytanie o wpływ, jaki na losy ludzkich społeczności, państw i cywilizacji wywierają uwarunkowania geograficzne. Ten stricte geopolityczny sposób rozumowania jest jest jeszcze bardziej widoczny u Rittera, dla którego geografia jest niezbędną podstawą nauk politycznych.

Friedrich Ratzel w swojej ostatniej publikacji „Politische Geographie" poświęconej studiu biogeograficznemu, ukazuje w jaki sposób warunku terenowe wpływają na proces przystosowywania się różnych gatunków roślin i zwierząt w miarę zwiększenia się populacji. Niektórzy badacze błędnie interpretują to jako koncepcję państwa, które jest uważane za organizm terytorialny (niem. Staat als Lebensform), który rośnie, kurczy się lub umiera w zależności od zdolności do opanowania przestrzeni. Pojęcie „Lebensraum" pojawiło się w 1841 r. za sprawą twórcy niemieckiego ekonomisty Friedricha Lista, a do geografii wprowadził jest Oskar Peschel - poprzednik Ratzla na stanowisku kierownika katedry geografii w Lipsku. Ratz podkreślał wielokrotnie, że kultura jest przyczyną tego, że ludzie społeczności nie podlegają prawom biologicznym.

Rudolf Kjellén, uczeń Ratzela, poszedł dalej, tworząc w 1916 roku całościową teorię państwa, w której geopolityka stanowiła jedną z pięciu kategorii analitycznych (obok ekopolityki, demopolityki, socjopolityki i kratopolityki). Kjellén twierdził, że państwo jest nierozerwalnie związane z terytorium, na którym funkcjonuje, i pozostaje w ciągłej rywalizacji z sąsiadami o zasoby i wpływy.

Klasyczne teorie

Twórcy geopolityki w XIX w. kierowali swoje zainteresowania albo na problematykę globalną, szukając prawidłowości w zmianach układu sił gospodarczych i politycznych w świecie, albo koncentrowali się na wyjaśnianiu historii pojedynczych państwa lub narodów.

Organiczna koncepcja państwa i geograficzny bieg dziejów (Kapp)

Ernest Christian Kapp (1808-1896) - niemiecki pedagog, geograf i filozof jest autorem organicznej konpcepcji państwa jak i koncepcji geograficznego biegu dziejów. Obydwie koncepcje wychodzą od geopolitycznej idei zależności rozwoju państwa od ich lokalizacji i warunków geograficznych, a także akceptują nieuchronność ewolucyjnej zmienności społeczeństw. Powyższe dwie koncepcje przyniosły późniejszą sławę takim badaczom jak m.in. Fryderyk Ratzel, Oswald Spengler, Elizeusz Reclus, a także Wacław Nałkowski.

Fryderyk Ratzel podjął się wyjaśnienia organicznej koncepcji państwa w swoich publikacjach „Der Staat und sein Boden" (1896) i „Politische Geographie" (1897). Dzeiła te ukazują istotę państwa jako wytworu ludzkiej społeczności o specyficznie geograficznym charakterze, którego zachowania opisywane są w oparciu o model organiczny. Organizm państwowy, zgodnie z akceptowanym przez Ratzla darwinizmem społecznym, cechuje naturalna tendencja do rozwoju. Tak jak w świcie roślin i zwierząt, w rzeczywistości politycznej trwa rywalizacja, której ostatecznym celem jest przerwanie, a cele pośrednie sprowadzają się do zachowania lub poszerzenia swojego terytorium. Organizm państwowy tylko w niewielkim stopniu przypomina jednak organizmy znane z biologii, podlegające prawom doboru naturalnego i walki o przetrwanie. Rozwój państwa odbywa się bowiem nie przez usuwanie przeciwników, ale w rezultacie długotrwałych procesów zakorzenienia społeczności na wspólnej ziemi przez pracę oraz wytworzenie duchowej więzi mieszkańców z ziemią. Źródełm sprawczej mocy państwa nie jest siła fizyczna ani ekonomiczna, ale siły duchowe i moralne, nieobecne w świecie rządzonym przez prawa dzikiej przyrody. Ratzel w „Politische Geographia" pisał o zastrzeżeniach do utożsamiania państwa i organizmu oraz o koniecznych ograniczeniach organicznej koncepcji. Tak więc rywalizacja państwa nie powinna być rozstrzygana na drodze militarnej, ale w sferze kultury, zaś wszelkie zmiany granic mogą odbywać się wyłącznie na mocy prawa. Zmiany polityczne, w tym rozwój i upadek państwa nie są wynikiem przewagi militarnej lub ekonomicznej, ale stanowią przejaw procesów cywilizacyjnych. Tak jak wśród organizmów biologicznych walka o przetrwanie wygrywa jednostka „najlepiej przystosowana" (ang. the fittest), tak w rzeczywistości politycznej przewagę nad innymi i zdolność do ekspansji zdobywa państwa, które znajduje się na najwyższym poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Państwo spełniające ten warunek nie dąży do podbojów i konfliktów, ale stara się zabezpieczyć pokój. Jego ekspansja wymaga bowiem rozwijania sieci handlowych i polega na udzielaniu państwom słabszym wszelkich osiągnieć technologicznych i organizacyjnych sprzyjających rozwojowi poprzez transfer technologii imigracje ludności (np. akcje osadnicze ludności z Niemiec i Holandii organizowane na ziemiach polskich już od XIII w.).

Organiczną koncepcją państwa Ratzla, rozpropagował twórca pojęcia geopolityka - Rudolf Kjellen, dla którego proponowana nowa dyscyplina naukowa ma realizować „badania nad państwem jako organizmem geograficznym". Jego główne dzieło „Wielkie mocarstwa, zarys współczesnej wielkiej polityki", zawiera przegląd największych mocarstw, ich konstytucje i cechy geograficzne - lokalizacja, zaludnienie, różnorodność zasobów i sprawność gospodarki wraz z prognozami ich dalszego rozwoju lub upadku. W oparciu o wynikającą z jego badań zasadę zakładającą istotny wpływ, jaki na pozycję państwa na arenie międzynarodowej wywiera terytorium (Raum), ludność w sensie etnicznym (Volk) oraz organizacyjnym (Gesselschaft), a także rząd (Regierung), obejmujący aparat władzy, ustrój i armię.

Według Wacława Nałkowskiego w „Geograficznym biegu dziejów" koncepcja ta polega na przemieszczaniu się światowego centrum cywilizacyjnego (polityczno-gospodarczego) na kolejnych etapach ewolucji społecznej. Stałym elementem koncepcji jest kierunek przesuwania się centrum ze wschodu na zachód. Proces ten rozpoczął się w starożytnych Chinach, Indiach i Bliskim Wschodzie, gdy głównymi ośrodkami cywilizacji były aluwialne niziny. Jest to tzw. „faza rzeczna". Pod koniec ery starożytnej nastąpiła „faza śródziemnomorska", czyli ośrodek cywilizacji przesunął się wokół Morza Śródziemnego. W okresie średniowiecza centrum przeniosło się do północnej części Europy Zachodniej, skąd w ostatnich stuleciach wielu Europejczyków wyemigrowało do Ameryki Północnej - tzw. „faza atlantycka". Ostatnich kilka dekad to czas szybkiego wzrostu znaczenia państwa zlokalizowanych na zachodnim brzegu Oceanu Spokojnego. Nałkowski jeszcze w XIX w. nie zawahał się użyć określenia "faza pacyficzna", która zgodnie z kierunkiem geograficznego biegu dziejów miała w przyszłości nastąpić. Obecnie geopolitycy obserwują kontynuację ruchu centrum cywilizacyjnego od Chin w kierunku Indii i Bliskiego Wschodu, na co wskazują zarówno wskaźniki rozwoju gospodarczego państwa jak i tendencje demograficzne.

Potęga morska (Mahan)

Alfred Thayer Mahan (1840-1914) - amerykański admirał, profesor najstarszej uczelni kształcącej oficerów sił zbrojnych USA - Naval War Callege w Newport. W pracy „The Influence of Sea Power upon History 1660-1783" argumentował, że kontrola nad morzami, a w szczególności kontrola nad morskimi szlakami handlowymi jest kluczowym czynnikiem dominacji globalnej. Mahan wskazywał na sześć warunków potęgi morskiej: położenie geograficzne, ukształtowanie wybrzeża, rozmiary terytorium, wielkość populacji, charakter narodowy i charakter rządu (efektywność rządzenia). Mahan przekonywał o konieczności zmiany polityki amerykańskiej, zwłaszcza odejścia od doktryny Monroe i dążenie do pozycji mocarstwa morskiego. To on postulował m.in. o opanowanie Hawajów, Guam i Filipin, osiągnięcia dominacji w regionie Karaibów, a także budowę Kanału Panamskiego. Jego koncepcje wywarły bezpośredni wpływ na politykę morską USA, Wielkiej Brytanii i Japonii na przełomie XIX i XX wieku. Za mało istotne geopolitycznie uważał wielkie obszary środkowej i północnej Azji, niedostępne dla wpływów mocarstw morskich, przewidując konflikt między lądową potęgą rosji a morską potęgą Wielkiej Brytanii. Powstrzymywanie ekspansji Rosji i kontrolowanie Chin uważał z główne zadanie mocarstw morskich (Wielkiej Brytanii, USA, Japonii i Niemiec). Chiny w koncepcji Mahana stanowią „wielką utajoną siłę („immense latent force"), mającą w przyszłości stać się głównym rywalem Ameryki.

Heartland (Mackinder)

Halford John Mackinder (1861-1947), szkocki geograf związany z London School of Economics oraz Uniwersytetem Oxfordzkim, w wykładzie The Geographical Pivot of History (1904), a następnie w książce Democratic Ideals and Reality (1919), sformułował koncepcję Heartlandu: wewnętrznego obszaru Eurazji, niedostępnego dla potęg morskich, którego kontrola miała według niego decydować o panowaniu nad światem. Prawo Mackindera streszcza się w formule: kto panuje nad Wschodnią Europą, panuje nad Heartlandem; kto panuje nad Heartlandem, panuje nad Światową Wyspą (Eurazją i Afryką); kto panuje nad Światową Wyspą, panuje nad światem. Mackinder nie podważał znaczenia handlu morskiego i panowania nad szlakami morskimi, jednak twierdził, że potęga morska zależ od potęgi lądowej. Potęga mocarstw morskich, także Wielkiej Brytanii, wyrosła dzięki rozwojowi transportu morskiego jaki nastąpił na początki ery nowożytnej. Ograniczył on znaczenie transportu lądowego stając się nośnikiem władzy na skalę globalną. W okresie dominacji komunikacji morskiej w mocarstwowości decydowała wielka skala produkcji i handel realizowany przy pomocy floty, której strzegła marynarka wojenna stacjonująca w bazach morskich rozrzuconych po całym globie.

Druga połowa XIX w. przyniosła rewolucję technologiczną, która spowodowała jednoczenie świata lądowego dzięki rozwojowi komunikacji kolejowej. Wielcy żeglarze europejscy mogli skutecznie wypierać transport wykorzystujący siłę zwierząt (koni i wielbłądów), ale sytuacja ta odwróciła się z chwilą pojawienia się transkontynentalnych kolei. Konsekwencją ich rozwoju był wzrost znaczenia obszarów położonych w głębi lądu, które w okresie dominacji żeglugi stanowiły peryferie świata w stosunku do głównych ośrodków przemysłu i handlu oraz metropolii rozlokowanych na wybrzeżach. Dotyczy to w szczególności trudno dostępnych części największego istniejącego na Ziemi lądu, który Mackinder nazwał „Wyspą Świata" („World Island"). Obejmuje ona połączone kontynenty Euroazji i Afryki, skupiając w sobie ogromną większość światowych zasobów i ludności. Mackinder wskazywał w szczególności na najbardziej niedostępne dla mocarstw morskich obszary Turkiestanu i Syberii, otoczone od północy przez zamarznięty Ocean Arktyczny, od wschodu i południa przez trudno dostępne góry i pustynie. Dostęp do tego obszaru, który Mackinder nazwał naturalną fortecą lub Heartlandem, istniał jedynie od zachodu, gdzie od Europy dzielą go tysiące kilometrów Równiny Ruskiej, zwanej także Wielką Równiną. Mackinder uważał, że jeśli Cesarstwo Rosyjskie zwiąże komunikacyjnie obszary Heartlandu i wykorzysta jego zasoby, może stworzyć podstawy nowego, konkurencyjnego wobec Wielkiej Brytanii mocarstwa morskiego. Możliwość taka pojawić miała się, kiedy dojdzie do sojuszu Rosji z Niemcami, a miejscami szczególnych napięć i rywalizacji stać się miały cieśniny zamykające Bałtyk i Morze Czarne, których opanowanie pozwoliłoby Rosji na budowę potęgi morskiej, a także łączący je obszar Międzymorza, będący strategicznym polem konfrontacji o panowanie nad „Wyspą Świata". Zgodnie z koncepcją Mackindera, potęga lądowa, która zawładnie tym obszarem i opanuje strategiczne cieśniny, rozerwie pierścień zewnętrznych baz morskich i osiągnie hegemonię nad Euroazją. Jedynym sposobem zapobieżenia temu było powstanie "wału wolnych narodów Europy Wschodniej: Polski, państw bałtyckich, państw naddunajskich i bałkańskich", które uniemożliwiłyby militarne współdziałanie Rosji z Niemcami. W 1919 r. Mackinder zalecał m.in. szeroki dostęp Polski do Bałtyku i pomoc w budowę floty bałtyckiej oraz odłączenie Prus Wschodnich od Niemiec. Taki był według Mackindera, główny interes strategiczny Wielkiej Brytanii .

W 1943 roku Mackinder zmodyfikował swoją teorię, wprowadzając pojęcie Midland Ocean Basin (basenu północnego Atlantyku) jako morskiego odpowiednika Heartlandu i przewidując rywalizację dwóch ośrodków: atlantyckiego (USA, Wielka Brytania, Francja) i kontynentalnego (ZSRR).

Rimland (Spykman)

Idee Mackindera stały się punktem wyjścia dla geopolityki powojennej, zwłaszcza dla Nicholasa Spykmana i kreatorów doktryny powstrzymywania (containment) realizowanej w całym okresie tzw. zimnej wojny. Nicholas Spykman, amerykański politolog holenderskiego pochodzenia, polemizując z Mackinderem, argumentował w pracy The Geography of the Peace (1944), że kluczem do globalnej dominacji nie jest Heartland, lecz Rimland: pas państw położonych na obrzeżach Eurazji, między potęgą lądową wnętrza kontynentu a potęgami morskimi. Koncepcja Spykmana wpłynęła bezpośrednio na amerykańską doktrynę powstrzymywania w okresie zimnej wojny.

Panregiony (Haushofer)

Karl Haushofer, niemiecki generał i geograf, stworzył koncepcję podziału świata na cztery panregiony geopolityczne, rozciągające się południkowo: amerykański, niemiecki (europejsko-afrykański), rosyjski i japoński (wschodnioazjatycki). Jako założyciel czasopisma Zeitschrift für Geopolitik (1924) upowszechnił geopolitykę w Niemczech. Haushofer utrzymywał kontakty z Rudolfem Hessem i przekazywał mu koncepcje geopolityczne, które w zradykalizowanej formie trafiły do ideologii nazistowskiej. Stopień bezpośredniego wpływu Haushofera na Hitlera pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków: część badaczy traktuje go jako „intelektualnego ojca chrzestnego" nazistowskiej ekspansji, inni wskazują na znaczne różnice między akademicką geopolityką Haushofera a praktyką III Rzeszy.

Talassokracja i tellurokracja (Schmitt)

Carl Schmitt zaproponował interpretację dziejów jako konfliktu między potęgami morskimi (talassokracjami) a potęgami lądowymi (tellurokracjami), posługując się biblijną symboliką Lewiatana (morze) i Behemota (ląd). Koncepcję tę rozwinął George Modelski w teorii cykli hegemonicznych.

OkresPotęga morskaPotęga lądowa
V w. p.n.e.AtenySparta
264–146 p.n.e.KartaginaRzym
XV–XVI w.PortugaliaHiszpania
1660–1815Holandia, następnie Wielka BrytaniaFrancja
1815–1907Wielka BrytaniaRosja
1885–1945Wielka BrytaniaNiemcy
1945–1991USAZSRR

Geopolityka powietrzna

Za twórcę geopolityki powietrznej (geopolitics of air power) uważany jest A.N.P. de Seversky.

Geopolityka krytyczna

W latach 90. XX wieku, w reakcji na dominację podejścia realistycznego, ukształtowała się geopolityka krytyczna (ang. critical geopolitics), czerpiąca z poststrukturalizmu, prac Michela Foucaulta i Jacques'a Derridy. Jej twórcami byli Gearóid Ó Tuathail, Simon Dalby i John Agnew, którzy argumentowali, że geopolityka klasyczna nie tyle opisuje obiektywne prawidłowości przestrzenne, ile konstruuje wyobrażenia o świecie, które służą uzasadnianiu polityki mocarstw.

Ó Tuathail w pracy Critical Geopolitics (1996) wyróżnił trzy poziomy analizy:

Geopolityka krytyczna nie proponuje własnej teorii przestrzeni, lecz bada, w jaki sposób kategorie geograficzne (Heartland, Oś Zła, Wolny Świat) są konstruowane, naturalizowane i wykorzystywane do mobilizacji poparcia dla określonej polityki.

Geopolityka po zimnej wojnie

Mimo generalnego spadku znaczenia geopolityki, strategie opracowane z wykorzystaniem koncepcji geopolitycznych okazały się skuteczne do zakończenie zimnej wojny i rozpadu imperium sowieckiego. Otworzyło to debatę o nowym porządku geopolitycznym i spowodowało odrodzenie badań geopolitycznych w wielu krajach. Główne stanowiska w tej debacie wyznaczają cztery prace z lat 90. i początku XXI wieku:

Francis Fukuyama w Końcu historii (1992) argumentował, że upadek komunizmu oznacza trwałe zwycięstwo demokracji liberalnej i gospodarki rynkowej, co czyni rywalizację geopolityczną anachronizmem. Wbrew jego oczekiwaniom, konflikty nasiliły się, przy czym ich przyczynami nie były już różnice ideologiczne, ale o wiele trwalsze podziały cywilizacyjne. Wizję „końca świata" uznał też za utopijną francuski geopolityk Laurent Cohen-Tanugi(inne języki), którego zdaniem o sytuacji geopolitycznej w pierwszych dekadach XXI w. zadecydują procesy zapoczątkowane w latach 70-tych ubiegłego wieku: wejście Chin na drogę modernizacji po śmieci Mao Tse-Tunga oraz rozwój fundamentalizmu islamskiego po obaleniu szacha Iranu. Ponadto w XXI w. przewidywano zakończenie okresu dominacji Zachodu w światowej geopolityce, co wiązało się z erozją solidarności transatlantyckiej w efekcie zaniku zagrożenia ze strony ZSRR. Duże znaczenie ma fakt, że spadek znaczenia Zachodu jest silnie stymulowany przez media chińskie, islamskie, rosyjskie, jak i zachodnie zdominowane przez opcję liberalno-lewicową. W sytuacjach marginalizacji Europy i w warunkach duopolu chińsko-amerykańskiego, Chiny starać się będą wykorzystywać inne mocarstwa do osłabienia USA. Dla uzasadnienia swoich koncepcji Cohen-Tanugi wykorzystuje dane statystyczne z międzynarodowych instytucji finansowych, podkreślając wpływ jaki na pozycję państw wywiera ich zależność od dostaw surowców energetycznych oraz metali rzadkich.

Samuel Huntington w Zderzenie cywilizacji (1996) zaproponował model, w którym po zakończeniu zimnej wojny główną osią konfliktów stają się różnice cywilizacyjne (zachodnia, konfucjańska, islamska itd.), a nie ideologiczne czy ekonomiczne. Zauważył on tendencje do grupowania się państwa w sojuszu zgodnie z kluczem cywilizacyjnym oraz narastania antagonizmów w strefach granicznych między cywilizacjami. W opinii Huntingtona najważniejszymi źródłami konfliktów miały stać się sprzeczności dzielące cywilizację łacińską (tzw. Zachód) od prawosławnej (rosyjskiej), islamskiej oraz chińskiej.

Zbigniew Brzeziński w Wielka szachownica (1997) utrzymywał, że Eurazja pozostaje „wielką szachownicą", na której rozgrywa się rywalizacja o globalną hegemonię, i że strategicznym celem USA powinno być zapobieganie powstaniu mocarstwa zdolnego do zdominowania tego kontynentu.

John Mearsheimer w Tragedii polityki mocarstw (2001) sformułował teorię realizmu ofensywnego, według której mocarstwa dążą do hegemonii regionalnej i będą nieuchronnie wchodzić w konflikt, niezależnie od ustroju politycznego. Teoria realizmu ofensywnego obnażyła słabość koncepcji Fukuyamy .

Po Zimnej Wojnie geopolityka stopniowo rozwijała się dzięki m.in. Robertowi Strausz-Hupe(inne języki) - założycielowi Foreign Policy Research Institiute na Uniwersytecie w Pensylwanii oraz geopolitycznemu kwartalnikowi Orbis: Journal of World Affairs. Wokół kwartalnika skupieni byli tacy badacze jak: Mackubin T. Owens(inne języki), Walter McDougall(inne języki), Roland J. Granieri, Saul B. Cohen(inne języki) i Colin Gray. Głównym europejskim ośrodkiem badań geopolitycznych został Paryż, gdzie Yves Lacoste - kierownik katedry geopolityki na Uniwersytecie Paryskim, ustanowił w 1989 r. Centrum Badań i Analiz Geopolitycznych (od 2002 r. Institut Français de Géopolitique) oraz czasopismo geopolityczne „Hérodote". Od 1993 r. we Włoszech publikowane było czasopismo „Limes. Rivista italiana di geopolitica”, którego redaktorem był Lucio Caracciolo(inne języki).

Inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku jest interpretowana przez część analityków jako potwierdzenie klasycznych tez geopolitycznych o rywalizacji o kontrolę nad Heartlandem, choć inni podkreślają, że redukcja konfliktu do kategorii przestrzennych pomija wymiar ideologiczny, ekonomiczny i wewnątrzpolityczny.

Geopolityka polska

Polska tradycja geopolityczna sięga przełomu XIX i XX wieku. Za twórcę polskiej tradycji geopolitycznej uważa się Eugeniusza Romera (1871–1954), geograf i kartograf, autor prac Rola rzek w historii i geografii narodów (1901) i Ziemia i państwo. Kilka uwag geopolitycznych (1939). Romer podkreślał pomostowy charakter ziem polskich, usytuowanych między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym, w opozycji do tezy Wacława Nałkowskiego o przejściowym (tranzytowym) charakterze tego obszaru.

Do polskich geopolityków zalicza się ponadto m.in. Maria Kiełczewska, Leszek Moczulski (autor Geopolityki. Potęgi w czasie i przestrzeni, 1999), Jacek Bartosiak (Pacyfik i Eurazja. O wojnie, 2016) oraz Leszek Sykulski, założyciel Instytutu Geopolityki i były redaktor czasopisma Przegląd Geopolityczny.

W Polsce działają m.in. Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Instytut Geopolityki i Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych. Od 2022 roku Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oferuje studia I i II stopnia z geopolityki[potrzebny przypis].

Subdyscypliny

Do subdyscyplin geopolityki zalicza się:

Kryzys i krytyka geopolityki

Mimo początkowych sukcesów w badaniach i popularyzacji, przez większą część XX w. geopolityka miała negatywny odbiór w świadomości społecznej. Było to związane ze spadkiem prestiżu geografii po konferencji pokojowej w Paryżu w latach 1919-1920. W skład delegacji poszczególnych państw uczestniczyli eksperci - geografowie, którzy odpowiedzialni byli za przebieg granic państwowych zapisanych w traktacie wersalskim z Niemcami i kolejnych traktatach z Austrią, Węgrami, Bułgarią i Imperium Osmańskim. Kulisy obrad konferencji znane są z relacji uczestników. Główny ekspert strony amerykańskiej, Isaiah Bowman wielokrotnie wskazywał na tendencyjność, która zapewniała korzyści terytorialne jednym narodom, kosztem innych. Podobne odczucia towarzyszyły ekspertowi polskiej delegacji, Eugeniuszowi Romerowi, który kontestował rozbieżność między wynikami ekspertyz naukowych a tym, co zapisywano w dokumentach. Porażka misji jaką powierzono geografom na Konferencji Paryskiej przyczyniła się do spadku zaufania do geografii, zahamowania jej rozwoju, a wielu krajach nastąpiła dyskredytacja geopolityki jako nauki. Po II wojnie światowej o losach państw i przebiegu granic decydowali już sami politycy. W wielu krajach (głównie bloku wschodniego) zaprzestano nie tylko badań geopolitycznych, ale także w zakresie geografii politycznej. W Stanach Zjednoczonych doszło do likwidacji studiów geograficznych na większości uniwersytetów. Przetrwała ona tylko w nielicznych ośrodkach akademickich m.in. na Uniwersytecie w Pensylwanii oraz Uniwersytecie Paryskim.

Determinizm geograficzny

Główny zarzut wobec geopolityki klasycznej dotyczy determinizmu geograficznego: założenia, że położenie i warunki fizyczne przesądzają o losach państw. Krytycy wskazują, że takie podejście marginalizuje rolę instytucji, kultury, technologii i wyborów politycznych.

Skażenie nazistowskie

Zgodnie z rozpowszechnioną opinią, twórczość niemieckich geopolityków miała służyć uzasadnianiu polityki imperialnej III Rzeszy, prowadzącej do wybuchu II wojny światowej. Przedmiotem sporu historyków pozostaje stopień wpływu głównego geopolityka niemieckiego Karla Haushofera na Hitlera, jak i wpływ ideologii nazistowskiej na geopolitykę. Haushofer był redaktorem wpływowego czasopisma Zeitschrift für Geopolitik, które publikowało treści uzasadniające konieczność rewizji niekorzystnych dla Niemiec rozstrzygnięć Traktatu Wersalskiego. Usprawiedliwienie ekspansji jednych państw kosztem innych w oparciu o koncepcję Lebensraum bardzo odpowiadało rządzącym w III Rzeszy, dla których geopolityka Haushofera wydawała się receptą na przywrócenie niemieckiej potęgi. Miała ona nastąpić w wyniku niemieckiego naporu na wschód (Drang nach Osten), podporządkowania się małych państw (Kleinstaatengerumpel) oraz opanowania Heartlandu przez połączenie się potęg lądowych Niemiec i Rosji. Docelowo powstać miał wielki blok transkontynentalny z udziałem Niemiec, Rosji, Japonii oraz Chin, który był bliski realizacji w latach 1940-1941. Związek geopolityki z III Rzeszą, w szczególności instrumentalizacja pojęcia Lebensraum, sprawił, że po 1945 roku termin został w dużej mierze wycofany z obiegu akademickiego. W anglosaskich naukach politycznych geopolityka odrodziła się dopiero w latach 70. i 80., częściowo za sprawą Kissingera, częściowo dzięki geografom krytycznym, którzy poddali klasyczne teorie dekonstrukcji zamiast je kontynuować.

Instrumentalizacja polityczna

Geopolityka krytyczna zwraca uwagę, że kategorie geopolityczne (Heartland, Rimland, Oś Zła) nie są neutralnym opisem rzeczywistości, lecz narzędziami dyskursywnymi, które służą uzasadnianiu określonej polityki. Ó Tuathail argumentuje, że „geopolityka nie opisuje świata takim, jakim jest, lecz tworzy świat, w którym określona polityka wydaje się jedyną racjonalną odpowiedzią".

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Colin Flint: Introduction to Geopolitics. Wyd. 4. Routledge, 2022. ISBN 978-1-138-19216-4.
  2. 1 2 geopolityka, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-03-14].
  3. 1 2 3 4 Holger H. Herwig: The Demon of Geopolitics: How Karl Haushofer „Educated" Hitler and Hess. Rowman & Littlefield, 2016. ISBN 978-1-4422-6113-6.
  4. 1 2 3 4 5 Gearóid Ó Tuathail: Critical Geopolitics: The Politics of Writing Global Space. University of Minnesota Press, 1996. ISBN 978-0-8166-2603-8.
  5. ↑ Daniela Dueck, Strabo of Amasia: A Greek Man of Letters in Augustan Rome (2000), „Ancient Society”, 2005, DOI: 10.2143/AS.35.0.2003840 [dostęp 2026-06-11].
  6. 1 2 3 Witold J. Wilczyński, Ideowe źródła i tożsamość geopolityki. Studium metodologiczne, Kraków: Polskie Towarzystwo Geopolityczne, 2025, ISBN 978-83-0964431-9-9.
  7. ↑ Immanuel Kant's physische Geographie : Kant, Immanuel, 1724-1804 : Free Download, Borrow, and Streaming [online], Internet Archive [dostęp 2026-06-11] (ang.).
  8. ↑ Alexander von (1769-1859) Humboldt, „Kosmos”. T. 2 [całość], 1845–1858 [dostęp 2026-06-16].
  9. ↑ Friedrich Ratzel, Der Lebensraum : eine biogeographische Studie, Tübingen : H. Laupp, 1901 [dostęp 2026-06-16].
  10. 1 2 Kontrowersje wokół geopolitycznych koncepcji Fryderyka Ratzla, [w:] Witold J. Wilczyński, Przegląd Geopolityczny, „Przeglą Geopolityczny”, 54, Polskie Towarzystwo Geopolityczne, 2025, ISSN 2080-8836.
  11. 1 2 3 Leszek Sykulski: Geopolityka. Słownik terminologiczny. Warszawa: PWN, 2009, s. 31–32. ISBN 978-83-01-15968-9.
  12. 1 2 Piotr L. Wilczyński, Geograficzny bieg dziejów, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Geographica II”, 2011, s. 65-77.
  13. 1 2 3 4 5 6 Witold J. Wilczyński, Ideowe źródła i tożsamości geopolityki. Studium metodologiczne, Polskie Towarzystwo Geopolityczne, 2025, ISBN 978-83-0964431-9-9.
  14. ↑ Halford J. Mackinder, The Geographical Pivot of History, „The Geographical Journal”, 23 (4), 1904, s. 421–437.
  15. 1 2 Leszek Moczulski: Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona, 1999. ISBN 83-11-08898-5.
  16. 1 2 Simon Dalby, Critical Geopolitics: Discourse, Difference, and Dissent, „Environment and Planning D: Society and Space”, 9 (3), 1991, s. 261–283, DOI: 10.1068/d090261.
  17. ↑ Francis Fukuyama: The End of History and the Last Man. Free Press, 1992. ISBN 978-0-02-910975-5.
  18. ↑ Laurent Cohen-Tanugi, The Shape of the World to Come. Charting the Geopoitics of a New Century, Columbia University Press, 2008, ISBN 978-0-231-14600-5.
  19. ↑ Samuel Huntington: The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. Simon & Schuster, 1996. ISBN 978-0-684-84441-1.
  20. ↑ Zbigniew Brzeziński: The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives. Basic Books, 1997. ISBN 978-0-465-02726-2.
  21. ↑ John Mearsheimer: The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton, 2001. ISBN 978-0-393-02025-0.
  22. ↑ Piotr Eberhardt, Eugeniusz Romer jako twórca polskiej geopolityki [online], Teologia Polityczna [dostęp 2026-04-05].
  23. ↑ Jacek Bartosiak: Pacyfik i Eurazja. O wojnie. Warszawa: Wydawnictwo Zona Zero, 2016. ISBN 978-83-945749-0-1.

Bibliografia