| Artiodactyla | |||||
| R. Owen, 1841 | |||||
przedstawiciele parzystokopytnych | |||||
| Systematyka | |||||
| Domena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Królestwo | |||||
| Typ | |||||
| Podtyp | |||||
| Gromada | |||||
| Podgromada | |||||
| Infragromada | |||||
| Magnordo | |||||
| Nadrząd | |||||
| Rząd |
parzystokopytne | ||||
| |||||
| Podrzędy | |||||
| |||||
Parzystokopytne (Artiodactyla) – rząd ssaków łożyskowych z nadrzędu Laurasiatheria w obrębie magnordo Boreoeutheria, posiadających (oprócz waleni) dwa wyraźnie większe palce – trzeci i czwarty – zakończone racicami.
Naturalny obszar występowania parzystokopytnych obejmuje wszystkie kontynenty poza Antarktydą i Australią (oprócz waleni które występują w wodach je okalających). Zajmują różne środowiska – parzystokopytne żyjące na lądzie zamieszkują lasy, sawanny, pustynie, góry, a nawet zbiorniki wodne natomiast walenie występują we wszystkich oceanach świata.
Wspólną cechą parzystokopytnych (za wyłączeniem waleni u których kończyny w toku ewolucji przekształciły się w płetwy) jest obecność dwóch wyraźnie większych palców (trzeci i czwarty) zakończonych racicami. U wielu gatunków występują rogi lub poroże, częściej u samców, ale również u samic. Wśród samców dochodzi do walk w okresie godowym. Poszczególne gatunki różnią się znacznie rozmiarami – od 25 cm wysokości liczonej w kłębie u karłowatych antylop do 250 cm u samców żubra oraz do ponad 5 m całkowitej wysokości u żyrafy natomiast walenie dorastają do ponad 32 m długości.
Są zwierzętami głównie roślinożernymi (hipopotamowate, kanczylowate, widłorogowate, żyrafowate, jeleniowate, piżmowcowate, wołowate), ale również wszystkożernymi (świniowate i pekariowate) oraz drapieżnymi (walenie). Mają żołądek jedno- lub wielokomorowy (żołądek przeżuwacza).
Artiodactyla: gr. αρτιoς artios ‘parzysty’; δακτυλος daktulos ‘palec’.
Najstarsze materiały kopalne zwierząt parzystokopytnych pochodzą z eocenu. Rozkwit (zwłaszcza jeleniowatych i krętorogich) nastąpił na przełomie miocenu i pliocenu.

Zwierzęta parzystokopytne miały zawsze bardzo duże znaczenie dla człowieka jako zwierzyna. Dostarczały ludziom mięsa, skór, trofeów, a po udomowieniu niektórych gatunków, również mleka i wełny. Niektóre wykorzystywane są jako zwierzęta juczne, pociągowe, a nawet jako wierzchowce. W warunkach naturalnych lądowe parzystokopytne stanowią bazę pokarmową ssaków drapieżnych.
Klasyfikacja dla rodzin występujących współcześnie za Mammals Diversity Database (2025), All the Mammals of the World (2022) i Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020):
Taksony wymarłe o niepewnej pozycji systematycznej:
Tradycyjnie parzystokopytne dzieli się na podrzędy.
W powyższym ujęciu Artiodactyla jest taksonem parafiletycznym, gdyż nie obejmuje zaawansowanych parzystokopytnych z kladu waleni (Cetacea). Badania genetyczne wykazały bowiem bliskie pokrewieństwo waleni z niektórymi grupami parzystokopytnych, przeżuwaczami i hipopotamowatymi. W efekcie wyróżniono klady odzwierciedlające te relacje, nazywając grupę łączącą hipopotamy i walenie Whippomorpha, a tę grupę wraz z przeżuwczami Cetruminantia. Ta ostatnia nie zawsze jest wyróżniania.
W innym ujęciu walenie wraz z hipopotamowymi i ich bliscy wymarli krewni (pod wspólną nazwą Cetaceamorpha) wraz z przeżuwaczami i ich krewnymi (Ruminantiamorpha), wiebłądokształtnymi i krewnymi (Camelidamorpha) oraz świniowatymi, pekariowatymi i krewnymi (Suinamorpha, bez łączonych z waleniami hipopotamów) stanowią 4 wielkie klady należące do parzystokopytnych, co odpowiada zaprezentowanej przez Michelle Spaulding et al. definicji parzystokopytnych jako kladu hipopotam nilowy + bydło domowe + dzik euroazjatycki + wielbłąd jednogarbny. W takim ujęciu parzystokopytne zawierające walenie zachowują monofiletyzm.

Systematyka ssaków na wyższym poziomie ustabilizowała się dopiero w pierwszej dekadzie nowego tysiąclecia. Pozycję parzystokopytnych na drzewie rodowym ssaków zaprezentowali w swej pracy Asher i Helgen w 2010 (uproszczono).
| Eutheria |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||