Koziorożec (ssaki)

Koziorożec
Capra
Linnaeus, 1758
Ilustracja
Markur śruborogi (C. falconeri)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

parzystokopytne

Podrząd

przeżuwacze

Infrarząd

Pecora

Rodzina

wołowate

Podrodzina

antylopy

Plemię

koziorożce

Rodzaj

koziorożec

Typ nomenklatoryczny

Capra hircus Linnaeus, 1758

Gatunki

18 gatunków (w tym 8 wymarłych) – zobacz opis w tekście

Koziorożec (Capra) – rodzaj ssaków z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w górach Eurazji od Półwyspu Pirenejskiego po Syberię oraz w Arabii, Egipcie i Etiopii. Koza domowa została udomowiona ok. 10 tys. lat temu.

Cechy charakterystyczne

Długość ciała samic 55–164 cm, samców 108–196 cm, długość ogona 6–29 cm, wysokość w kłębie 55–110 cm; masa ciała samic 25–71 kg, samców 45–155 kg. Zwierzęta zaliczane do tego rodzaju charakteryzują się obecnością u samców brody i długich rogów, w różnym stopniu spłaszczonych, uniesionych wysoko ponad głową i odchylonych do tyłu. Broda i rogi występują czasem również u samic, ale są zdecydowanie krótsze niż u samców. Na spodniej stronie ogona występują gruczoły zapachowe. Samice mają jedną parę sutków. Samce nazywane są capami lub kozłami.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10 wydaniu Systema Naturae, publikacji własnego autorstwa dotyczącej systematyki zwierząt, roślin i minerałów. Linneusz wymienił kilka gatunków – Capra cervicapra Linnaeus, 1758, Capra dorcas Linnaeus, 1758, Capra pygmea Linnaeus, 1758, Capra hircus Linnaeus, 1758, Capra depressa Linnaeus, 1758 (= Capra hircus Linnaeus, 1758), Capra mambrica Linnaeus, 1758 (Capra hircus Linnaeus, 1758), Capra reversa Linnaeus, 1758 (= Capra hircus Linnaeus, 1758), Capra ibex Linnaeus, 1758, Capra ammon Linnaeus, 1758, Capra rupicapra Linnaeus, 1758, Capra grimmia Linnaeus, 1758 i Capra gazella Linnaeus, 1758 – nie wskazując gatunku typowego; w 1837 roku irlandzki zoolog William Ogilby na gatunek typowy (Linneuszowska tautonimia) wyznaczył Capra hircus Linnaeus, 1758.

Etymologia

  • Capra: łac. capra ‘koza’.
  • Ibex: łac. ibex ‘jakiś rodzaj kozy’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ibex sibiricus Pallas, 1776.
  • Hircus: łac. hircus ‘cap, kozioł’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Capra hircus Linnaeus, 1758.
  • Tragus: gr. τραγος tragos ‘kozioł’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Capra aegagrus Erxleben, 1777.
  • Aegoceros (Oegoceros, Aegocerus): gr. αιξ aix, αιγος aigos ‘koza, kozioł’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy: Pallas wymienił kilka gatunków – Capra aegagrus Erxleben, 1777, Aegoceros ammon Pallas, 1811 (= Capra caucasica Güldenstädt & Pallas, 1783), Capra hircus Linnaeus, 1758, Capra ibex Linnaeus, 1758, Ovis argali Boddaert, 1785 (= Capra ammon Linnaeus, 1758), Aegoceros ovis Pallas, 1811 (= Ovis aries Linnaeus, 1758) i Aegoceros musimon Pallas, 1811 (= Ovis gmelinii E. Blyth, 1841) – z których gatunkiem typowym jest Capra hircus Linnaeus, 1758.
  • Mamcapraus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia).
  • Orthaegoceros: gr ορθος orthos ‘prosty’; αιξ aix, αιγος aigos ‘koza, kozioł’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Capra falconeri J.A. Wagner, 1839.
  • Eucapra: gr. ευ eu ‘dobry, ładny, typowy’; rodzaj Capra Linnaeus, 1758. Gatunek typowy: Camerano wymienił kilka gatunków – Capra aegagrus Erxleben, 1777, Capra caucasica Güldenstädt & Pallas, 1783, Capra severtzowi Menzbier, 1888, Aegoceros (Capra) falconeri J.A. Wagner, 1839 i Ibex sibiricus Pallas, 1776 – z których gatunkiem typowym jest Ibex sibirica Pallas, 1776.
  • Euibex: gr. ευ eu ‘dobry, ładny, typowy’; rodzaj Ibex Pallas, 1776. Gatunek typowy: Camerano wymienił kilka gatunków – Capra ibex Linnaeus, 1758, Capra nubiana F. Cuvier, 1825, Capra pyrenaica H.R. Schinz, 1838, Capra hispanica Schimper, 1848 (= Capra pyrenaica H.R. Schinz, 1838) i Capra walie Rüppell, 1835 – z których gatunkiem typowym jest Capra ibex Linnaeus, 1758.
  • Turus: zlatynizowana, niemiecka nazwa „die Ture” dla koziorożca kaukaskiego. Gatunek typowy: Hilzheimer nie wskazał gatunku typowego; typ nomenklatoryczny (późniejsze oznaczenie) Capra caucasica Güldenstädt & Pallas, 1783.
  • Turocapra: zbitka wyrazowa nazw rodzajów Turus Hilzheimer, 1916 oraz Capra Linnaeus, 1758. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Capra pyrenaica H.R. Schinz, 1838.
  • Hilzheimeria: Max Hilzheimer (1877–1946), niemiecki zoolog.

Podział systematyczny

Wśród naukowców zajmujących się badaniem relacji pokrewieństwa koziorożców (Caprini) nie ma zgody co do liczby gatunków i podgatunków zaliczanych do rodzaju Capra. Systematyka rodzaju opierała się na podobieństwie cech morfologicznych zwierząt, zwłaszcza w budowie rogów.

W zależności od przyjętych kryteriów badacze zaliczają do Capra od dwóch do dziewięciu gatunków oraz liczne podgatunki. Poniższa klasyfikacja obejmująca współcześnie żyjące gatunki za Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020), Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023):

Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiary Status
IUCN
Capra aegagrus Erxleben, 1777 koza bezoarowa gatunek monotypowy Turcja, południowa Rosja (Dagestan i Czeczenia), północno-wschodnia Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Iran, Turkmenistan, Afganistan i południowo-zachodni Pakistan; introdukowany do Stanów Zjednoczonych (południowo-środkowy Nowy Meksyk); zakres wysokości: 0–4000 m n.p.m. DC: 129–152 cm
DO: 11–13 cm
MC: 25–90 kg
 NT 
Capra hircus Linnaeus, 1758 koza domowa gatunek monotypowy udomowione na całym świecie, z dzikimi populacjami w wielu regionach, w tym na wyspach Morza Śródziemnego (Majorka i Kreta) DC: 68–100 cm
DO: 11–13 cm
MC: 9–113 kg
GU
Capra falconeri (J.A. Wagner, 1839) markur śruborogi 3 podgatunki południowy Uzbekistan, południowo-wschodni Turkmenistan, południowy Tadżykistan, północny i północno-wschodni Afganistan, północny i środkowy Pakistan oraz północne Indie (południowo-zachodnie Dżammu i Kaszmir); zakres wysokości: 600–3500 m n.p.m. DC: 155–170 cm
DO: 10–20 cm
MC: 32–108 kg
 NT 
Capra pyrenaica H.R. Schinz, 1838 koziorożec pirenejski 2 podgatunki Hiszpania, wymarły w Portugalii, Andorze i Francjo (Pireneje) ale teraz ponownie reintrodukowany i rozszerzający zasięg; zakres wysokości: 0–3500 m n.p.m. DC: 97–155 cm
DO: 12–13 cm
MC: 31–90 kg
 LC 
Capra nubiana F. Cuvier, 1825 koziorożec nubijski gatunek monotypowy Egipt na wschód od rzeki Nil, północno-wschodni Sudan, Izrael, zachodnia Jordania, Arabia Saudyjska, południowo-wschodni Jemen oraz południowo-zachodni Oman; niepotwierdzony w Erytrei; zakres wysokości: do 2600 m n.p.m. DC: 90–160 cm
DO: 6–17 cm
MC: 28–85 kg
 VU 
Capra walie Rüppell, 1835 koziorożec abisyński gatunek monotypowy endemit Etiopii: głównie Park Narodowy Simien wzdłuż 25 km północnego zbocza; zakres wysokości: 2500–4200 m n.p.m. DC: 175–196 cm
DO: 22–25 cm
MC: 100–125 kg
 VU 
Capra ibex Linnaeus, 1758 koziorożec alpejski gatunek monotypowy Alpy w Szwajcarii, południowych Niemczech, Liechtensteinu, Austrii, północnych Włoszech i południowo-wschodniej Francji; introdukowany do północno-zachodniej Słowenii i Bułgarii; zakres wysokości: 1600–3200 m n.p.m. DC: 55–135 cm
DO: 15–29 cm
MC: 40–120 kg
 LC 
Capra sibirica (Pallas, 1776) koziorożec syberyjski 4 podgatunki środkowy i północny Afganistan, północny Pakistan, północno-zachodnie Indie, Tadżykistan, Kirgistan, północno-wschodni Uzekistan (zachodnie Tienszan), południowy i wschodni Kazachstan, zachodnia i północna Chińska Republika Ludowa, zachodnia i środkowa Mongolia i Rosja (Syberia); zakres wysokości: 700–6700 m n.p.m. DC: 85–132 cm
DO: 13–22 cm
MC: 30–130 kg
 NT 
Capra caucasica Güldenstädt & Pallas, 1783 koziorożec kaukaski gatunek monotypowy zachodni Wielki Kaukaz (Gruzja i Rosja); zakres wysokości: 1000–3300 m n.p.m. DC: 136–196 cm
DO: 8–17 cm
MC: 58–155 kg
 EN 
Capra cylindricornis (E. Blyth, 1841) koziorożec walcorogi gatunek monotypowy wschodni Kaukaz rozciągający się na długości około 500 km w Gruzji, Azerbejdżanie i Rosji, na zachód do rzeki Czeriek Bezengi, na wschód do gór Babadağ; zakres wysokości: 1000–4000 m n.p.m. DC: 135–192 cm
DO: 11–15 cm
MC: 48–143 kg
 NT 

Kategorie IUCN:  LC  – gatunek najmniejszej troski,  NT  – gatunek bliski zagrożenia,  VU  – gatunek narażony,  EN  – gatunek zagrożony; GU – gatunek udomowiony, nie podlega ocenie przez IUCN.

Opisano również gatunki wymarłe:

Inne ujęcia

Gatunek lub podgatunek Inne nazwy Polska nazwa Występowanie
Capra aegagrusC. hircus, C. hircus aegagruskoza bezoarowa, koza dzikaEuropa, Azja Mniejsza, Azja Środkowa i Bliski Wschód
Capra aegagrus creticakoza kreteńskaKreta i pobliskie wyspy
Capra caucasicakoziorożec kaukaskiKaukaz Zachodni
Capra falconerikoza śruboroga, markurAzja Środkowa
Capra hircusCapra aegagrus f. hircuskoza domowa, kozaszeroko rozpowszechniona
Capra ibexkoziorożec alpejski, koziorożec, ibeksAlpy
Capra ibex ibexkoziorożec alpejski
Capra cylindricorniskoziorożec wschodniokaukaskiKaukaz
Capra nubianaC. ibex nubianakoziorożec nubijskiod gór Synaju po Abisynię, Syrię i Arabię
Capra pyrenaicakoziorożec pirenejskiPółwysep Iberyjski
Capra sibiricaC. ibex sibiricakoziorożec syberyjskiod Afganistanu po góry Mongolii i Syberii
Capra waliekoziorożec abisyńskiWyżyna Abisyńska

Badania materiałów kopalnych sugerują, że w plejstocenie wytworzyły się dwie linie ewolucyjne: jedna prowadząca do C. ibex i druga łącząca C. caucasica, C. cylindricornis i C. pyrenaica. Badania chromosomu Y wskazują na bliskie pokrewieństwo kozy bezoarowej z kozą domową i kozą śruborogą, które tworzą klad. Pozostałe gatunki Capra tworzą drugi klad.

C. aegagrus i C. hircus

Koza domowa rasy Nigerian Dwarf

Koza domowa została opisana przez Linneusza w 1758 jako Capra hircus, natomiast koza dzika – przez Erxlebena w 1777 jako Capra aegagrus. Badania wykazały, że koza domowa jest udomowioną formą kozy dzikiej i zgodnie z zasadami nomenklatury zoologicznej powinna być opisywana pod nazwą Capra aegagrus f. hircus. Ponieważ nazwa C. hircus została już powszechnie zaakceptowana Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej dopuściła w 2003 (BZN Volume 60, Part 1, 31 March 2003 OPINION 2027, Case 3010) stosowanie nazwy Capra hircus dla kozy domowej. Obecnie w literaturze spotykane są obydwie nazwy C. hircus i C. aegagrus stosowane zamiennie zarówno dla kozy dzikiej jak i domowej.

Mieszańce

Wszystkie gatunki Capra mogą się ze sobą krzyżować dając płodne potomstwo.