Barbara Engelking (2018) | |
| Państwo działania | |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
22 kwietnia 1962 |
| profesor nauk humanistycznych | |
| Specjalność: studia nad Holocaustem | |
| Alma Mater | |
| Doktorat |
17 listopada 1993 |
| Habilitacja |
27 listopada 2002 |
| Profesura |
21 grudnia 2012 |
| pracownik naukowy | |
| Instytut | |
Barbara Teresa Engelking (ur. 22 kwietnia 1962 w Warszawie) – polska psycholog i socjolog. Profesor i kierownik Centrum Badań nad Zagładą Żydów Instytutu Filozofii i Socjologii PAN (IFiS PAN). W latach 2014–2018 przewodnicząca Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. Od 2022 członek korespondent Polskiej Akademii Nauk.
Jest córką matematyka i tłumacza Ryszarda Engelkinga i Krystyny z Gajewskich (1936–2023) oraz siostrą etnolożki Anny Engelking. Od 1976 uczęszczała do VI Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Reytana w Warszawie. Maturę zdała w 1980. Podjęła studia na Wydziale Psychologii UW; magisterium uzyskała w 1988 na podstawie pracy Próba systematyzacji teorii wyjaśniających przyczyny antysemityzmu. Rozpoczęła studia doktoranckie i w 1993 uzyskała w IFiS PAN stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie socjologii po obronie pracy doktorskiej pt. Doświadczenie Holocaustu i jego konsekwencje w relacjach autobiograficznych, przygotowanej pod kierunkiem Aldony Jawłowskiej-Konstanciak. W drugiej połowie lat 90. na różnych uczelniach, np. na Uniwersytecie Warszawskim i Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, prowadziła fakultatywne seminaria dotyczące historii Żydów warszawskich w okresie II wojny światowej. W 2002 uzyskała w IFiS PAN stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie socjologii (specjalność: socjologia kultury) na podstawie rozprawy Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. W 2012 uzyskała tytuł profesora nauk humanistycznych.
W 2003 została zatrudniona w Centrum Badań nad Zagładą Żydów, jednostce naukowo-badawczej funkcjonującej w ramach IFiS PAN, której była współzałożycielką, uzyskując później stanowisko profesora i obejmując funkcję kierownika Centrum. W okresie 2015–2016 była naukowcem wizytującym w Jack, Joseph and Morton Mandel Center for Advanced Holocaust Studies przy Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie.
Jej mężem był Michał Boni.
Według własnych deklaracji już podczas nauki w liceum zainteresowała się historią i kulturą Żydów; zainteresowania te w miarę możliwości starała się kontynuować podczas studiów. Podczas pracy doktorskiej zaczęła specjalizować się w badaniach dotyczących ocalałych z Holocaustu. Koncentruje się na losach Żydów polskich w okresie II wojny światowej. Jako psycholog zajmuje się przede wszystkim doświadczeniem prześladowań wśród ocalałych. Doświadczenia te usiłuje zrekonstruować na podstawie źródeł takich jak dokumenty urzędowe, archiwalia osobiste, wspomnienia i inne; analizuje również przekazy niekonwencjonalne, np. sny. W swoich badaniach dąży do przedstawienia mechanizmów, na zasadzie których Zagłada funkcjonuje w indywidualnej i zbiorowej pamięci Żydów; dotyczą one np. różnych psychologicznych strategii obronnych, stosowanych przez tych, którzy przeżyli wojnę.
Engelking wskazuje, że stara się nie ograniczać do perspektywy ofiar, ale odtwarza doświadczenie zagłady Żydów również analizując punkt widzenia „świadków i katów”. Jako psychologa interesują ją też wyzwania i dylematy moralne związane z Holocaustem. Zajmuje się także historią getta warszawskiego i jego życiem codziennym, oraz codziennością okupacyjnej Warszawy. W ostatnich latach Engelking skupia się na losach Żydów ukrywających się poza gettem ze szczególnym uwzględnieniem antysemickich postaw ludności polskiej i współpracy Polaków z władzami niemieckimi. Usiłuje też zrekonstruować psychologiczne i etyczne postawy Polaków oraz ustalić, jakie były „mechanizmy zachowania Polaków wobec Żydów”. Kolejny jej projekt badawczy dotyczy Żydów, którzy podczas wojny ratowali innych Żydów. W pracach o charakterze socjologicznym i historiograficznym specyfiką jej metodologii badawczej jest koncentracja na przekazach świadków i uczestników; niektórzy komentatorzy zaliczają ją do „szkoły polskiej”, zapoczątkowanej przez Znanieckiego i Chałasińskiego.
Podczas kadencji 2012–2018 była członkiem Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, powoływanego przez premiera Polski ciała konsultacyjnego; jego zadaniem jest doradztwo w kwestiach dotyczących ochrony i zagospodarowania terenu muzeum Auschwitz oraz innych obiektów związanych z martyrologią Żydów. Od śmierci przewodniczącego Władysława Bartoszewskiego w 2014 Engelking pełniła funkcję przewodniczącej Rady. Po upływie kadencji w 2018 premier nie powołał nowych członków tej instytucji. W 2013 została powołana przez ministra kultury na członka Rady Programowej Żydowskiego Instytutu Historycznego. W 2017 była jednym ze współinicjatorów utworzenia Muzeum Getta Warszawskiego, aczkolwiek minister kultury nie powołał jej ani do dyrekcji muzeum, ani do Rady Muzeum.
Obecnie Engelking jest wspólnie z Jackiem Leociakiem opiekunem naukowym galerii Zagłada, jednej z ośmiu tematycznych ekspozycji składających się na stałą wystawę w Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. Pełni też funkcję zastępcy redaktora naczelnego czasopisma naukowego „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. Jest członkiem organów nadzorczych i kierowniczych fundacji, które wspierają działalność różnych instytucji badających martyrologię Żydów: Fundacji Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Fundacji Ośrodka Karta oraz Fundacji „Edukacyjne Centrum Żydowskie w Oświęcimiu”. Engelking pełni również funkcję skarbnika Stowarzyszenia Centrum Badań nad Zagładą Żydów. W 2025 stanęła na czele rady Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.