Debian

Ten artykuł od 2025-12 wymaga modyfikacji na podstawie najświeższych informacji.

Niektóre treści są na pewno lub najprawdopodobniej nieaktualne. Artykuł należy zweryfikować, wskazując w przypisach źródła informacji.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Debian

Logo programu
Interfejs użytkownika
Producent	Debian Project
Architektura	amd64, arm64, armel, armhf, ppc64el, riscv64, s390x (Debian 13)
Pierwsze wydanie	1993 (wersje rozwojowe)
Aktualna wersja	13.7 (12 września 2026) [±]
Jądro	monolityczne
Środowisko pracy	Cinnamon, GNOME, KDE, LXDE, LXQt, MATE, Xfce
Licencja	różne licencje wolnego oprogramowania zgodne z DFSG
Typ pakietów	DEB
Wersja Live	dostępna
Strona internetowa

Informacje w projektach siostrzanych

Multimedia w Wikimedia Commons

Podręczniki w Wikibooks

Definicje słownikowe w Wikisłowniku

Materiały edukacyjne w Wikiwersytecie

Debian (wym. ˈdɛbiən) – projekt wolnej dystrybucji systemu operacyjnego GNU/Linux, realizowany przez ochotników na całym świecie. W ramach projektu rozwijany jest również nieoficjalny port GNU/Hurd. Historyczne prace obejmowały m.in. GNU/kFreeBSD, inne odmiany BSD i inicjatywę przeniesienia wolnego oprogramowania na platformę Windows; nie są to bieżące oficjalne wydania Debiana.

W zestawieniu Linux Adictos Debian został oceniony jako stabilny i bezpieczny system. Wydanie stabilne powstaje po okresie testowania i zamrożenia gałęzi testowej; aktualizacje poprawkowe nie stanowią nowych generacji dystrybucji.

Użytkownicy mogą zgłaszać błędy w projekcie przez pocztę e-mail lub za pomocą programu reportbug.

Historia Debiana

Powstanie Debiana ogłosił 16 sierpnia 1993 r. na grupie comp.os.linux.development Ian Murdock, wówczas student uniwersytetu Purdue. Napisał on Manifest Debiana, w którym apelował o stworzenie otwartej dystrybucji w duchu Linuksa i GNU. Nazwa „Debian” jest zbitką imion Murdocka i jego ówczesnej partnerki, Debry. Impulsem do jej powstania było niezadowolenie Murdocka z SLS. Wśród założeń Debiana było między innymi to, że będzie zawierał on najbardziej aktualne wersje oprogramowania.

Początkowo projekt Debian rozwijał się wolno. Wersje 0.01–0.90 powstały już w 1993 roku, a w latach 1994–1995 ukazały się kolejne wersje 0.9x. W sierpniu 1995 rozpoczęto prace nad adaptacją systemu na inne architektury. Wersja 1.x została wydana w 1996.

Wiosną 1996 roku Bruce Perens zastąpił Iana Murdocka w roli koordynatora projektu. Zainicjował on stworzenie kilku ważnych dokumentów (umowy społecznej wraz z Wytycznymi Dotyczącymi Wolnego Oprogramowania) oraz instytucji prawnej (SPI).

Perens odszedł ze stanowiska w 1998, tuż przed wydaniem Debiana 2.0 (pierwszego bazującego na glibc). Uczestnicy projektu wybrali nowego lidera – Iana Jacksona – i wydali jeszcze dwie wersje Debiana 2.x (Debian 2.1 wydany 9 marca 1999 oraz Debian 2.2 wydany 15 sierpnia 2000). W okresie tym został stworzony APT oraz rozpoczęto pracę nad projektem Debian GNU/Hurd – pierwszą adaptacją systemu na jądro nielinuksowe.

19 lipca 2002 został wydany Debian 3.0 „Woody”. Działał na 11 różnych architekturach sprzętowych (włączając w to dodane wtedy IA-64, PA-RISC, MIPS oraz S/390), zawierał około 8500 pakietów, a w rozwój dystrybucji było zaangażowanych ponad 900 deweloperów.

6 czerwca 2005 roku projekt wydał Debiana 3.1 ‘Sarge’, który korzystał z nowego instalatora (debian-installer).

8 kwietnia 2007 roku został wydany Debian GNU/Linux 4.0 o nazwie kodowej Etch. Do wydania dołączono wersję na architekturę AMD64, natomiast zrezygnowano z m68k (chociaż nadal była dostępna w gałęzi wersji niestabilnej).

26 lipca 2008 roku wydano kolejną aktualizację stabilnej wersji Debian GNU/Linux 4.0r4. Pierwszy raz w historii projektu oprócz poprawek związanych z bezpieczeństwem, dokonano aktualizacji pakietów podstawowych systemu (ang. core packages) do wyższych wersji (m.in. jądro systemu oraz serwer grafiki X.Org) w celu wsparcia nowego sprzętu (m.in. karty graficzne, sieciowe). Dystrybucja ze zmienionymi pakietami podstawowymi otrzymała nazwę etch-and-a-half (etch-i-pół), odróżniając ją od stabilnej wersji bez tych aktualizacji.

27 lipca 2008 roku została zamrożona wersja testowa Debiana – Lenny, do czasu wydania stabilnej wersji.

14 lutego 2009 roku wydano nową stabilną wersję Debiana – Lenny. Wydanie to wyróżniało się obsługą 12 architektur sprzętowych, w tym nowej architektury armel, oraz 23 000 gotowych do zainstalowania pakietów. Wydanie zostało dedykowane Thiemo Seuferowi, aktywnemu członkowi zespołu, który był odpowiedzialny m.in. za wsparcie architektury MIPS, a który zginął tragicznie w wypadku samochodowym 26 grudnia 2008 roku.

6 sierpnia 2010 roku została zamrożona wersja testowa Debiana – Squeeze, do czasu wydania stabilnej wersji.

6 lutego 2011 roku ukazało się kolejne stabilne wydanie – Squeeze. Nowa wersja obsługiwała dziewięć architektur w wydaniu GNU/Linux oraz dwa dodatkowe porty GNU/kFreeBSD oraz ponad 29 000 gotowych do zainstalowania pakietów. Po raz pierwszy oficjalnie pojawiła się (jako technical preview) adaptacja na jądro FreeBSD z narzędziami GNU – GNU/kFreeBSD dla architektur x86 oraz AMD64.

4 maja 2013 roku została wydana nowa wersja stabilna Debiana 7.0 – Wheezy. W nowym wydaniu pojawiła się obsługa wielu architektur jednocześnie (tzw. multiarch), która pozwala na instalację pakietów z wielu architektur na tej samej jednostce, a także uruchamianie zarówno 32- i 64-bitowych programów, ze spełnianiem wszystkich zależności. Nowy Debian wprowadza również szereg rozwiązań prywatnej chmury obliczeniowej (między innymi Xen Cloud Platform oraz OpenStack), ulepszony instalator systemu oraz kompletny zestaw multimedialnych narzędzi i kodeków, bez potrzeby korzystania z zewnętrznych repozytoriów. W procesie instalacji wprowadzono ulepszenia pozwalające osobom niewidomym na instalację przy użyciu syntezatora mowy. Instalator został przetłumaczony na 73 języki, z czego ponad 12 posiada obsługę syntezatora mowy. Debian Wheezy obsługuje 64-bitowe komputery z UEFI, jednak na dzień wydania nowej wersji dystrybucji bez obsługi „Secure Boot”.

9 maja 2013 Lars Wirzenius i Russ Allbery zaproponowali zmiany dotyczące planu wydawniczego, którego głównym założeniem było skrócenie zamrożeń dzięki utrzymywaniu gałęzi testing w stanie bliskim gotowości do wydania.

25 kwietnia 2015 roku wydano Debiana 8 „Jessie”. Domyślnym systemem inicjalizacji został systemd, przy zachowaniu możliwości korzystania z sysvinit; dodano również architektury arm64 i ppc64el. Zmiana systemu inicjalizacji była istotnym i dyskutowanym elementem tego wydania.

Debian 9 „Stretch”, wydany 17 czerwca 2017 roku, przyniósł m.in. postępy projektu powtarzalnych kompilacji: według komunikatu wydawniczego ponad 90% pakietów źródłowych można było zbudować w sposób dający binarnie identyczne wyniki. W Debianie 10 „Buster” z 6 lipca 2019 roku włączono domyślnie AppArmor i dodano obsługę UEFI Secure Boot. Debian 11 „Bullseye”, wydany 14 sierpnia 2021 roku, rozszerzył obsługę drukowania i skanowania bez sterowników producenta, w tym urządzeń podłączanych przez USB.

W Debianie 12 „Bookworm”, wydanym 10 czerwca 2023 roku, utworzono osobny obszar repozytorium non-free-firmware. Pozwoliło to włączać niewolne oprogramowanie układowe do oficjalnych obrazów instalacyjnych, zgodnie z uchwałą projektu z 2022 roku. Debian 13 „Trixie” ukazał się 9 sierpnia 2025 roku; po raz pierwszy oficjalnie objął architekturę riscv64, a zakres obsługi i386 i armel został ograniczony. Aktualizacje w obrębie tej generacji obejmują wydanie poprawkowe 13.7 z 12 września 2026 roku.

Rozwój Debiana

Debian jest tworzony przez dużą grupę ochotników komunikujących się ze sobą poprzez szereg list dyskusyjnych (historycznie dostępnych również w Usenecie w hierarchii linux.debian.*) oraz system śledzenia błędów. Projekt Debian posiada rozbudowaną strukturę wewnętrzną: z wyborami, konstytucją, a także formalnymi dokumentami określającymi zasady postępowania.

Projekt nie jest kontrolowany przez pojedyncze przedsiębiorstwo. Korzysta z pomocy organizacji powierniczych, w tym Software in the Public Interest, które mogą przyjmować darowizny na jego rzecz. Od listopada 1994 do listopada 1995 był sponsorowany przez Free Software Foundation (FSF). Na bazie Debiana opartych zostało wiele innych dystrybucji, na przykład: Corel Linux (którego rozwój przejął później Xandros), Knoppix, Morphix, Ubuntu, MEPIS, Cdlinux.pl i inne.

Wersje Debiana

Wyspecjalizowane odmiany i podprojekty Debiana

Podprojekty dostosowują Debiana do określonych zastosowań; część z nich tworzy Debian Pure Blends, czyli zestawy pakietów i konfiguracji w ramach samego Debiana.

• DebianJr. – celem projektu jest stworzenie dystrybucji, która będzie chętnie używana przez dzieci w każdym wieku i sprawi, że w późniejszym czasie używanie głównej dystrybucji Debiana będzie dla nich łatwiejsze. Pierwotny plan zakładał skupienie się na dzieciach do ośmiu lat, a następnie w wieku 7–12 lat;
• Debian Med – celem projektu jest stworzenie systemu złożonego z wolnego oprogramowania do zastosowań w praktyce lekarskiej i badaniach medycznych;
• Debian Edu – pomysł powstania podprojektu narodził się latem 2001 w Norwegii (stąd też druga nazwa Skolelinux – Skole oznacza szkołę). Celem przedsięwzięcia było stworzenie w pełni otwartego rozwiązania dla szkół;
• Debian Desktop – zespół pracujący nad dostosowaniem Debiana do komputerów osobistych w domu i w firmach;
• Debian Accessibility – projekt, którego celem jest przystosowanie Debiana do użytku przez osoby niepełnosprawne;
• Debian GIS – Debian dla zastosowań w geografii;
• Debian Science – Debian dla zastosowań naukowych, nie tylko w fizyce;
• DebiChem – Debian dla zastosowań w chemii;
• Debian Multimedia – Debian do zastosowań multimedialnych;
• Debian EzGo – podprojekt integracji zestawu wolnego oprogramowania edukacyjnego EzGo z Debianem.

Cykl życia pakietu

Każdy pakiet w Debianie ma swojego opiekuna, który utrzymuje go w odpowiedniej wersji, a także dba o jego zgodność z polityką Debiana, utrzymuje zgodność z innymi pakietami i stara się, aby był on na odpowiednio wysokim poziomie. Użytkownicy zgłaszają błędy poprzez system zgłaszania błędów, a następnie opiekun stara się naprawić błędy w aplikacji. Opiekun może zajmować się wieloma pakietami, a utrzymanie pakietu lub grupy powiązanych pakietów może prowadzić zespół.

Gdy opiekun chce wydać nową wersję pakietu, najpierw wysyła go do katalogu „incoming” w archiwum pakietów Debiana. Serwer sprawdzi, czy plik został poprawnie wysłany i czy wszystkie wymagane pliki znajdują się w nim. Sprawdza również podpis OpenPGP przesyłanych metadanych i uprawnienia klucza opiekuna. Każdy z deweloperów Debiana posiada własny klucz prywatny, a na serwerze jest jego klucz publiczny. Pakiety są podpisywane, aby uniknąć wysłania aktualizacji pakietu przez nieuprawnioną do tego osobę, która mogłaby wprowadzić modyfikację kodu wywołującą obniżenie bezpieczeństwa systemu bądź dodanie kodu łamiącego zasady Debiana lub licencji programu.

Jeżeli wysłany pakiet spełnił powyższe wymagania, zostaje przesunięty do obszaru nazwanego „pool”. Każdego dnia setki ze światowych mirrorów pobierają pakiety z tego katalogu. Katalog pool jest wspólny dla gałęzi dystrybucji, a ich indeksy wskazują odpowiednie wersje pakietów. Nowe wersje trafiają zwykle najpierw do unstable lub experimental.

Jednak nowy kod to także niesprawdzony kod, dlatego każdy pakiet z tej gałęzi jest udostępniany bez jakichkolwiek gwarancji bezpieczeństwa czy stabilności. Aby pakiet stał się kandydatem do następnego stabilnego wydania Debiana, najpierw musi trafić do gałęzi testowej. Do podstawowych wymagań migracji do gałęzi testowej należą:

• musi być obecny przez pewną liczbę dni w wydaniu niestabilnym;
• nie może mieć więcej błędów krytycznych wydania niż pakiet, który aktualnie znajduje się w testowej gałęzi. Do błędów blokujących wydanie należą błędy o ważności serious, grave i critical; mogą dotyczyć nie tylko bezpieczeństwa i stabilności, lecz także naruszeń zasad dystrybucji;
• musi być skompilowany i aktualny na architekturach uwzględnianych przy migracji;
• jego zależności muszą być spełnione przez pakiety już obecne w testing albo migrujące razem z nim.

W ten sposób błąd krytyczny w jednym pakiecie, od którego zależy wiele innych pakietów (np. biblioteka) może spowodować, że wiele pakietów nie trafi do testowej gałęzi.

Zespół wydania publikuje wytyczne dla deweloperów i decyduje o terminie wydania stabilnego. Jeżeli wszystkie ważne pakiety są we względnie nowych wersjach i są dostępne dla oficjalnie wspieranych architektur, a także wypełnione są założenia dla danego wydania, następuje wydanie nowej wersji stabilnej. W jednym czasie wszystkie pakiety z gałęzi testowej stają się częścią wydania stabilnego. Operacja ta jest poprzedzona tzw. zamrożeniem gałęzi (ang. freeze), w tym najważniejszych podsystemów (jądro, biblioteki, kompilatory, interpretery języków skryptowych itp.). W miarę zamrażania ogranicza się większe aktualizacje pakietów (w szczególności bibliotek, od których zależy wiele innych pakietów). Zespół wydania dopuszcza uzasadnione wyjątki, przede wszystkim gdy:

• aktualizacja usuwa poważne błędy (które uniemożliwiłyby używanie danego programu lub całego systemu),
• aktualizacja jest poprawką bezpieczeństwa.

Jest możliwość, że stosunkowo stary, rzadko aktualizowany pakiet, będzie należał do więcej niż jednej gałęzi w tym samym czasie. Przynależność do gałęzi jest określana przez indeksy archiwum, a nie przez przenoszenie plików z pool do osobnego katalogu stable.

Liderzy projektu

Liderami Debiana byli kolejno:

• Ian Murdock – sierpień 1993 do marca 1996
• Bruce Perens – kwiecień 1996 do grudnia 1997
• Ian Jackson – styczeń 1998 do grudnia 1998
• Wichert Akkerman – styczeń 1999 do marca 2001
• Ben Collins – kwiecień 2001 do kwietnia 2002
• Bdale Garbee – kwiecień 2002 do kwietnia 2003
• Martin Michlmayr – marzec 2003 do marca 2005
• Branden Robinson – kwiecień 2005 do kwietnia 2006
• Anthony Towns – kwiecień 2006 do kwietnia 2007
• Sam Hocevar – kwiecień 2007 do kwietnia 2008
• Steve McIntyre – kwiecień 2008 do kwietnia 2010
• Stefano Zacchiroli – kwiecień 2010 do kwietnia 2013
• Lucas Nussbaum(inne języki) – kwiecień 2013 do kwietnia 2015
• Neil McGovern – kwiecień 2015 do kwietnia 2016
• Mehdi Dogguy – kwiecień 2016 do kwietnia 2017
• Chris Lamb – kwiecień 2017 do kwietnia 2019
• Sam Hartman – kwiecień 2019 do kwietnia 2020
• Jonathan Carter – kwiecień 2020 do kwietnia 2024
• Andreas Tille – kwiecień 2024 do kwietnia 2026
• Sruthi Chandran – od 21 kwietnia 2026

Obsługiwane jądra systemów operacyjnych

W ramach polityki tworzenia uniwersalnego systemu operacyjnego, projekt Debian przygotowuje porty dostępnego w tej dystrybucji oprogramowania dla wielu jąder systemów operacyjnych. Do rozwijanych lub historycznych portów należą:

• Debian GNU/Linux na jądrze Linux; oryginalny, oficjalnie wydawany port, w Debianie 13 obejmujący siedem architektur z ograniczeniami opisanymi niżej;
• Debian GNU/kFreeBSD na jądrze FreeBSD (na architekturach i386 oraz amd64); w Squeeze i Wheezy jako technology preview, nie został włączony do Jessie; rozwój portu zakończono w lipcu 2023 roku;
• Debian GNU/Hurd z serwerami GNU Hurd działającymi na mikrojądrze GNU Mach; nieoficjalny port na i386 i amd64. W sierpniu 2025 opublikowano osobne wydanie Debian GNU/Hurd 2025, które nie jest oficjalnym wydaniem stabilnym Debiana;
• Debian GNU/NetBSD(inne języki) na jądrze NetBSD (na architekturach i386 i Alpha); historyczny, zakończony port.

Poza projektem Debian powstały również systemy łączące jego oprogramowanie z innym jądrem:

• Nexenta – historyczna dystrybucja GNU/OpenSolaris na jądrze OpenSolaris (na architekturach i386 oraz amd64), niezależna od oficjalnych portów Debiana.

Obsługiwane architektury sprzętowe

Debian jest wydawany dla różnych architektur komputerowych. Debian 13 „Trixie” obejmuje amd64, arm64, armel, armhf, ppc64el, riscv64 i s390x; riscv64 po raz pierwszy włączono do oficjalnego wydania. Obsługa armel jest ograniczona: nie ma osobnego instalatora, jest to ostatnie wydanie tej architektury, a dostarczane jądro obsługuje tylko wybrane modele Raspberry Pi. i386 pozostało wyłącznie jako wsparcie uruchamiania starszych programów na amd64, bez własnego instalatora i jądra.

Dla porównania historyczne wydanie Debian 8 „Jessie” obsługiwało następujące architektury:

• i386 – Debian na maszynach x86 – dotyczy procesorów x86;
• amd64 – Debian na maszynach AMD64 – adaptacja dla procesorów 64-bitowych x86-64;
• arm64 – Debian ARMv8-A – adaptacja dla procesorów 64-bitowych ARM;
• armel – Debian EABI ARM – adaptacja dla procesorów ARM;
• armhf – Debian Hard Float ABI ARM – adaptacja dla procesorów ARM z zestawem instrukcji ARMv7;
• mips – Debian MIPS Big-endian – adaptacja dla procesorów MIPS Big endian;
• mipsel – Debian MIPS Little-endian – adaptacja dla procesorów MIPS Little endian;
• powerpc – Debian na maszynach Motorola/IBM PowerPC – adaptacja dla procesorów PowerPC;
• ppc64el – Debian PowerPC64 Little-endian – adaptacja dla 64-bitowych procesorów PowerPC Little endian (POWER8(inne języki), POWER7+);
• s390x – Debian na maszynach Hercules (emulator), IBM System z;

W Debianie 9 „Stretch” dodano mips64el – port na 64-bitowe procesory MIPS Little endian, a wycofano powerpc.

Dawne lub nieoficjalne prace nad portami obejmowały także ARM big-endian (armeb), Hitachi SuperH (sh), PowerPC64 (ppc64) i Renesas M32R (m32r). Porty nieoficjalne należy odróżniać od architektur danego wydania stabilnego; oficjalna lista rozróżnia porty nadal utrzymywane oraz zakończone.

Narzędzia do zarządzania pakietami

Debian korzysta z pakietów deb. Podstawowym instalatorem pakietów jest dpkg – instalator niskiego poziomu obsługiwany z linii poleceń ; narzędziem wyższego poziomu, korzystającym z dpkg, jest APT, w którym wiele czynności jest zautomatyzowanych (pobieranie pakietów, rozwiązywanie zależności między pakietami). Do wygodniejszego zarządzania pakietami, Debian dysponuje nakładkami na powyższe narzędzia – dselect oraz nowszy – aptitude.

Programy do zarządzania pakietami w Debianie:

• konsolowe: dpkg, dselect, apt, aptitude;
• graficzne: Synaptic; w dawnych wydaniach używano również KPackage i adept (pakiet adept usunięto z unstable w 2012 roku);
• historyczne narzędzia wyszukiwania osieroconych pakietów: konsolowy orphaner z pakietu deborphan i graficzny gtkorphan; deborphan usunięto z testing w 2024 roku, a gtkorphan z unstable w 2019 roku.

Pochodne dystrybucje

Na bazie Debiana powstały zarówno nadal rozwijane, jak i historyczne dystrybucje. Są to odrębne projekty, a nie oficjalne wydania Debiana.

• cdlinux.pl – polska dystrybucja typu LiveCD, oparta na Debianie Sid, uruchamiana z płyt miniCD/CD/DVD.
• Floppix – historyczna konsolowa minidystrybucja oparta na Debianie slink, mieszcząca się na dwóch dyskietkach.
• gNewSense – w pełni wolna dystrybucja oparta na Debianie i Ubuntu. GNU umieścił ją na liście dystrybucji historycznych, usuwając z listy rekomendowanych w kwietniu 2021 roku.
• Knoppix – dystrybucja typu LiveCD, oparta na Debianie, uruchamiana z płyt CD/DVD.
• Linux Mint – dystrybucja oparta przede wszystkim na Ubuntu; jej wariant LMDE korzysta bezpośrednio z bazy pakietów Debiana.
• Aptosid – dystrybucja typu LiveCD (dawna nazwa Sidux) oparta na niestabilnym wydaniu Debiana (Sid).
• Trisquel – w pełni wolna dystrybucja oparta na Ubuntu. Jest rekomendowana przez FSF.
• Ubuntu – popularna dystrybucja oparta na Debianie, dostępna także w formie LiveCD.
• Raspberry Pi OS – odrębna dystrybucja oparta na Debianie, przeznaczona dla komputerów Raspberry Pi.
• TAILS – dystrybucja dostarczająca narzędzia ułatwiające użytkownikowi zachowanie anonimowości i prywatności, a dzięki oprogramowaniu do szyfrowania zwiększa bezpieczeństwo danych. W skład systemu wchodzi m.in. Tor Browser, przeglądarka oparta na Firefoksie, kierująca połączenia przez sieć Tor i zawierająca rozszerzenie NoScript.
• Devuan – fork Debiana zapowiedziany w listopadzie 2014 roku, rozwijany z myślą o możliwości korzystania z systemu bez systemd. Pierwsza wersja stabilna, Devuan Jessie, bazowała na Debianie 8, a nie Wheezy. Domyślnie używa sysvinit; dostępne są również inne systemy inicjalizacji.

Przypisy