Parzystokopytne

Parzystokopytne
Artiodactyla
R. Owen, 1841
Ilustracja
przedstawiciele parzystokopytnych
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Magnordo

Boreoeutheria

Nadrząd

Laurasiatheria

Rząd

parzystokopytne

Podrzędy

5 podrzędów – zobacz opis w tekście

Parzystokopytne (Artiodactyla) – rząd ssaków łożyskowych z nadrzędu Laurasiatheria w obrębie magnordo Boreoeutheria, posiadających (oprócz waleni) dwa wyraźnie większe palce – trzeci i czwarty – zakończone racicami.

Występowanie

Naturalny obszar występowania parzystokopytnych obejmuje wszystkie kontynenty poza Antarktydą i Australią (oprócz waleni które występują w wodach je okalających). Zajmują różne środowiska – parzystokopytne żyjące na lądzie zamieszkują lasy, sawanny, pustynie, góry, a nawet zbiorniki wodne natomiast walenie występują we wszystkich oceanach świata.

Cechy charakterystyczne

Wspólną cechą parzystokopytnych (za wyłączeniem waleni u których kończyny w toku ewolucji przekształciły się w płetwy) jest obecność dwóch wyraźnie większych palców (trzeci i czwarty) zakończonych racicami. U wielu gatunków występują rogi lub poroże, częściej u samców, ale również u samic. Wśród samców dochodzi do walk w okresie godowym. Poszczególne gatunki różnią się znacznie rozmiarami – od 25 cm wysokości liczonej w kłębie u karłowatych antylop do 250 cm u samców żubra oraz do ponad 5 m całkowitej wysokości u żyrafy natomiast walenie dorastają do ponad 32 m długości.

Są zwierzętami głównie roślinożernymi (hipopotamowate, kanczylowate, widłorogowate, żyrafowate, jeleniowate, piżmowcowate, wołowate), ale również wszystkożernymi (świniowate i pekariowate) oraz drapieżnymi (walenie). Mają żołądek jedno- lub wielokomorowy (żołądek przeżuwacza).

Etymologia

Artiodactyla: gr. αρτιoς artios ‘parzysty’; δακτυλος daktulos ‘palec’.

Ewolucja

Najstarsze materiały kopalne zwierząt parzystokopytnych pochodzą z eocenu. Rozkwit (zwłaszcza jeleniowatych i krętorogich) nastąpił na przełomie miocenu i pliocenu.

Znaczenie gospodarcze

Świnia domowa – samica karmiąca młode

Zwierzęta parzystokopytne miały zawsze bardzo duże znaczenie dla człowieka jako zwierzyna. Dostarczały ludziom mięsa, skór, trofeów, a po udomowieniu niektórych gatunków, również mleka i wełny. Niektóre wykorzystywane są jako zwierzęta juczne, pociągowe, a nawet jako wierzchowce. W warunkach naturalnych lądowe parzystokopytne stanowią bazę pokarmową ssaków drapieżnych.

Podział systematyczny

Klasyfikacja dla rodzin występujących współcześnie za Mammals Diversity Database (2025), All the Mammals of the World (2022) i Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020):

  • nadrodzina: Suoidea J.E. Gray, 1821

Taksony wymarłe o niepewnej pozycji systematycznej:

Tradycyjnie parzystokopytne dzieli się na podrzędy.

W powyższym ujęciu Artiodactyla jest taksonem parafiletycznym, gdyż nie obejmuje zaawansowanych parzystokopytnych z kladu waleni (Cetacea). Badania genetyczne wykazały bowiem bliskie pokrewieństwo waleni z niektórymi grupami parzystokopytnych, przeżuwaczami i hipopotamowatymi. W efekcie wyróżniono klady odzwierciedlające te relacje, nazywając grupę łączącą hipopotamy i walenie Whippomorpha, a tę grupę wraz z przeżuwczami Cetruminantia. Ta ostatnia nie zawsze jest wyróżniania.

W innym ujęciu walenie wraz z hipopotamowymi i ich bliscy wymarli krewni (pod wspólną nazwą Cetaceamorpha) wraz z przeżuwaczami i ich krewnymi (Ruminantiamorpha), wiebłądokształtnymi i krewnymi (Camelidamorpha) oraz świniowatymi, pekariowatymi i krewnymi (Suinamorpha, bez łączonych z waleniami hipopotamów) stanowią 4 wielkie klady należące do parzystokopytnych, co odpowiada zaprezentowanej przez Michelle Spaulding et al. definicji parzystokopytnych jako kladu hipopotam nilowy + bydło domowe + dzik euroazjatycki + wielbłąd jednogarbny. W takim ujęciu parzystokopytne zawierające walenie zachowują monofiletyzm.

Kladogram przedstawiony przez Spaulding, O’Leary i Gatesy’ego w 2009, Artiodactylamorpha zaznaczono barwą beżową)

Systematyka ssaków na wyższym poziomie ustabilizowała się dopiero w pierwszej dekadzie nowego tysiąclecia. Pozycję parzystokopytnych na drzewie rodowym ssaków zaprezentowali w swej pracy Asher i Helgen w 2010 (uproszczono).


Metatheria


Eutheria
Placentalia

Atlantogenata




Boreoeutheria


Laurasiatheria

Lipotyphia


Scrotifera

Ferae




Chiroptera


Euungulata

Perissodactyla


Artiodactyla

Tylopoda




Suina




Ruminantia


Whippomorpha

Hippopotamus



Cetacea