Dysleksja
 Trudności z pisaniem liter i słów | |
| Klasyfikacje | |
| ICD-10 |
F81.0 |
|---|---|
| DSM-IV |
315 |
| DiseasesDB | |
| OMIM | |
| MeSH | |
Dysleksja rozwojowa (gr. dys „nie” + lexis „wyraz, czytanie”), czyli specyficzne trudności w nauce czytania i pisania (F81.0 w ICD-10 i315.0 w DSM) – według Światowej Federacji Neurologów (definicja z 1968) zaburzenie manifestujące się trudnościami w nauce czytania i pisania przy stosowaniu standardowych metod nauczania oraz inteligencji na poziomie co najmniej przeciętnym i sprzyjających warunkach społeczno-kulturowych. Dysleksja została opisana pierwszy raz na przełomie XIX i XX wieku. Obecnie dysleksję rozwojową można zdiagnozować także u dziecka z inteligencją niższą niż przeciętna (DSM V), o ile obniżone możliwości intelektualne nie wyjaśniają w pełni istotnych trudności w czytaniu i pisaniu, a funkcje percepcyjno-motoryczne są wyraźnie zaburzone.
Dysleksja jest spowodowana zaburzeniami podstawowych funkcji poznawczych - dezorientacją percepcyjną. Zaburzenia te mogą dotyczyć:
- percepcji wzrokowej – objawiającej się widzeniem, ale niedostrzeganiem,
- percepcji fonologicznej – objawiającej się słyszeniem, ale nieusłyszeniem,
- integracji powyższych procesów.
Dysleksja jest jedną z najbardziej uznanych przyczyn zaburzenia czytania, jednak nie wszystkie zaburzenia czytania są związane z dysleksją.
W Polsce obowiązujące przepisy prawne nakładają na poradnie psychologiczno-pedagogiczne, przedszkola, szkoły i placówki opiekuńczo-wychowawcze obowiązki związane z pomocą dzieciom z grupy ryzyka dysleksji oraz dzieciom dyslektycznym. Placówki te powinny rozpoznawać, diagnozować i opiniować trudności w nauce oraz organizować różne formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom i ich rodzicom.
Przyczyny dysleksji
Na rozwój dysleksji składa się wiele przyczyn. Obecnie podejrzewa się, że może mieć m.in. podłoże genetyczne (Schulte-Körne 2001, 2006). Zmiany dotyczą genu DCDC2 zlokalizowanego na 6 chromosomie człowieka kodującego białko doublecortin domain containing 2 określane tym samym skrótem co gen. Białko to powoduje zaburzenia w budowie mikrotubul. Oprócz tego badane są geny 1, 2, 3 i 15. Ten ostatni był pierwszym kandydatem na „winnego dysleksji”. Około roku 1950 przeprowadzonych zostało wiele badań w rodzinach obciążonych tym zaburzeniem i właśnie gen 15 DYXS1 miał wywoływać zmiany w rozwoju mózgu, postrzeganiu wzrokowym i słuchowym.
Dysleksja według badań Gerda Schulte-Körne jest dziedziczna. Prawdopodobieństwo odziedziczenia trudności w czytaniu szacuje na 60%, natomiast problemów z ortografią: 70 do 80%.
Typy dysleksji
U dzieci z dysleksją zazwyczaj stwierdza się zaburzenia percepcji wzrokowej, słuchowej oraz integracji percepcyjno-motorycznej. Prof. Marta Bogdanowicz wyróżnia następujące typy dysleksji:
- dysleksja typu wzrokowego, u której podłoża leżą zaburzenia percepcji i pamięci wzrokowej powiązane z zaburzeniami koordynacji wzrokowo-ruchowej i ruchowo-przestrzennej;
- dysleksja typu słuchowego uwarunkowana zaburzeniami percepcji i pamięci słuchowej dźwięków mowy, najczęściej powiązana z zaburzeniami funkcji językowych;
- dysleksja integracyjna, kiedy to poszczególne funkcje nie wykazują zakłóceń, natomiast zaburzona jest koordynacja, czyli występują zaburzenia integracji percepcyjno-motorycznej;
- dysleksja typu mieszanego, gdy występują jednocześnie zaburzenia w percepcji i pamięci słuchowej, pamięci i percepcji wzrokowej, wyobraźni przestrzennej;
- dysleksja wizualna, gdy występuje nieład tzw. nieporządek.
W dysleksji mogą wystąpić zaburzenia mowy, uwagi, koncentracji i pamięci. Pierwotną przyczynę dysleksji rozwojowej wielu badaczy upatruje w zakłóceniach pracy OUN (ośrodkowego układu nerwowego). Nie wyklucza się również roli czynnika genetycznego.
Odmiany dysleksji:
- dysleksja – terminem stosowanym także w węższym znaczeniu, do specyficznych trudności w czytaniu;
- dysortografia – specyficzne trudności w pisaniu, przejawiające się popełnianiem różnego typu błędów, w tym ortograficznych, mimo znajomości zasad poprawnej pisowni;
- dysgrafia – zniekształcenia strony graficznej pisma – brzydkie, niekaligraficzne pismo;
- dyskalkulia – specyficzne trudności w rozwiązywaniu najprostszych nawet zadań matematycznych, np. trudności w dodawaniu czy mnożeniu;
Częstość i występowanie
Objawy dysleksji występują u mniej więcej 10% populacji. W Polsce 10–15% uczniów ma dysleksję (a nasiloną 3–4%). Czterokrotnie częściej dyslektykami są chłopcy niż dziewczynki. Średnio w każdej polskiej klasie jest 3–4 dzieci dyslektycznych.
Dysleksja może być sprzężona z chromosomem Y decydującym o płci męskiej i dlatego jest przekazywana po linii męskiej z pokolenia na pokolenie. Niektórzy wskazują na rolę testosteronu. Jego nadprodukcja u chłopców, jeszcze w okresie prenatalnym modeluje rozwój mózgu, wywołując dysleksję. Są i tacy badacze, którzy przewagę chłopców w grupie dzieci dyslektycznych wyjaśniają mniejszą zdolnością osób płci męskiej do adaptacji i wyrównywania deficytów rozwojowych powstałych wskutek nieprawidłowego przebiegu okresu okołoporodowego. Niektórzy też wskazują na nadpobudliwość psychoruchową, agresywność i trudności wychowawcze, które powodują, że chłopcy są w centrum uwagi nauczyciela i z tych powodów są kierowani do psychologa, co sprzyja wczesnemu i częstszemu wykrywaniu tych trudności u chłopców.
Objawy
Objawy ryzyka dysleksji
U dzieci w wieku niemowlęcym, poniemowlęcym, przedszkolnym i częściowo wczesnoszkolnym (do ok. 9. r.ż.) nie można jeszcze zdiagnozować dysleksji rozwojowej. Jednak obserwuje się pewne objawy, które sygnalizują możliwość wystąpienia w przyszłości specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu. Nie determinują one jeszcze diagnozy (tej można dokonać na przełomie drugiej i trzeciej klasy szkoły podstawowej), jednak dzieci z poniższymi objawami zalicza się do tzw. grupy ryzyka dysleksji, gdyż bardzo często są to pierwsze sygnały nadchodzących trudności:
- pomijanie w rozwoju ruchowym raczkowania;
- opóźniony rozwój mowy; znacznie późniejszy moment rozpoczęcia porozumiewania się z otoczeniem przy pomocy słów, utrzymujące się trudności z poprawnością wypowiedzi zarówno w zakresie gramatyki, jak prawidłowym wybrzmiewaniem głosek, mowa niewyraźna, niezrozumiała dla otoczenia;
- mała obniżona sprawność ruchowa w zakresie swojego ciała, tzw. duża motoryka: trudności z utrzymaniem równowagi, niezdarność ruchów; niechęć do zabaw ruchowych, kłopoty z łapaniem piłki, rzucanie do celu;
- mała sprawność rąk, tzw. mała motoryka: niechęć w zapinaniu guzików, sznurowania butów, używaniu widelca, nożyczek;
- słaba koordynacja wzrokowo–ruchowa, dziecku sprawia trudność budowanie z klocków, niechętnie bawi się klockami, puzzlami, nie umie układać układanek według wzoru, tworzy tylko własne kompozycje, niechętnie rysuje;
- opóźniony rozwój lateralizacji – dziecko używa na zmianę raz jednej a raz drugiej ręki, ma trudności w określeniu stron: lewa – prawa;
- zaburzenia rozwoju spostrzegania wzrokowego i pamięci wzrokowej, trudności z rysowaniem figur, odtwarzaniem figur geometrycznych, rysowaniem szlaczków;
- ma trudności w różnicowaniu głosek podobnych dźwiękowo;
- zaburzenia analizy i syntezy wyrazów;
- ma problemy z zapamiętywaniem krótkich wierszyków i piosenek, oraz miesięcy, trudności z wymową, wadliwa wymowa;
- przy pierwszych próbach czytania przekręca wyrazy, wolne tempo czytania;
- słabe rozumienie tekstu;
- przy pierwszych próbach pisania – niestaranne, brzydkie pismo, popełnianie błędów przy przepisywaniu, mylenie liter, opuszczanie liter, dodawanie, przestawianie, podwajanie liter.
Objawy trudności w nauce
W pisaniu
- trudności z utrzymaniem pisma w liniaturze zeszytu
- trudności w przepisywaniu
- trudności w pisaniu ze słuchu
- mylenie liter b-p, d-b, d-g, u-n, m-w, n-w (inwersja statyczna) s-z, dz-c, sz-s, o-a, ł-l, ę-e
- trudności w pisaniu wyrazów ze zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami tracącymi dźwięczność
- nieróżnicowanie ę-en-e, ą-om
- opuszczanie drobnych elementów liter, gubienie liter, opuszczanie końcówek i cząstek wyrazów
- opuszczanie litery y
- przestawianie liter w wyrazach (inwersja dynamiczna)
- przestawianie szyku dyktowanych wyrazów
- błędy ortograficzne wynikające ze słabszej pamięci wzrokowej
- zniekształcanie graficznej strony pisma
- wolne tempo pisania
- niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter
- trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących (np. bułka – półka)
- złe rozmieszczenie pracy pisemnej w przestrzeni
- brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji
W czytaniu
- wolne tempo, niepewne, „wymęczone”
- błędy w czytaniu: zamiana liter, opuszczanie liter, zamiana brzmienia, nieprawidłowe odczytywanie całych wyrazów
- trudności we właściwej intonacji czytanej treści – zbytnia koncentracja na technice obniża rozumienie czytanej treści
- rozpoznawanie napisów po cechach przypadkowych – zgadywanie
- opuszczenie linii lub odczytanie jej ponownie, gubienie miejsca czytania
- zmiana kolejności liter w wyrazie lub wyrazów w zdaniu
- niechęć do czytania, zwłaszcza głośnego
- trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby i syntezie sylab
- trudności w wyszukaniu najistotniejszej myśli w tekście
- tzw. hiperleksja: czytanie płynne, w dobrym tempie, bezbłędne, jednak bez rozumienia treści
Trudności występujące w nauce innych przedmiotów
- trudności w rysowaniu jako czynności – trudności w rozplanowaniu rysunku, zbyt silny lub zbyt słaby nacisk ołówka, zmiany kierunku w rysunkach (błędny kierunek odwzorowywania)
- trudności w nauce języków obcych, które cechuje znaczna rozbieżność między wymową a pisownią wyrazów – objawy takie jak w języku polskim
- trudności w uczeniu się pamięciowym – tabliczka mnożenia, nauka wierszy, ciągi słowne
- trudności w nauce geografii – utrudnione czytanie mapy, niewłaściwa orientacja w stronach świata
- trudności w nauce geometrii – zmiany kierunku w rysunkach geometrycznych, zakłócenia orientacji i wyobraźni przestrzennej, trudności w rozumieniu pojęć geometrycznych (utrudnione przyswajanie werbalne)
- trudności występujące na lekcjach wychowania fizycznego – błędne rozumienie instrukcji ćwiczeń spowodowane słabą orientacją w schemacie ciała i przestrzeni, obniżona sprawność ruchowa
- nierównomierna koncentracja uwagi, wolne tempo pracy
Osoby z dysleksją rozwojową narażone są na wiele niepowodzeń szkolnych, co wywołuje u nich frustrację. Olbrzymi wysiłek włożony w naukę daje czasami znikome efekty, przez to taka osoba może mieć poczucie niższej wartości, odczuwać brak wiary w swoje możliwości. Taki stan wtórnie osłabia jej możliwości intelektualne. Następuje sprzężenie zwrotne: trudności pogłębiają się, powodują coraz częstsze niepowodzenia i potwierdzają negatywną opinię innych i co gorsze – swoją własną. Bez fachowego wsparcia poprzez zajęcia terapii pedagogicznej, prowadzone przez pedagoga lub psychologa przygotowanego do pracy z osobą dotkniętą dysleksją rozwojową, trudno osobie z dysleksją, nawet przy wsparciu najbliższych, wyrwać się z tego zaklętego kręgu.
Dziecko nie musi czekać na zdiagnozowanie dysleksji rozwojowej, aby uczestniczyć w zajęciach terapii pedagogicznej. Już zaliczenie do tzw. grupy ryzyka dysleksji jest wystarczającym powodem do podjęcia pracy z dzieckiem. Zajęcia te mają charakter stymulujący rozwój intelektualny, poznawczy, nie mogą więc nikomu zaszkodzić.
Teoria dysleksji wg. Davisa
Inne rozumienie przyczyn powstawania dysleksji i możliwości ich korekty zaproponował Ronald D. Davis, autor "Dar Dysleksj: Dlaczego niektórzy zdolni ludzie nie umieją czytać i jak mogą się tego nauczyć".
Koncepcja ta powstała na podstawie obserwacji osób z dysleksją oraz doświadczeń Davisa związanych z opracowywaniem metod mających ograniczać występujące u nich trudności.
Według Davisa osoby z dysleksją mają szczególną skłonność do myślenia obrazowego, czyli posługiwania się wyobrażeniami i informacjami sensorycznymi zamiast przede wszystkim językiem werbalnym. Zdaniem Davisa taki sposób przetwarzania informacji może sprzyjać rozwijaniu wyobraźni, kreatywności oraz zdolności do całościowego i przestrzennego postrzegania problemów. Jednocześnie może powodować trudności w posługiwaniu się abstrakcyjnymi symbolami, takimi jak litery, cyfry i słowa.
Dezorientacja
Istotnym elementem teorii jest pojęcie dezorientacji. Davis zakładał, że w sytuacji, gdy osoba z dysleksją napotyka niezrozumiały lub pozbawiony znaczenia symbol, może dojść do zmiany sposobu postrzegania i interpretowania informacji. Stan ten określał mianem dezorientacji.
W jego ujęciu dezorientacja może prowadzić do błędów podczas czytania i pisania, takich jak pomijanie, zamiana, odwracanie lub przestawianie liter i słów. Davis odnosił to pojęcie również do przetwarzania informacji słuchowych oraz do niektórych trudności dotyczących orientacji czasowej i koordynacji ruchowej.
Strategie kompensacyjne
Teoria Davisa zakłada ponadto, że powtarzające się trudności i błędy mogą prowadzić do powstawania strategii kompensacyjnych, określanych przez Davisa jako „stare rozwiązania” (ang. old solutions). Mają one umożliwiać osobie unikanie lub ograniczanie sytuacji, w których doświadcza trudności. Jako przykłady Davis wymieniał m.in. zapamiętywanie mechaniczne, unikanie zadań związanych z czytaniem, ukrywanie trudności z pisownią oraz korzystanie z pomocy innych osób.
Według teorii Davisa istotnym elementem pracy jest rozpoznawanie momentu pojawienia się dezorientacji, przywracanie prawidłowej orientacji oraz nadawanie jednoznacznego znaczenia symbolom i słowom, które wcześniej powodowały trudności. W założeniu autora ma to prowadzić do zmniejszenia problemów związanych z czytaniem, pisaniem i ortografią oraz ograniczenia potrzeby stosowania wcześniejszych strategii kompensacyjnych.
Nadużycia w wydawaniu opinii o dysleksji
Zdarzały się i zdarzają przypadki nadużywania niesłusznego rozpoznania dysleksji (mniej lub bardziej nieuczciwie „załatwienie” zaświadczenia przez rodziców dziecka, w prywatnych poradniach psychologicznych) w celu „ochrony” uczniów mających trudności w nauce z innych powodów (np. niechęci do niej) przed konsekwencjami.
W przypadku opinii o dysleksji powinny być spełnione poniższe warunki (kolejność nie oznacza znaczenia):
- konieczne jest wykluczenie schorzeń organicznych (neurologicznych);
- rozpoznanie dysleksji jest możliwe wyłącznie u osób w normie intelektualnej, która zna zasady poprawnej pisowni, ale zaburzenie CUN powoduje niestosowanie ich;
- rozpoznanie ryzyka dysleksji powinno nastąpić na samym początku edukacji, diagnoza dysleksji natomiast – po klasie III szkoły podstawowej;
- rozpoznanie dysleksji można postawić po co najmniej kilkumiesięcznych intensywnych ćwiczeniach korekcyjno-kompensacyjnych (zorganizowanych przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne lub na terenie szkoły) – ma to wykluczyć opiniowanie o dysleksji u kogoś, kto problemy z pisaniem i czytaniem ma w wyniku zaniedbań środowiskowych;
- opinię o dysleksji wydaje się obecnie na etapie klas IV–VIII i dokument ten jest ważny na wszystkich etapach edukacji;
- opinia o dysleksji zobowiązuje szkołę do dostosowania wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb ucznia, jak również do zastosowania zmodyfikowanych kryteriów oceny (również na egzaminie maturalnym obecnie z języka polskiego i języka obcego nowożytnego) pod warunkiem wykonywania przez ucznia zaleconych mu ćwiczeń (zorganizowanych przez np. poradnie psychologiczno-pedagogiczne lub na terenie szkoły).
Przypisy
- ↑ 2009 ICD-9-CM Diagnosis Code 315.0 : Developmental reading disorder [online], www.icd9data.com [dostęp 2017-11-22] (ang.).
- 1 2 3 ptd. [dostęp 2013-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-20)].
- ↑ dyslexia
- ↑ ninds. [dostęp 2013-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-27)].
- ↑ Ronald D. Davis, Eldon M. Braun, The gift of dyslexia: why some of the smartest people can't read, and how they can learn, San Juan Capistrano, Calif: Ability Workshop Press, 1994, ISBN 978-0-929551-23-4.
- ↑ spet.info
- ↑ men
- ↑ Olga Orzyłowska-Śliwińska. DCDC2 a rzęski. „Świat Nauki”. nr. 8 (240), s. 13, sierpień 2011. Prószyński Media. ISSN 0867-6380.
- ↑ Świat pl
- ↑ Katarzyna Szroeder-Dowjat: Dysleksja: przyczyny, rozpoznanie, terapia. 2013. [dostęp 2013-02-10]. (pol.).
- ↑ ortograffiti. [dostęp 2013-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-26)].
- ↑ zdrowie.gazeta
- ↑ zdrowie.gazeta 1
- ↑ spet.info
- ↑ uni. [dostęp 2013-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-04-29)].
- ↑ matka polka. [dostęp 2013-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-30)].
Bibliografia
- Ronald D. Davis, Eldon M. Braun: The Gift of Dyslexia: Why Some of the Smartest People Can't Read...and How They Can Learn. New York: Perigee Trade, 1997. ISBN 978-0-399-52293-2.
- Ronald D. Davis, Eldon M. Braun: Dar Dysleksji: Dlaczego niektórzy zdolni ludzie nie umieją czytać i jak mogą się tego nauczyć. Warszawa: Wydawnictwo Inkluzja. ISBN 978-83-97026-90-2.
- Ronald D. Davis, Eldon M. Braun: The Gift of Learning: Proven New Methods for Correcting ADD, Math & Handwriting Problems. New York: Tarcher/Perigee, 2003. ISBN 978-0-399-52809-5.
- Ronald D. Davis, Eldon M. Braun: Dar uczenia się: Sprawdzona nowa metoda korekcji ADD, problemów z matematyką i pisaniem odręcznym. Poznań: Zysk i s-ka. ISBN 978-83-7298-850-8.
- Richard N. Whitehead: Why 'Tyrannosaurus' But Not 'If'?: The Dyslexic Blueprint for the Future of Education. ISBN 978-1912355013
- Marta Bogdanowicz: O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli. Lubin 1994;
- Marta Bogdanowicz: Portrety nie tylko sławnych osób z dysleksją. Gdańsk 2008
- Malcolm Gladwell: Blink
- Malcolm Gladwell: The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference
- Gerd Schulte-Körne (2001): Lese-Rechtschreibstörung und Sprachwahrnehmung. Münster: Waxmann.
- Gerd Schulte-Körne (2006): Genetische Forschung zur Legasthenie. Die Entdeckung von störungsspezifischen Genen. In Zeitschrift des Österreichischen Bundesverbandes Legasthenie 14,(1) S.1–5.
- DCDC2 as a gene of general intelligence (IQ) hum-molgen.org.
Linki zewnętrzne
- Dyslexia Resource Site
- Polskie Towarzystwo Dysleksji
- Europejskie Towarzystwo Dysleksji
- Amerykańskie Towarzystwo Dysleksji
- Brytyjskie Towarzystwo Dysleksji
- Wytyczne Niemieckiego Towarzystwa Psychiatrii Dzieci i Młodzieży [online], awmf.org [zarchiwizowane z adresu 2014-12-22].
- Sped info – zbiór podstawowych informacji o dysleksji w Polsce
- The Whole Dyslexic Socienty