Fourche (1910)

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
Fourche
Francuski niszczyciel Faulx na redzie Tulonu w 1914 roku. W głębi widocznych jest kilka innych okrętów i górzysta linia wybrzeża
Bliźniaczy „Faulx” w Tulonie w 1914 roku
Klasa

niszczyciel

Typ

Bouclier(inne języki)

Historia
Stocznia

De la Brosse et Fouché(inne języki), Nantes Francja

Położenie stępki

1909

Wodowanie

21 października 1910

 Marine nationale
Nazwa

„Fourche”

Wejście do służby

4 grudnia 1911

Zatopiony

23 czerwca 1916

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

normalna: 859 ton

Długość

całkowita: 75,152 metra

Szerokość

7,93 metra

Zanurzenie

2,89 metra

Napęd
2 turbiny parowe Rateau o łącznej mocy 12 500 KM
4 kotły, 2 śruby
Prędkość

31 węzłów

Zasięg

1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów

Uzbrojenie
2 działa kal. 100 mm (2 x I)
4 działa kal. 65 mm (4 x I)
Wyrzutnie torpedowe

4 × 450 mm (2 x II)

Załoga

80–83

Fourche – francuski niszczyciel z okresu I wojny światowej, jedna z 12 zbudowanych jednostek typu Bouclier(inne języki). Wyporność okrętu wynosiła 859 ton, a jego główne uzbrojenie stanowiły dwa działa kalibru 100 mm, uzupełnione lżejszą artylerią oraz bronią torpedową. Napędzana turbinami parowymi jednostka rozwijała prędkość 31 węzłów, osiągając zasięg 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów.

„Fourche” został zwodowany 21 października 1910 roku w stoczni De la Brosse et Fouché(inne języki) w Nantes, a do służby w Marine nationale wcielono go 4 grudnia 1911 roku. Okręt służył na Morzu Śródziemnym, aktywnie uczestnicząc w działaniach wojennych. „Fourche” został zatopiony 23 czerwca 1916 roku w Cieśninie Otranto, storpedowany przez austro-węgierski okręt podwodny SM U-15(inne języki).

Projekt i budowa

Po zbudowaniu serii niszczycieli (fr. contre-torpilleur d’escadre) „450-tonowych” (typów: Spahi(inne języki), Voltigeur(inne języki) i Chasseur(inne języki)) dowództwo marynarki francuskiej Marine nationale podjęło działania zmierzające do pozyskania większych okrętów. W 1907 roku Rada Najwyższa Floty postanowiła, że do 1919 roku zostaną zbudowane 63 nowe jednostki tej klasy, co oznaczało wodowanie sześciu–siedmiu okrętów rocznie. Zwiększenie wyporności pozwalało na zastosowanie silniejszego niż dotychczas uzbrojenia, zainstalowanie siłowni o większej mocy oraz poprawę dzielności morskiej, co miało umożliwić towarzyszenie siłom głównym także w trudnych warunkach atmosferycznych. 28 kwietnia 1908 roku do Dowództwa Generalnego Marynarki Wojennej wpłynęło memorandum dyrektora ds. budowy okrętów Dudeboisa, w którym postulował on zwiększenie wyporności nowo projektowanych niszczycieli co najmniej do 500–600 ton, podwyższenie pokładu dziobowego oraz wzmocnienie uzbrojenia z dotychczasowych sześciu dział kalibru 65 mm do dwóch–trzech dział kalibru 75–100 mm i czterech dział kalibru 65 mm. W zakresie uzbrojenia torpedowego – według początkowych założeń – okręty miały mieć stałą wyrzutnię dziobową i dwa podwójne obracalne aparaty torpedowe na pokładzie. Ostatecznie wybrano wariant uzbrojenia z dwoma działami kalibru 100 mm i czterema kalibru 65 mm oraz czterema wyrzutniami torped w dwóch podwójnych aparatach. Niszczyciele miały być napędzane turbinami parowymi zasilanymi przez kotły opalane paliwem płynnym, co miało pozwalać na osiągnięcie podczas prób prędkości 31 węzłów. 31 maja 1908 roku służba techniczna budowy okrętów, kierowana przez inż. Lhomme, wysłała do zainteresowanych stoczni dokument z ogólną specyfikacją, którą musiały spełniać nowe okręty, pozostawiając konstruktorom pełną swobodę w zakresie realizacji projektów.

Niszczyciel został zamówiony przez marynarkę 26 sierpnia 1908 roku w stoczni De la Brosse et Fouché(inne języki) w Nantes jako jedna z dwóch jednostek typu Bouclier(inne języki) zbudowanych w tej stoczni. Projektantami okrętu byli Maxime Laubeuf i Auguste Rateau. Budowę sfinansowano z budżetu marynarki na rok 1908. Stępkę okrętu położono w 1909 roku, a jednostkę zwodowano 21 października 1910 roku.

13 maja 1911 roku niszczyciel przepłynął z Nantes do Lorient, gdzie od 20 lipca prowadzono próby morskie(inne języki). Ich program obejmował pomiar liczby obrotów śrub przy prędkości 14 węzłów oraz przy prędkości maksymalnej, określenie zużycia paliwa przy prędkości 14 węzłów, pomiar prędkości maksymalnej podczas próby 6-godzinnej, a także sprawdzenie funkcjonowania wszystkich mechanizmów okrętowych oraz uzbrojenia artyleryjskiego i torpedowego. Dowództwo okrętu sprawował w tym czasie kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau) Penfentenyo de Kervéreguin. 29 lipca przeprowadzono próbę zużycia paliwa, które wyniosło 74,379 kg na 1 Mm przy wyporności 715,792 tony. 8 sierpnia podczas prób prędkości maksymalnej do wnętrza kondensatora lewej burty dostała się woda morska, co spowodowało przerwanie testów i konieczność przeprowadzenia napraw. 11 września okręt przy wyporności 727,383 tony rozwinął prędkość 32,11 węzła.

Dane taktyczno-techniczne

Charakterystyka ogólna

Okręt był niszczycielem o zbudowanym ze stali kadłubie o zaokrąglonym przekroju, z podwyższonym pokładem dziobowym sięgającym 4,5 metra ponad wodnicę i mającym niewielki spadek. Konstrukcja kadłuba oparta była na czterech wzdłużnikach i wręgach numerowanych od rufy. Blachy poszycia zewnętrznego miały grubość od 4 do 8 mm, a do stępki przymocowany był drewniany zewnętrzny kil. W celu ograniczenia kołysania na jednostce zamontowano stępki przechyłowe. Stewa dziobowa była niemal prosta, z łagodną krzywizną u dołu, natomiast rufa miała wyraźny nawis. Okręt miał jeden ciągły pokład górny, na którym znajdowały się dwie nadbudówki: dziobowa i rufowa.

Kadłub podzielony był za pomocą pięciu głównych grodzi na przedziały wodoszczelne, dochodzące do wysokości górnego pokładu i wydzielające kotłownie dziobową i rufową, przedziały turbin, skrajnik dziobowy z taranem oraz skrajnik rufowy. Ponadto istniały dwie dodatkowe grodzie, umieszczone w dziobowej i rufowej części kadłuba, a wewnątrz kadłuba znajdowała się pokaźna liczba małych przedziałów wodoszczelnych wydzielonych lekkimi grodziami. W części dziobowej pokładu dolnego znajdowały się magazyny żywności, wina i wody, prochu czarnego, amunicji artyleryjskiej oraz komory łańcuchowe i zbiornik paliwa, zajmujący całą szerokość kadłuba; w części rufowej mieściły się natomiast oficerskie magazyny żywności, amunicji artyleryjskiej i głowic torpedowych oraz zbiornik paliwa. Na pokładzie górnym pod pokładem dziobowym znajdowały się: kubryk załogi, pomieszczenia gospodarcze, kambuzy, umywalnie i toalety; kubryk załogi oraz kambuz mieściły się także w nadbudówce dziobowej, a kubryk podoficerów oraz kabiny oficerów i dowódcy znajdowały się w nadbudówce rufowej. Na końcu pokładu dziobowego znajdował się niski pomost bojowy ze sterówką oraz platforma reflektorów, natomiast w nadbudówce rufowej mieściły się pomieszczenia radiostacji, pisarza i toalety oficerskie. Na okręcie zainstalowano dwa maszty: główny, usytuowany za pomostem (o wysokości 21 metrów), oraz znacznie niższy drugi, znajdujący się na nadbudówce rufowej.

Długość całkowita okrętu wynosiła 75,152 metra (74,95 metra między pionami), szerokość całkowita 7,93 metra (7,65 metra na wodnicy) i maksymalne zanurzenie na rufie 2,89 metra. Wyporność normalna wynosiła 859 ton.

Załoga okrętu składała się zazwyczaj z 5–6 oficerów oraz 75–77 podoficerów i marynarzy.

Urządzenia napędowe

Siłownia jednostki składała się z dwóch turbin parowych systemu Rateau wyprodukowanych przez macierzystą stocznię, pracujących na dwie linie wałów zakończonych trójłopatowymi śrubami napędowymi. Zespół turbin składał się z turbiny wysokiego ciśnienia i turbiny niskiego ciśnienia, usytuowanych w jednym korpusie, oraz turbiny biegu wstecznego i turbiny marszowej, umieszczonych w odrębnym korpusie. Dziobowa turbina napędzała prawoburtową linię wałów, zaś rufowa lewą. Parę dostarczały cztery kotły wodnorurkowe du Temple(inne języki) o ciśnieniu roboczym 16 kG/cm². Spaliny odprowadzano do czterech niskich, zgrupowanych w pary kominów.

Maszyny osiągały łączną moc projektową 12 500 KM, co pozwalało na rozwijanie średniej prędkości maksymalnej co najmniej 31 węzłów przez sześć godzin. Zapas paliwa płynnego wynosił od 120 do 160 ton, co zapewniało zasięg 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów.

Energia elektryczna wytwarzana była przez umieszczone w maszynowniach dwie prądnice o napędzie parowym. Na rufie znajdował się pojedynczy, częściowo zrównoważony ster, poruszany za pomocą parowej maszyny sterowej umiejscowionej na pokładzie głównym pod nadbudówką dziobową. Sterowanie okrętem odbywało się ze sterówki głównego pomostu bojowego, jak również z pomostu rufowego (oba wyposażone były także w kompasy).

Uzbrojenie i jego modyfikacje

Głównym uzbrojeniem artyleryjskim okrętu były dwa pojedyncze działa o kalibrze 100 mm M1893 L/45, umieszczone po jednym na dziobie i na nadbudówce rufowej. Długość działa wynosiła 4646,5 mm, a długość lufy 4500 mm (45 kalibrów – L/45); masa działa wynosiła 1700 kg, a masa osłony 28,5 kg. Armaty wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania – pociski o masie 14,16 kg i umieszczone w metalowej łusce ładunki miotające o masie 3,7 kg. Maksymalna donośność pocisku wystrzeliwanego z prędkością początkową 740 m/s wynosiła 11 800 metrów, a szybkostrzelność 5–7 strzałów na minutę. Kąt ostrzału wynosił 240° dla działa dziobowego i 267° dla rufowego, a zapas amunicji 240-250 pocisków na lufę.

Artylerię drugiego kalibru stanowiły cztery pojedyncze działa kalibru 65 mm M1902 L/50, umieszczone parami na górnym pokładzie za pokładem dziobowym i obok nadbudówki rufowej. Długość działa wynosiła 3450 mm, a długość lufy 3250 mm; masa działa wynosiła 594 kg. Masa pocisku wynosiła 4 kg, a masa ładunku miotającego 1,425 kg. Maksymalna donośność pocisku wystrzeliwanego z prędkością początkową 870 m/s wynosiła 9000 metrów, a szybkostrzelność od 12 do 18 strzałów na minutę. Kąt podniesienia lufy wynosił od -16 do +20°, kąt ostrzału pary dział dziobowych 143° (rufowych 163°), a zapas amunicji 346 pocisków na lufę.

Magazyny amunicyjne dział wyposażone były w system zraszania i zalewania, a amunicję dostarczano za pomocą dwóch podnośników napędzanych silnikami elektrycznymi, z rezerwowym napędem ręcznym. Dane do strzelania uzyskiwano za pomocą systemu hydraulicznego Germaina.

Niszczyciel wyposażono w cztery nadwodne wyrzutnie torped kalibru 450 mm, umieszczone w dwóch podwójnych aparatach usytuowanych na górnym pokładzie na obu burtach między kominami a nadbudówką rufową. Masa aparatu wyrzutni wynosiła 1558 kg, a kąty naprowadzania po 45° w każdą stronę trawersu. Używano przeważnie torped M1909R, których łączny zapas wynosił sześć sztuk. Długość torpedy wynosiła 5,25 metra, a jej masa 710 kg (w tym głowica bojowa 110 kg). Pojemność zbiornika powietrza wynosiła 322 dm³, a jego ciśnienie 150 kG/cm². Zasięg dochodził do 2000 metrów przy prędkości 34 węzłów i 3000 metrów przy 30 węzłach.

W trakcie wojny uzbrojenie niszczyciela uzupełniono o pojedyncze działo przeciwlotnicze kalibru 47 mm lub 75 mm oraz dwa karabiny maszynowe St Etienne kalibru 8 mm, a na pokład zabierano 8–10 bomb głębinowych systemu Guirauda.

Wyposażenie

Na okręcie zamontowano jeden reflektor o średnicy 60 cm, umieszczony na platformie pomostu bojowego. Niszczyciel wyposażony był w dwie kotwice admiralicji, umieszczone na obu burtach na specjalnych platformach kotwicznych i podnoszone zamontowaną na dziobie wciągarką z napędem parowym oraz ręcznym. Do łączności wewnętrznej służyło co najmniej 10 głównych linii rur głosowych, prowadzących do poszczególnych stanowisk i pomieszczeń. Jako środki ratownicze i komunikacyjne na okręcie znajdowały się: 7-metrowy ponton, 7-metrowy welbot, 4-metrowy jol oraz dwie szalupy Burtona.

Służba

„Fourche” został wcielony do służby w Marine nationale 4 grudnia 1911 roku. Jednostka otrzymała numer identyfikacyjny M68 i znak burtowy „F”. 13 marca 1912 roku okręt wyszedł z Lorient w rejs na Morze Śródziemne, docierając 24 marca do Tulonu; po przybyciu „Fourche” został 1 kwietnia przyporządkowany do 1. dywizjonu niszczycieli 1. Armii Morskiej. 1 maja 1912 roku przeprowadzono reorganizację sił torpedowych, a okręt od tego momentu należał do 1. dywizjonu niszczycieli Dywizji Torpedowej 1. Armii Morskiej, w skład którego wchodziły ponadto „Casque” (okręt flagowy), „Boutefeu”, „Cimeterre”, „Dague” i „Faulx”. 16 lipca niszczyciele z 1., 2., 4. i 5. dywizjonu wyszły z Tulonu z 1. eskadrą pancerników (w skład której wchodziły okręty typu Danton) na ćwiczenia przeprowadzone u wybrzeży Afryki Północnej, zawijając m.in. do Bizerty oraz Golfe-Juan(inne języki) i powracając do Tulonu 31 grudnia. We wrześniu „Fourche” uczestniczył m.in. w udanych testach armaty przeciwlotniczej kalibru 75 mm, holując będący celem szybowiec. Podczas tego rejsu, 7 listopada w Cieśninie Świętego Bonifacego, doszło do kolizji między „Fourche” a „Casque”, w wyniku której „Fourche” doznał poważnych uszkodzeń dziobu, a „Casque” rufy; „Casque” został odholowany do Ajaccio przez „Boucliera”. Decyzją prezydenta Francji Armanda Fallièresa z 28 grudnia 1912 roku nowym dowódcą okrętu został kpt. mar. Laurent.

Między 21 a 23 kwietnia 1913 roku 1. i 5. dywizjon niszczycieli wraz z „Bouclierem” oraz pancernikami „Condorcet”(inne języki), „Danton”(inne języki), „Mirabeau”(inne języki), „Vergniaud”(inne języki) i „Voltaire”(inne języki) wzięły udział w ćwiczeniach floty. 3 września na okręcie doszło do uszkodzenia łopatek turbiny, co spowodowało jego wyłączenie z linii na kilka miesięcy. 1 października „Fourche” nadal należał do 1. dywizjonu niszczycieli, w skład którego wchodziły: „Casque” (okręt flagowy), „Bisson”, „Boutefeu”, „Cimeterre”, „Commandant Rivière”, „Dague”, „Dehorter” i „Faulx”.

1 sierpnia 1914 roku, tuż przed wybuchem I wojny światowej, „Fourche” wchodził w skład 1. dywizjonu niszczycieli (w którym były ponadto „Boutefeu”, „Casque”, „Dague”, „Faulx” i „Mangini”).

I wojna światowa

1914 rok

3 sierpnia okręty 1. dywizjonu niszczycieli udały się pod Cap Bon, a następnego dnia, po rozpoczęciu działań wojennych, skierowały się w stronę Algieru. 7 sierpnia niszczyciele 1. dywizjonu uzupełniały paliwo w Algierze, a nazajutrz w trybie pilnym wyszły do Bizerty, mimo że niektóre okręty nie zostały zatankowane z powodu braku mazutu w bazie; w rezultacie kilka niszczycieli musiało być holowanych. Po zerwaniu 11 sierpnia stosunków dyplomatycznych z Austro-Węgrami okręty 1. Armii Morskiej udały się dwa dni później na Maltę, skąd podjęły patrole na Adriatyku.

Między 18 a 19 sierpnia niszczyciele 1. dywizjonu wraz z „Bouclierem” osłaniały na trasie z San Giovanni di Medua na Maltę „Fantassina”, uszkodzonego w kolizji z siostrzanym niszczycielem „Cavalier”. 25 sierpnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu udały się w składzie Grupy Specjalnej (którą tworzyły pancerniki „Courbet”(inne języki) i „Jean Bart”(inne języki), krążownik „Jurien de la Gravière”, tender wodnosamolotów „Foudre” oraz okręty podwodne należące do 2. dywizjonu z flagowym „Dehorterem”) w rejon Cieśniny Otranto, operując następnie na Adriatyku. Od października do grudnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” eskortowały konwoje dostarczające zaopatrzenie Czarnogórze.

1915 rok

W styczniu i lutym 1915 roku okręt nadal pełnił służbę konwojową na Adriatyku. 4 kwietnia niszczyciele 1. dywizjonu oraz „Bouclier”, „Aventurier”(inne języki) i „Téméraire”(inne języki) eskortowały zmierzający do portu w Antivari transportowiec „Whitehead”, a 21 kwietnia transportowiec „Numidia”, przewożący sprzęt radiowy do Dulcigno. 28 kwietnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” wypłynęły z misją ratowniczą w rejon zatonięcia krążownika pancernego „Léon Gambetta(inne języki)”, powracając do Navarino dwa dni później. Po przystąpieniu 23 maja Włoch do wojny po stronie Ententy „Bouclier” oraz niszczyciele 6. dywizjonu udały się do portów nowego sojusznika, natomiast jednostki 1. dywizjonu nadal operowały z Malty.

W grudniu 1915 roku francuskie siły eskortowe bazujące w Brindisi rozbudowano do rozmiarów flotylli, która składała się z dwóch dywizjonów liczących łącznie 12 niszczycieli. „Fourche” nadal należał do 1. dywizjonu, w skład którego wchodziły także „Casque” (okręt flagowy), „Bisson”, „Commandant Lucas”, „Mangini” i „Renaudin”.

1916 rok

Od 20 lutego do końca marca 1916 roku operujące z Brindisi francuskie niszczyciele zabezpieczały ewakuację wojsk serbskich i czarnogórskich. 15 kwietnia „Fourche” wchodził w skład 1. dywizjonu 1. Flotylli niszczycieli w Brindisi, razem z „Boutefeu”, „Casque”, „Faulx” i „Mangini”.

23 czerwca 1916 roku „Fourche” eskortował włoski krążownik pomocniczy „Città di Messina(inne języki)” o pojemności 3495 BRT, na którego pokładzie znajdowało się 2800 żołnierzy. W odległości 20 Mm na wschód od Otranto włoski krążownik został storpedowany i zatopiony przez austro-węgierski okręt podwodny SM U-15(inne języki) (w wyniku ataku śmierć poniosło 2000 znajdujących się na jego pokładzie ludzi). Niszczyciel przeprowadził kontratak, zrzucając sześć bomb głębinowych, a widząc na powierzchni wody plamy ropy, jego dowódca uznał, że U-Boot został zatopiony i o godzinie 10:00 przystąpił do akcji ratowniczej rozbitków z „Città di Messina”. Po kilku minutach „Fourche” został trafiony dwiema torpedami wystrzelonymi przez U-15, po czym przełamał się na pół i zatonął w ciągu minuty. Na jego pokładzie zginęło 19 członków załogi (w tym oficer mechanik); pozostałych 67 rozbitków (w tym czterech rannych) uratowały zaalarmowane alianckie okręty, m.in. siostrzany niszczyciel „Casque”.

Za wojenne osiągnięcia okręt został po zatopieniu odznaczony Krzyżem Wojennym.

Uwagi

  1. ↑ Od 1909 roku stocznia zmieniła nazwę na Ateliers et chantiers de Bretagne(inne języki).
  2. ↑ Podczas prób morskich okrętu wyporność wynosiła 727,383 tony. Natomiast Moore 1990 ↓, s. 195 podaje, że wyporność niszczyciela wynosiła 720 ton.
  3. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1547 podaje, że załoga okrętu liczyła od 81 do 88 osób, w tym czterech oficerów.
  4. ↑ Gogin 2026 ↓ podaje, że okręt otrzymał numer identyfikacyjny M72.
  5. ↑ „Faulx” został wcielony do służby dopiero 1 listopada 1912 roku i przeszedł do Tulonu 29 grudnia 1912 roku.

Przypisy

  1. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 52.
  2. 1 2 Władimirow 2022a ↓, s. 52–53.
  3. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1539.
  4. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 53–54.
  5. 1 2 3 4 Władimirow 2022a ↓, s. 54.
  6. 1 2 Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 203.
  7. 1 2 Roberts 2021 ↓, s. 1540.
  8. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1546.
  9. 1 2 3 Władimirow 2022a ↓, s. 56.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Roberts 2021 ↓, s. 1547.
  11. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 55.
  12. 1 2 3 Władimirow 2022c ↓, s. 31.
  13. ↑ Władimirow 2022c ↓, s. 30.
  14. ↑ Le Yacht 1912 ↓, s. 366.
  15. ↑ Władimirow 2022c ↓, s. 31–32.
  16. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 28–29.
  17. 1 2 3 4 Władimirow 2022b ↓, s. 28.
  18. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022b ↓, s. 29.
  19. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 29–30.
  20. 1 2 Władimirow 2022b ↓, s. 30.
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Władimirow 2022b ↓, s. 33.
  22. 1 2 Władimirow 2022b ↓, s. 45.
  23. ↑ Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 101.
  24. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022b ↓, s. 38.
  25. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 30, 33.
  26. ↑ Gogin 2026 ↓.
  27. 1 2 3 4 Władimirow 2022b ↓, s. 41.
  28. 1 2 3 Władimirow 2022b ↓, s. 34.
  29. 1 2 3 4 5 6 7 Władimirow 2022b ↓, s. 35.
  30. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 30, 41.
  31. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 39, 41.
  32. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 41, 45.
  33. 1 2 3 Władimirow 2022c ↓, s. 32.
  34. 1 2 3 Władimirow 2022d ↓, s. 35, 44.
  35. 1 2 Władimirow 2022d ↓, s. 35.
  36. ↑ Le Rappel 1912 ↓, s. 3.
  37. ↑ Le Courrier de Metz 1912 ↓, s. 3.
  38. ↑ Journal des débats politiques et littéraires 1912 ↓, s. 2.
  39. ↑ Le Courrier de Metz 1913 ↓, s. 3.
  40. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 488.
  41. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Władimirow 2022d ↓, s. 38.
  42. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 38–39.
  43. 1 2 3 Władimirow 2022d ↓, s. 39.
  44. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 44.
  45. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022d ↓, s. 41.
  46. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 142.
  47. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 142–143.
  48. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 143–144.
  49. ↑ Revue politique et parlementaire 1916 ↓, s. 126.
  50. ↑ Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 108.

Bibliografia