C-RAM (ang. Counter-Rocket, Artillery and Mortar, także counter-RAM) – zbiorcze określenie systemów przeznaczonych do wykrywania i zwalczania w locie nadlatujących pocisków rakietowych, pocisków artyleryjskich i moździerzowych, zanim osiągną one cel. W praktyce C-RAM może mieć postać zintegrowanego „systemu systemów”, łączącego sensory, środki ostrzegania, efektory przechwytujące oraz system dowodzenia i kierowania (C2).
Architektura C-RAM integruje urządzenia realizujące trzy podstawowe funkcje: wykrywanie zagrożenia (sense), ostrzeganie (warn) oraz przechwytywanie (intercept). W rozwiązaniach o bardziej rozbudowanej architekturze system dowodzenia i kierowania integruje sensory, urządzenia ostrzegawcze i efektory oraz umożliwia wymianę informacji pomiędzy nimi.
.jpg)
W fazie wykrywania radar lub inne sensory wykrywają nadlatujący pocisk i rozpoczynają śledzenie jego toru lotu. Na podstawie kolejnych pomiarów położenia możliwe jest obliczenie przewidywanego punktu upadku pocisku (ang. point of impact, POI), a w systemach przeznaczonych również do lokalizacji źródła ostrzału – także punktu wystrzelenia (ang. point of origin, POO).
Informacja o przewidywanym punkcie upadku może być wykorzystywana do automatycznego ostrzegania personelu znajdującego się w zagrożonej części chronionego obszaru. W amerykańskim systemie RAM Warn dane z radarów są przekazywane do elementu dowodzenia, który na ich podstawie określa zagrożony obszar i uruchamia odpowiednie urządzenia alarmowe.
W systemach wyposażonych w funkcję przechwytywania dane o celu są przekazywane do efektora, którego zadaniem jest zniszczenie lub unieszkodliwienie pocisku przed jego uderzeniem w chroniony obszar. W zależności od konstrukcji systemu efektorem może być uzbrojenie artyleryjskie, pocisk kierowany albo broń energii skierowanej.
Dane uzyskane podczas śledzenia mogą być wykorzystywane również do działań kontrbateryjnych. Wyznaczony punkt wystrzelenia pozwala określić położenie stanowiska przeciwnika i przekazać jego współrzędne własnym środkom ogniowym, podczas gdy przewidywany punkt upadku może być wykorzystany do alarmowania oraz skierowania odpowiednich służb do zagrożonego miejsca.
Land-Based Phalanx Weapon System (LPWS), nazywany również Centurion C-RAM, jest lądową odmianą okrętowego systemu Phalanx CIWS używanego przez Marynarkę Wojenną Stanów Zjednoczonych. System wykorzystuje sterowane radiolokacyjnie, szybkostrzelne działko kalibru 20 mm do bezpośredniej ochrony obiektów przed nadlatującymi pociskami.
Zarówno morski Phalanx, jak i jego lądowa odmiana wykorzystują kamerę termowizyjną FLIR (forward-looking infrared), umożliwiającą operatorowi wizualną identyfikację celu przed otwarciem ognia. W przeciwieństwie do okrętowych systemów Phalanx strzelających pociskami przeciwpancernymi z rdzeniem wolframowym, C-RAM wykorzystuje amunicję 20 mm HEIT-SD (high-explosive incendiary tracer, self-destruct), pierwotnie opracowaną dla zestawu przeciwlotniczego M163 Vulcan. Pociski eksplodują po trafieniu w cel lub samoczynnie po wypaleniu smugacza, co zmniejsza zagrożenie powodowane przez pociski, które nie trafiły w cel.
W lutym 2012 roku przedsiębiorstwo Raytheon otrzymało kontrakt na opracowanie systemu Accelerated Improved Interceptor Initiative (AI3). Wykorzystywał on zmodyfikowany pocisk AIM-9 Sidewinder umieszczony na wyrzutni Avenger i był przewidziany do zwalczania pocisków rakietowych, artyleryjskich i moździerzowych, bezzałogowych statków powietrznych (C-UAV) oraz pocisków manewrujących.
W sierpniu 2014 roku system podczas prób skutecznie przechwycił bezzałogowy statek powietrzny oraz cel imitujący pocisk manewrujący.
Multi-Mission Launcher (MML) został opracowany w ramach programu Indirect Fire Protection Capability Increment 2-Intercept (IFPC Inc 2-I), obejmującego również prace nad pociskiem Miniature Hit-to-Kill Missile (MHTK). Program miał wypełnić luki w możliwościach US Army w zakresie zwalczania pocisków manewrujących, obrony przeciwlotniczej krótkiego zasięgu (SHORAD) i C-RAM.
IFPC Inc 2-I był projektowany jako mobilny, naziemny, wielozadaniowy system uzbrojenia współpracujący z Integrated Air and Missile Defense Battle Command System. Jego podstawowym sensorem miał być radar AN/MPQ-64 Sentinel, natomiast rolę efektorów miały pełnić samochodowe wyrzutnie MML.
W ramach programu planowano również integrację broni laserowej o mocy 100 kW. Kontrakt rozwojowy o wartości 130 mln dolarów otrzymał zespół przedsiębiorstw Dynetics i Lockheed Martin. W 2019 roku US Army poinformowała także o planach włączenia do IFPC broni wykorzystującej mikrofale dużej mocy.
Wyrzutnia MML miała być przewożona na samochodzie rodziny FMTV (Family of Medium Tactical Vehicles). Każdy pojazd miał przenosić 15 kontenerów startowych zorganizowanych w trzy zespoły po pięć. Wyrzutnia mogła obracać się w zakresie 360° i osiągać kąt podniesienia 90°. Pojazd miał ciągnąć przyczepę wyposażoną w taktyczne łącze danych dla pocisków oraz generator o mocy 60 kW. Przy opracowywaniu platformy wykorzystano elementy samochodu M1157 Dump Truck oraz wyrzutni M142 HIMARS.
System Enduring Shield opracowany przez Dynetics wykorzystuje wyrzutnię wywodzącą się z MML. Konstrukcja została uproszczona m.in. w celu ograniczenia kosztów i złożoności systemu. Wyrzutnia została zaprojektowana jako niezależna od konkretnego typu przenoszonego uzbrojenia, dzięki czemu możliwa jest integracja różnych pocisków.
W sierpniu 2021 roku US Army wybrała system Enduring Shield przedsiębiorstwa Dynetics zamiast rozwiązania opartego na izraelskiej Żelaznej Kopule oferowanego przez Rafael Advanced Defense Systems.
Typowy pluton Enduring Shield ma składać się z czterech wyrzutni połączonych z jednym radarem AN/MPQ-64 Sentinel za pomocą sieci Integrated Battle Command System (IBCS). Każda wyrzutnia może przenosić 15 pocisków AIM-9X Sidewinder.
Żelazna Kopuła (ang. Iron Dome) jest izraelskim systemem obrony powietrznej zdolnym do jednoczesnego śledzenia wielu celów i wykorzystującym kierowane pociski przechwytujące. System został opracowany przede wszystkim do zwalczania pocisków rakietowych krótkiego zasięgu, pocisków artyleryjskich i moździerzowych, a jego kolejne wersje otrzymały również możliwość zwalczania innych celów powietrznych.
_109_ies.jpg)
MANTIS (Modular, Automatic and Network capable Targeting and Interception System) jest w pełni zautomatyzowanym systemem C-RAM kalibru 35 mm opracowanym przez Rheinmetall na bazie systemu Oerlikon Skyshield. System wszedł do wyposażenia niemieckich sił zbrojnych w 2011 roku. W 2023 roku dwa ostatnie niemieckie systemy MANTIS zostały przekazane Słowacji; po ich przekazaniu Bundeswehra zakończyła użytkowanie MANTIS. Przekazane zestawy służą do ochrony obiektów w promieniu 360° przed pociskami rakietowymi, artyleryjskimi i moździerzowymi.
Skynex jest produkowanym przez Rheinmetall systemem obrony powietrznej krótkiego zasięgu i C-RAM. Integruje działa Oerlikon Skyshield, radar oraz system dowodzenia i kierowania ogniem. Ukraina otrzymała systemy Skynex w 2023 roku.
Typowa konfiguracja systemu Porcupine przewidziana dla armii włoskiej obejmuje cztery jednostki ogniowe, centralne stanowisko dowodzenia służące do wskazywania celów i kierowania uzbrojeniem oraz trójwspółrzędny radar obserwacyjny pracujący w trybie track while scan. Każda zdalnie sterowana jednostka ogniowa składa się z sześciolufowego działka M61A1 Vulcan kalibru 20 mm, systemu zasilania amunicją oraz stabilizowanego optoelektronicznego systemu śledzenia celu w podczerwieni.
Draco jest prototypową wielozadaniową wieżą uzbrojenia przeznaczoną do zwalczania celów powietrznych, pocisków RAM oraz celów naziemnych. System został zaprojektowany przez Oto Melara z myślą o armii włoskiej z wykorzystaniem podwozia kołowego Centauro 8×8. Jego głównym uzbrojeniem jest armata kalibru 76 mm o długości lufy 62 kalibrów, wyposażona w automatyczny system ładowania i osiągająca szybkostrzelność 80–100 strzałów na minutę.
Armata jest elektrycznie naprowadzana w elewacji i azymucie oraz stabilizowana. Draco może być instalowany na platformach kołowych 8×8 przeznaczonych do wsparcia bojowego lub ochrony konwojów, na podwoziach gąsienicowych albo w instalacjach stacjonarnych przeznaczonych do obrony punktowej. System jest zgodny ze standardową amunicją kalibru 76 mm, w tym z kierowaną amunicją DART. Uzbrojenie może być zdalnie obsługiwane przez dwuosobową załogę – dowódcę i działonowego.
LD-2000 jest chińskim lądowym systemem obrony bezpośredniej wykorzystującym rozwiązania pochodzące z okrętowego systemu Type 730 CIWS. W konfiguracji C-RAM współpracuje z radarem przeznaczonym do wykrywania źródeł ognia artyleryjskiego.
Polska uczestniczy w prowadzonej przez NATO inicjatywie Rapidly Deployable Mobile Counter Rockets, Artillery and Mortar (C-RAM), której celem jest opracowanie i pozyskanie mobilnej zdolności do wykrywania i niszczenia w locie pocisków rakietowych, artyleryjskich i moździerzowych. Oprócz Polski uczestnikami przedsięwzięcia są Niemcy, Grecja, Węgry, Norwegia, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone; prace są prowadzone jako część programu Modular Ground Based Air Defence.
Zdolność zwalczania pocisków klasy RAM była jednym z założeń polskiego programu mobilnego systemu obrony przeciwlotniczej bardzo krótkiego zasięgu SONA. W przedstawionej w 2021 roku koncepcji Polskiej Grupy Zbrojeniowej system miał zwalczać m.in. pociski artyleryjskie i moździerzowe oraz kierowane i niekierowane pociski rakietowe. Wśród przewidywanych efektorów znajdowały się uzbrojenie rakietowe, armaty kalibru 35 mm z amunicją programowalną, wielolufowe działka kalibru 20 mm oraz w dalszej perspektywie efektory laserowe i elektromagnetyczne.
Do polskich radarów mających zdolność wykrywania części zagrożeń klasy RAM należy ZDPSR Bystra. Radar może wykrywać i śledzić m.in. pociski rakietowe i granaty moździerzowe, a także wykrywać czynne stanowiska moździerzowe i określać współrzędne wystrzelenia oraz uderzenia pocisków.
Radar artyleryjski RZRA Liwiec jest przeznaczony do automatycznego wykrywania i śledzenia wielu celów RAM, określanych przez producenta jako pociski moździerzowe, armatnie i rakietowe. System klasyfikuje wykryte pociski, określa położenie stanowisk, z których zostały wystrzelone, oraz współrzędne punktu ich upadku, a uzyskane dane może przekazywać do zautomatyzowanych zestawów kierowania ogniem. Po wykryciu celu RAM radar śledzi go z częstotliwością odnowy danych 0,1–0,5 s i na podstawie wznoszącego fragmentu trajektorii oblicza punkt wystrzelenia oraz punkt upadku.
Radar Wielofunkcyjny Kierowania Ogniem SAJNA, opracowany przede wszystkim dla zestawów rakietowych krótkiego zasięgu, może wykrywać i śledzić m.in. kierowane i niekierowane pociski rakietowe, pociski balistyczne krótkiego zasięgu oraz pociski artyleryjskie i moździerzowe.
SA-35 jest polską samobieżną armatą przeciwlotniczą kalibru 35 mm zintegrowaną z systemem amunicji programowalnej, optoelektronicznym systemem śledzenia ZGS-35K, radarem kierowania ogniem TUGA i sensorami optoelektronicznymi. W styczniu 2026 roku SA-35 została wybrana jako jeden z efektorów artyleryjskich zamówionego dla Sił Zbrojnych RP systemu SAN; system SAN jest jednak oficjalnie określany jako system antydronowy przeznaczony do wykrywania, śledzenia, identyfikacji i zwalczania bezzałogowych systemów powietrznych.
W 2026 roku Agencja Uzbrojenia rozpoczęła również wstępne konsultacje rynkowe dotyczące pozyskania laserowych systemów broni skierowanej energii. Zgodnie z przedstawionymi wymaganiami systemy mają być przeznaczone m.in. do zwalczania bezzałogowych statków powietrznych oraz pocisków rakietowych, artyleryjskich i moździerzowych, a więc realizowania także funkcji C-RAM.
Niektóre systemy obrony bezpośredniej i obrony powietrznej wykorzystują technologie lub mogą współpracować z elementami stosowanymi również w C-RAM, choć ich podstawowe przeznaczenie jest inne.
Goalkeeper CIWS jest holenderskim systemem obrony bezpośredniej wprowadzonym do służby w 1979 roku. Jest autonomicznym i w pełni automatycznym systemem przeznaczonym do krótkodystansowej obrony okrętów przed pociskami przeciwokrętowymi, samolotami i szybko manewrującymi jednostkami nawodnymi. Po aktywowaniu automatycznie realizuje proces wykrywania, śledzenia, ustalania priorytetu i zwalczania celów.
NASAMS jest naziemnym systemem obrony powietrznej krótkiego i średniego zasięgu opracowanym przez Kongsberg Defence & Aerospace oraz Raytheon. Jest przeznaczony do zwalczania bezzałogowych statków powietrznych, śmigłowców, pocisków manewrujących, bojowych bezzałogowych statków powietrznych oraz samolotów.
NASAMS był pierwszym systemem wykorzystującym odpalany z powierzchni pocisk AIM-120 AMRAAM. NASAMS 2 jest zmodernizowaną wersją systemu, zdolną do współpracy z Link 16, pozostającą w użyciu od 2007 roku. NASAMS 3, wprowadzony w 2019 roku, otrzymał możliwość stosowania pocisków AIM-9X Sidewinder i AMRAAM-ER oraz integracji z systemami C-RAM i C-UAS. NASAMS może także współdziałać z systemami większego zasięgu, takimi jak Patriot.
AK-630 jest radzieckim i rosyjskim w pełni automatycznym okrętowym systemem obrony bezpośredniej wykorzystującym sześciolufowe działko rotacyjne kalibru 30 mm. Uzbrojenie jest umieszczone w automatycznej wieży i kierowane za pomocą radaru MR-123 oraz systemu telewizyjnego. Podstawowym zadaniem AK-630 jest obrona przed pociskami przeciwokrętowymi i inną bronią precyzyjnego rażenia, jednak system może być również używany przeciwko samolotom, śmigłowcom, niewielkim jednostkom nawodnym i celom przybrzeżnym.
Rozwój systemów C-RAM obejmuje również zastosowanie broni laserowej i innych rodzajów broni energii skierowanej. Broń tego rodzaju oddziałuje na cel za pomocą skoncentrowanej energii, np. promieniowania laserowego lub mikrofal.
Raytheon prowadził prace nad laserową odmianą systemu, w której skoncentrowana wiązka miała zapewnić większy zasięg i skrócić czas przechwycenia w porównaniu z uzbrojeniem artyleryjskim. W 2006 roku podczas demonstracji zniszczono pocisk moździerzowy kalibru 60 mm.
Iron Beam jest izraelskim naziemnym systemem obrony powietrznej wykorzystującym laser dużej mocy, opracowanym przez Rafael Advanced Defense Systems we współpracy z izraelskim resortem obrony i przedsiębiorstwem Elbit Systems. We wrześniu 2025 roku zakończono etap rozwojowy systemu po serii prób, w których w konfiguracji operacyjnej przechwytywano pociski rakietowe, pociski moździerzowe, statki powietrzne i bezzałogowe statki powietrzne.
28 grudnia 2025 roku izraelskie ministerstwo obrony i Rafael przekazały Siłom Obronnym Izraela pierwszy operacyjny system Iron Beam. System ma stanowić warstwę uzupełniającą izraelskiego wielowarstwowego systemu obrony powietrznej obejmującego m.in. Żelazną Kopułę, David’s Sling oraz systemy Arrow 2 i Arrow 3.