| II wojna światowa, kampania wrześniowa | |||
| Czas |
21–22 września 1939 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Terytorium | |||
| Przyczyna |
ofensywa niemiecka 1939 | ||
| Wynik |
zwycięstwo Polaków | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
Bitwa pod Kalenkowiczami – wrześniowe walki Dywizji Kawalerii „Zaza”, w tym 3 pułku strzelców konnych Wojska Polskiego przebijającego się za Bug z wojskami III Rzeszy.
O świcie, 1 września 1939, będąca w podporządkowaniu dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew” gen. Czesława Młota-Fijałkowskiego, Suwalska Brygada Kawalerii gen. bryg. inż. Zygmunta Podhorskiego stanowiła obsadę Odcinka „Augustów” z zadaniem osłony kierunku na Grodno. Do pełnej obsady brakowało 3 pułku strzelców konnych, którego pododdziały znajdował się jeszcze w transportach kolejowych. Transporty, zawrócone z Augustowa, skierowane zostały do Czerwonego Boru, gdzie pułk w nocy z 4 na 5 września wyładował się i pozostał w odwodzie.
W godzinach rannych 9 września Naczelny Wódz nakazał wycofanie wojsk z linii Narwi i Bugu. 10 września Brygada wykonała zwrot zaczepny w rejonie Jakaci na dwóch kierunkach: po osi Koskowo – Piotrowo – Choromany-Witnice-Piski oraz po osi Rząśnik – Lubotyń – Wiśniewo Wielkie. Wykorzystując powodzenie, oddziały pułku zaatakowały stanowiska ogniowe artylerii Dywizji Pancernej „Kempf”. Lokalny sukces nie mógł już jednak zmienić tragicznego położenia oddziałów SGO „Narew” na poziomie operacyjnym. Późnym popołudniem na stanowisko dowodzenia gen. Podhorskiego pod Osowcem, przybył gen. Młot-Fijałkowski. Po przeprowadzonej ocenie sytuacji uznał, że istnieje możliwość wycofania wojsk na odcinku między Osowcem a Ciemnem do rejonu Dąbrowa Wielka. Suwalska BK pozostawiła pod Osowcem 3 psk i nocnym marszem osiągnęła Dąbrowę Wielką. 3 psk w nocy walczył z bronią pancerną, jednak udało mu się oderwać od nieprzyjaciela i dołączyć do macierzystej Brygady. 11 września brygada wyrwała się z kotła zambrowskiego i rozpoczęła działania odwrotowe. W nocy z 13 na 14 września brygada stoczyła pod Olszewem walkę spotkaniową, w której poniosła duże straty i częściowo została rozproszona. W godzinach popołudniowych 12 września gen. Młot-Fijałkowski otrzymał wiadomość o rozbiciu 18 DP. W tej sytuacji wydał on swój ostatni rozkaz, w którym nakazywał obu brygadom kawalerii przejście do rejonu Hodyszewo, a następnie do lasów Rudka. Następnie gen. Młot-Fijałkowski przekazał dowodzenie gen. Podhorskiemu, uznawszy swą rolę jako dowódcy SGO „Narew” za zakończoną. Przed wieczorem gen. Podhorski nakazał obu brygadom kawalerii maszerować do rejonu Domanowo – Hodyszewo.
Pod koniec drugiej dekady września 1939 Suwalska Brygada Kawalerii znalazł się w rejonie Białowieży. Tam dołączyła do niej część oddziałów Podlaskiej Brygady Kawalerii. Z oddziałów obu brygad sformowano Zgrupowanie Kawalerii „Zaza”. Resztki Podlaskiej Brygady Kawalerii oraz 2 pułk Ułanów Grochowskich utworzyły Brygadę Kawalerii „Plis”, której dowództwo objął płk Kazimierz Plisowski, a z pozostałych oddziałów Suwalskiej Brygady Kawalerii powstała Brygada Kawalerii „Edward" dowodzona przez płk. Edwarda Milewskiego. W składzie tej ostatniej nadal działał 3 pułk strzelców konnych.
21 września Zgrupowanie Kawalerii „Zaza” rozpoczęło marsz dwoma drogami w kierunku na Brześć. Kolumnę lewą stanowiła Brygada Kawalerii „Edward” z zadaniem wyjścia na linię rzeki Leśna na północnym skraju wsi Kamieniki. Kolumnę prawą stanowiła Brygada Kawalerii „Plis” kierująca się na wieś Stołpowisko.
Wysłane patrole czołowe stwierdziły obecność niemieckich oddziałów pancernych około 10 km na południe od zabudowań Nadleśnictwa Królewski Most. Od ludności cywilnej dowiedziano się, że oddziały niemieckie znajdują się już w Kamieńcu Litewskim, w Brześciu nad Bugiem i Prużanie. Kolejne elementy rozpoznawcze ustaliły, że na drodze Wysokie Litewskie – Czeremcha – Kleszczele – Bielsk Podlaski – Hajnówka trwa intensywny ruch oddziałów niemieckich, a w rejonie Czeremchy i Kleszczeli stwierdzono obecność oddziałów niemieckich. Ustalono też, że ludność cywilna w Hajnówce buduje bramy powitalne, oczekując na przybycie oddziałów sowieckich.
Generał Zygmunt Podhorski podjął decyzję o zmianie kierunku marszu i kierowania się do lasów leżących na zachód od Czeremchy, a następnie do kompleksów leśnych Nadleśnictwa Nurzec. Celem tego działania było osiągnięcie rzeki Bug, a następnie przeprawienie się na jej lewy brzeg. W związku z tym Brygada Kawalerii „Edward” miała kierować się na Kalenkowicze, a Brygada „Plis” na Omelaniec.
3 pułk strzelców konnych rozpoczął działania rozpoznawcze na prawym brzegu rzeki Leśna w kierunku na Wysokie Litewskie. W straży przedniej szedł 3 szwadron rtm. Wiktora Gosiewskiego. Wysłany patrol dowodzony przez por. Tokarza ustalił że w Kalankowiczach są Niemcy.
W tym położeniu gen. Podhorski rozkazał dowódcy 3 pułku strzelców konnych wykonać wypad siłami jednego szwadronu na Kalenkowicze i natarciem nocnym opanować wieś.
W tym czasie 3 szwadron 3 psk odpoczywał po długim marszu z Białowieży. Po otrzymaniu zadania rtm. Wiktor Gosiewski, wraz z zastępcą dowódcy pułku ppłk. Stefanem Platonoffem, zarządził odprawę oficerów szwadronu i postawił zadania plutonom. Skład grupy wypadowej wzmocnili też żołnierze 2 szwadronu 3 psk. Grupa ugrupowała się w kolumnę plutonów z przednim patrolem bojowym – III/3 szwadronu ppor. rez. Wacława Tokarza.
Po osiągnięciu niewielkiej wysoczyzny, czołowy III pluton miał przejść na prawą, północną stronę drogi i stamtąd wykonać uderzenie, środkowy I pluton miał natomiast dokonać obejścia z lewej strony, a maszerujący na końcu II pluton miał kierować się na zabudowania po lewej stronie drogi.
Wymarsz grupy wypadowej nastąpił o 2.00 22 września. Ciemna i wietrzna noc sprzyjała skrytemu przeniknięciu w pobliże wsi. Po dojściu do jej skraju, polscy żołnierze zostali zauważeni przez ubezpieczenia niemieckie, a przedpole oświetlone rakietami. Niemiecka placówka otworzyła ogień maszynowy.
III plutonowi ppor. Wacława Tokarza z towarzyszącym mu zastępcą dowódcy pułku ppłk. Platonoffem udało się wtargnąć do zabudowań Kalenkowicz i zająć zabudowania po prawej stronie drogi. Także pozostałe plutony rozpoczęły atak. Stosownie do rozkazów, szwadron atakował w szyku pieszym po obu stronach drogi, a podpalone zabudowania rozjaśniły pole walki. Po obu stronach padali pierwsi zabici. Nad ranem obronę niemieckiej placówki wzmocnił samochód pancerny. Po jego obrzuceniu granatami ręcznymi, wycofał się w stronę południowego krańca wsi. Pancerka atakowała jeszcze kilka razy, by ostatecznie odjechać w kierunku Wierzchowic. Opanowując kolejne zabudowania, strzelcy konni brali jeńców i zdobycz wojenną. Tę ostatnią stanowiły przede wszystkim pojazdy mechaniczne, w tym samochody ciężarowe i motocykle, które trzeba było zostawić z braku kierowców. Zdobyto także trochę broni i amunicji oraz wyposażenia.
W ten sposób 3 pułk strzelców konnych otworzył drogę Brygadzie Kawalerii „Edward”. Z kolei prawoskrzydłowa Brygada Kawalerii „Plis” już na samym początku działań musiała siłami czołowego dywizjonu 5 pułku Ułanów Zasławskich sforsować bronioną przez niemiecką broń pancerną rzeczkę Policzna.
Po bitwie przez Kalenkowicze maszerował 3 pułk Szwoleżerów Mazowieckich. Mężczyzn we wsi nie było, ale brama triumfalna na powitanie wojsk sowieckich jeszcze stała – zniszczono ją rękoma białoruskich kobiet.
Kolejną walkę Brygada Kawalerii „Edward” stoczyła w rejonie Czeremchy. Oddziały brygady zostały zaskoczone ogniem broni maszynowej przez elementy ubezpieczeń niemieckiej 3 Dywizji Pancernej. Obie brygady Zgrupowania Kawalerii „Zaza” przekroczyły linię kolejową Wysokie Litewskie – Czeremcha, a następnie dotarły do kompleksów leśnych Nadleśnictwa Nurzec, gdzie zarządzono postój ubezpieczony we wsiach położonych w ich wschodniej części.
Koncepcja przeprowadzenia działań w formie wypadu powstała na szczeblu dowództwa Zgrupowania Kawalerii „Zaza”, a zaplanowany został on na szczeblu pułku, z uwzględnieniem warunków terenowych i położenia wojsk. Dowódca pułku zapewnił dowódcy szwadronu swobodę działania, aby ten mógł odważnie wykorzystać możliwości i sprzyjające okoliczności na polu walki i wybrać najbardziej efektywny sposób użycia przydzielonych sił i środków.
Wypad poprzedzony był rozpoznaniem zarówno terenu, jak i nieprzyjaciela. Pomimo zaangażowania niewielkich sił, właściwie realizowano zasadę ekonomii sił gwarantującą osiągnięcie celu walki przy najmniejszych stratach własnych. Wypad ten był przejawem dążenia do przejęcia inicjatywy i pokonania przeciwnika. Był wykonany w sposób zdyscyplinowany i z pełnym wykorzystaniem momentu zaskoczenia i dlatego zakończył się niewielkimi stratami własnymi. Dowódca szwadronu rtm. Wiktor Gosiewski przyjął optymalne ugrupowanie bojowe i w ten sposób w decydującym miejscu i czasie, odpowiednio do warunków osiągnął przewagę i zaskoczenie.
W wyniku walk w okolicach Kalenkowicz polegli między innymi dowódca 2 plutonu 2 szwadronu 3 psk ppor. Jerzy Dudek, plut. Jan Supiński i st. strz. Olifierowicz.
