Koziorożec (ssaki)

Koziorożec
Capra
Linnaeus, 1758
Ilustracja
Markur śruborogi (C. falconeri)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

parzystokopytne

Podrząd

przeżuwacze

Infrarząd

Pecora

Rodzina

wołowate

Podrodzina

antylopy

Plemię

koziorożce

Rodzaj

koziorożec

Typ nomenklatoryczny

Capra hircus Linnaeus, 1758

Gatunki

18 gatunków (w tym 8 wymarłych) – zobacz opis w tekście

Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Koziorożec (Capra) – rodzaj ssaków z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w górach Eurazji od Półwyspu Pirenejskiego po Syberię oraz w Arabii, Egipcie i Etiopii. Koza domowa została udomowiona ok. 10 tys. lat temu.

Cechy charakterystyczne

Długość ciała samic 55–164 cm, samców 108–196 cm, długość ogona 6–29 cm, wysokość w kłębie 55–110 cm; masa ciała samic 25–71 kg, samców 45–155 kg. Zwierzęta zaliczane do tego rodzaju charakteryzują się obecnością u samców brody i długich rogów, w różnym stopniu spłaszczonych, uniesionych wysoko ponad głową i odchylonych do tyłu. Broda i rogi występują czasem również u samic, ale są zdecydowanie krótsze niż u samców. Na spodniej stronie ogona występują gruczoły zapachowe. Samice mają jedną parę sutków. Samce nazywane są capami lub kozłami.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10 wydaniu Systema Naturae, publikacji własnego autorstwa dotyczącej systematyki zwierząt, roślin i minerałów. Linneusz wymienił kilka gatunków – Capra cervicapra Linnaeus, 1758, Capra dorcas Linnaeus, 1758, Capra pygmea Linnaeus, 1758, Capra hircus Linnaeus, 1758, Capra depressa Linnaeus, 1758 (= Capra hircus Linnaeus, 1758), Capra mambrica Linnaeus, 1758 (Capra hircus Linnaeus, 1758), Capra reversa Linnaeus, 1758 (= Capra hircus Linnaeus, 1758), Capra ibex Linnaeus, 1758, Capra ammon Linnaeus, 1758, Capra rupicapra Linnaeus, 1758, Capra grimmia Linnaeus, 1758 i Capra gazella Linnaeus, 1758 – nie wskazując gatunku typowego; w 1837 roku irlandzki zoolog William Ogilby na gatunek typowy (Linneuszowska tautonimia) wyznaczył Capra hircus Linnaeus, 1758.

Etymologia

Podział systematyczny

Wśród naukowców zajmujących się badaniem relacji pokrewieństwa koziorożców (Caprini) nie ma zgody co do liczby gatunków i podgatunków zaliczanych do rodzaju Capra. Systematyka rodzaju opierała się na podobieństwie cech morfologicznych zwierząt, zwłaszcza w budowie rogów.

W zależności od przyjętych kryteriów badacze zaliczają do Capra od dwóch do dziewięciu gatunków oraz liczne podgatunki. Poniższa klasyfikacja obejmująca współcześnie żyjące gatunki za Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020), Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023):

Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiary Status
IUCN
 Capra aegagrus Erxleben, 1777 koza bezoarowa gatunek monotypowy Turcja, południowa Rosja (Dagestan i Czeczenia), północno-wschodnia Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Iran, Turkmenistan, Afganistan i południowo-zachodni Pakistan; introdukowany do Stanów Zjednoczonych (południowo-środkowy Nowy Meksyk); zakres wysokości: 0–4000 m n.p.m. DC: 129–152 cm
DO: 11–13 cm
MC: 25–90 kg		  NT 
 Capra hircus Linnaeus, 1758 koza domowa gatunek monotypowy udomowione na całym świecie, z dzikimi populacjami w wielu regionach, w tym na wyspach Morza Śródziemnego (Majorka i Kreta) DC: 68–100 cm
DO: 11–13 cm
MC: 9–113 kg		 GU
 Capra falconeri (J.A. Wagner, 1839) markur śruborogi 3 podgatunki południowy Uzbekistan, południowo-wschodni Turkmenistan, południowy Tadżykistan, północny i północno-wschodni Afganistan, północny i środkowy Pakistan oraz północne Indie (południowo-zachodnie Dżammu i Kaszmir); zakres wysokości: 600–3500 m n.p.m. DC: 155–170 cm
DO: 10–20 cm
MC: 32–108 kg		  NT 
 Capra pyrenaica H.R. Schinz, 1838 koziorożec pirenejski 2 podgatunki Hiszpania, wymarły w Portugalii, Andorze i Francjo (Pireneje) ale teraz ponownie reintrodukowany i rozszerzający zasięg; zakres wysokości: 0–3500 m n.p.m. DC: 97–155 cm
DO: 12–13 cm
MC: 31–90 kg		  LC 
 Capra nubiana F. Cuvier, 1825 koziorożec nubijski gatunek monotypowy Egipt na wschód od rzeki Nil, północno-wschodni Sudan, Izrael, zachodnia Jordania, Arabia Saudyjska, południowo-wschodni Jemen oraz południowo-zachodni Oman; niepotwierdzony w Erytrei; zakres wysokości: do 2600 m n.p.m. DC: 90–160 cm
DO: 6–17 cm
MC: 28–85 kg		  VU 
 Capra walie Rüppell, 1835 koziorożec abisyński gatunek monotypowy endemit Etiopii: głównie Park Narodowy Simien wzdłuż 25 km północnego zbocza; zakres wysokości: 2500–4200 m n.p.m. DC: 175–196 cm
DO: 22–25 cm
MC: 100–125 kg		  VU 
 Capra ibex Linnaeus, 1758 koziorożec alpejski gatunek monotypowy Alpy w Szwajcarii, południowych Niemczech, Liechtensteinu, Austrii, północnych Włoszech i południowo-wschodniej Francji; introdukowany do północno-zachodniej Słowenii i Bułgarii; zakres wysokości: 1600–3200 m n.p.m. DC: 55–135 cm
DO: 15–29 cm
MC: 40–120 kg		  LC 
 Capra sibirica (Pallas, 1776) koziorożec syberyjski 4 podgatunki środkowy i północny Afganistan, północny Pakistan, północno-zachodnie Indie, Tadżykistan, Kirgistan, północno-wschodni Uzekistan (zachodnie Tienszan), południowy i wschodni Kazachstan, zachodnia i północna Chińska Republika Ludowa, zachodnia i środkowa Mongolia i Rosja (Syberia); zakres wysokości: 700–6700 m n.p.m. DC: 85–132 cm
DO: 13–22 cm
MC: 30–130 kg		  NT 
 Capra caucasica Güldenstädt & Pallas, 1783 koziorożec kaukaski gatunek monotypowy zachodni Wielki Kaukaz (Gruzja i Rosja); zakres wysokości: 1000–3300 m n.p.m. DC: 136–196 cm
DO: 8–17 cm
MC: 58–155 kg		  EN 
 Capra cylindricornis (E. Blyth, 1841) koziorożec walcorogi gatunek monotypowy wschodni Kaukaz rozciągający się na długości około 500 km w Gruzji, Azerbejdżanie i Rosji, na zachód do rzeki Czeriek Bezengi, na wschód do gór Babadağ; zakres wysokości: 1000–4000 m n.p.m. DC: 135–192 cm
DO: 11–15 cm
MC: 48–143 kg		  NT 

Kategorie IUCN:  LC  – gatunek najmniejszej troski,  NT  – gatunek bliski zagrożenia,  VU  – gatunek narażony,  EN  – gatunek zagrożony; GU – gatunek udomowiony, nie podlega ocenie przez IUCN.

Opisano również gatunki wymarłe:

Inne ujęcia

Gatunek lub podgatunek Inne nazwy Polska nazwa Występowanie
Capra aegagrusC. hircus, C. hircus aegagruskoza bezoarowa, koza dzikaEuropa, Azja Mniejsza, Azja Środkowa i Bliski Wschód
Capra aegagrus creticakoza kreteńskaKreta i pobliskie wyspy
Capra caucasicakoziorożec kaukaskiKaukaz Zachodni
Capra falconerikoza śruboroga, markurAzja Środkowa
Capra hircusCapra aegagrus f. hircuskoza domowa, kozaszeroko rozpowszechniona
Capra ibexkoziorożec alpejski, koziorożec, ibeksAlpy
Capra ibex ibexkoziorożec alpejski
Capra cylindricorniskoziorożec wschodniokaukaskiKaukaz
Capra nubianaC. ibex nubianakoziorożec nubijskiod gór Synaju po Abisynię, Syrię i Arabię
Capra pyrenaicakoziorożec pirenejskiPółwysep Iberyjski
Capra sibiricaC. ibex sibiricakoziorożec syberyjskiod Afganistanu po góry Mongolii i Syberii
Capra waliekoziorożec abisyńskiWyżyna Abisyńska

Badania materiałów kopalnych sugerują, że w plejstocenie wytworzyły się dwie linie ewolucyjne: jedna prowadząca do C. ibex i druga łącząca C. caucasica, C. cylindricornis i C. pyrenaica. Badania chromosomu Y wskazują na bliskie pokrewieństwo kozy bezoarowej z kozą domową i kozą śruborogą, które tworzą klad. Pozostałe gatunki Capra tworzą drugi klad.

C. aegagrus i C. hircus

Koza domowa rasy Nigerian Dwarf

Koza domowa została opisana przez Linneusza w 1758 jako Capra hircus, natomiast koza dzika – przez Erxlebena w 1777 jako Capra aegagrus. Badania wykazały, że koza domowa jest udomowioną formą kozy dzikiej i zgodnie z zasadami nomenklatury zoologicznej powinna być opisywana pod nazwą Capra aegagrus f. hircus. Ponieważ nazwa C. hircus została już powszechnie zaakceptowana Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej dopuściła w 2003 (BZN Volume 60, Part 1, 31 March 2003 OPINION 2027, Case 3010) stosowanie nazwy Capra hircus dla kozy domowej. Obecnie w literaturze spotykane są obydwie nazwy C. hircus i C. aegagrus stosowane zamiennie zarówno dla kozy dzikiej jak i domowej.

Mieszańce

Wszystkie gatunki Capra mogą się ze sobą krzyżować dając płodne potomstwo.

Uwagi

  1. ↑ Publikacja Brissona została uznana za nieważną (poza kilkoma wyjątkami) ze względu na niekonsekwentne stosowanie nazewnictwa binominalnego, na mocy uprawnień ICZN.
  2. ↑ Wariant pisowni Aegoceros Pallas, 1811.
  3. ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Aegoceros Pallas, 1811.
  4. ↑ Nazwa zastępcza dla Turus Hilzheimer, 1916.
  5. ↑ Podgatunek C. caucasica.
  6. ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

  1. 1 2 C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 68. (łac.).
  2. ↑ ICZN. Regnum Animale ..., Ed. 2 (M.J. Brisson, 1762): rejected for nomenciatural purposes, with the conservation of the mammalian generic names Philander (Marsupialia), Pteropus (Chiroptera), Glis, Cuniculus and Hydrochoerus (Rodentia), Meles, Lutra and Hyaena (Carnivora), Tapirus (Perissodactyla), Tragulus and Giraffa (Artiodactyla). „The Bulletin of zoological nomenclature”. 55 (1), s. 64–71, 1998. (ang.).
  3. ↑ M.J.Brisson: Regnum animale in classes IX. distributum, sive, Synopsis methodica, sistens generalem animalium distributionem in classes IX, & duarum primarum classium, quadrupedum scilicet & cetaceorum, particularem divisionem in ordines, sectiones, genera & species, cum brevi cujusque speciei descriptione, citationibus auctorum de iis tractantium, nominibus eis ab ipsis & nationibus impositis, nominibusque vulgaribus. Wyd. Editio altera auctior. Lugduni Batavorum: Apud Theodorum Haak, 1762, s. 12, 38. (łac.).
  4. ↑ P.S. Pallas: Spicilegia zoologica: quibus novae imprimis et obscurae animalium species iconibus, descriptionibus atque commentariis illustrantur. Cz. 11. Berolini: Prostant apud Gottl. August. Lange, 1776, s. 31. (łac.).
  5. ↑ P. Boddaert: Elenchus animalium, volumen I: sistens quadrupedia huc usque nota, eorumque varietates: ad ductum naturae, quantum fieri potuit disposita. Roterodami: Apud C.R. Hake, 1784, s. 50. (łac.).
  6. ↑ F. de P. von Schrank: Fauna Boica: durchgedachte Geschichte der in Baiern einheimischen und zahmen Thiere. T. 1. Nürnberg: in der Stein’schen Buchhandlung, 1798, s. 78. (niem.).
  7. ↑ P.S. Pallas: Zoographia Rosso-Asiatica: sistens omnium animalium in extenso Imperio Rossico, et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum. T. 1. Petropoli: Ex Officina caes. Academiae Scientiarum, 1811, s. 224. (łac.).
  8. ↑ R.-P. Lesson: Manuel de mammalogie, ou histoire naturelle des mammiferes. Paris: J. B. Bailliere, 1827, s. 399. (ang.).
  9. ↑ Mammalia. W: L. Agassiz: Nomenclator zoologicus, continens nomina systematica generum animalium tam viventium quam fossilium, secundum ordinem alphabeticum disposita, adjectis auctoribus, libris, in quibus reperiuntur, anno editionis, etymologia et familiis, ad quas pertinent, in singulis classibus. Soloduri: Jent et Gassmann, 1842–1846, s. 1. (łac.).
  10. ↑ A. L. Herrera: Sinonimia vulgar y cientifica de los principales vertebrados mexicanos. Mexico: Officina Tipografica de la Secretan’a de Foment, 1899, s. 8. (hiszp.).
  11. ↑ É.L. Trouessart: Catalogus mammalium tam viventium quam fossilium. Quinquennale supplementum. Wyd. 2. Berolini: Friedländer, 1904–105, s. 738. (łac.).
  12. 1 2 L. Camerano. Della posizione dei “ fori palatini „ nella partizione del genere “ Capra „ Linn. „Atti della Reale Accademia delle scienze di Torino”. 51, s. 570, 1915–1916. (wł.).
  13. 1 2 M. Hilzheimer & L. Heck: Die Säugetiere. W: A. von Brehm: Brehms Tierleben. Allgemeine kunde des Tierreichs. Wyd. 4. Leipzig: Bibliographisches Institut, 1922, s. 273. (niem.).
  14. 1 2 O. de Beaux. Separazione sottogenerica degli stambecchi iberici: Turocapra subg. nov.. „Atti della Società Italiana di Scienze Naturali e del Museo Civico di Storia Naturale in Milano”. 88, s. 17, 1949. (wł.).
  15. 1 2 M. Kretzoi & M. Kretzoi. Index generum et subgenerum mammalium. „Fossilium Catalogus I: Animalia”. 137 (1), s. 148, 2000. (łac.).
  16. 1 2 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 181–182. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  17. 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 360. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
  18. 1 2 3 4 5 C. Groves, D. Leslie, B. Huffman, R. Valdez, K. Habibi, P. Weinberg, J. Burton, P. Jarman & W. Robichaud: Family Bovidae (Hollow-horned Ruminants). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 2: Hoofed Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 719–725. ISBN 978-84-96553-77-4. (ang.).
  19. ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Capra. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-05-02]. (ang.).
  20. 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 619–620. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  21. ↑ W. Ogilby. On the generic characters of Ruminants. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 4, s. 137, 1836. (ang.).
  22. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 158.
  23. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 346.
  24. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 328.
  25. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 685.
  26. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 81.
  27. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 25.
  28. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 177.
  29. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 8.
  30. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 51.
  31. 1 2 Jaeger 1959 ↓, s. 98.
  32. ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.2) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-07-20]. (ang.).
  33. ↑ Appendix 2: Domestic species. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 712. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  34. ↑ Taxonomy Capra – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-07-29]. (ang.).
  35. ↑ A. Arribas & G. Garrido. Los representantes más antiguos del género Capra (Bovidae, Artiodactyla, Mammalia) en el registro euroasiático (Fonelas P-1, Cuenca de Guadix, España). „Cuadernos del Museo Geominero”. 10, s. 462, 2008. (hiszp.).
  36. ↑ F. Ozansoy. Études des gisements continentaux et des mamifères du Cénozoïque de Turquie. „Mémoires de la Société Géologique de France”. 44 (1), s. 72, 1965. (fr.).
  37. ↑ V. Toepfer. Ein diluviales Steinbockgehörn aus Thüringen. „Paläontologische Zeitschrift”. 16 (3–4), s. 279, 1934. DOI: 10.1007/BF03042689. (niem.).
  38. ↑ M. Bukhsianidze & A. Vekua. Capra dalii nov. sp. (Caprinae, Bovidae, Mammalia) at the limit of Plio-Pleistocene from Dmanisi (Georgia). „Courier Forschungsinstitut Senckenberg”. 256, s. 160, 2006. (ang.).
  39. ↑ M. Kretzoi. Präokkupierte und durch ältere zu ersetzende Säugetiernamen. „Földtani Közlöny”. 72 (1), s. 345, 1941. (węg.).
  40. ↑ C. Arambourg: Vertébrés villafranchiens d’Afrique du Nord (artiodactyles, carnivores, primates, reptiles, oiseaux). Paris: Fondation Singer-Polignac, 1979, s. 49. ISBN 978-29-00-92704-5. (fr.).
  41. ↑ F. Bibi, E.S. Vrba & F. Fack. A new African fossil caprin and a combined molecular and morphological bayesian phylogenetic analysis of Caprini (Mammalia: Bovidae). „Journal of Evolutionary Biology”. 25 (9), s. 1844, 2012. DOI: 10.1111/j.1420-9101.2012.02572.x. (ang.).
  42. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Komosińska i Podsiadło, 2002
  43. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Kowalski, 1971
  44. 1 2 Nazwa nieskodyfikowana
  45. 1 2 Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  46. ↑ Pidancier, N., S. Jordan, G. Luikart and P. Taberlet. 2006. Evolutionary history of the genus Capra (Mammalia, Artiodactyla): Discordance between mitochondrial DNA and Y-chromosome phylogenies. Molecular Phylogenetics and Evolution 40(3):739-749.
  47. ↑ Nazwa uznana decyzją Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej, 2003 (zob. Zasady tworzenia nazw systematycznych)

Bibliografia