Geodeta

Ten artykuł dotyczy zawodu. Zobacz też: czasopismo Geodeta.

Geodeta – specjalista w zakresie geodezji, zajmujący się wyznaczaniem kształtu i rozmiarów Ziemi lub jej części, sporządzaniem map i planów oraz wykonywaniem pomiarów gruntów i obiektów dla celów gospodarczych, technicznych lub wojskowych. Zawód ten zaliczany jest do grupy zawodów regulowanych, co oznacza, że jego wykonywanie wymaga spełnienia ustawowych warunków oraz uzyskania odpowiednich uprawnień.

Historia i ewolucja zawodu

Określenie wykonawcy pomiarów ziemi ulegało wielowiekowej ewolucji terminologicznej. W XVI wieku stosowano nazwę miernik, w XVII i XVIII wieku pojęcia jeometra i geometra, sporadycznie także mierniczy, natomiast współczesny termin geodeta ugruntował się w XX wieku. Posługiwanie się słowem „geodeta” w odniesieniu do dawnych stuleci uznawane jest w literaturze za anachronizm, gdyż specyfika zadań, wymagana wiedza oraz status społeczny wykonawców pomiarów różniły się znacząco w poszczególnych epokach.

Przez stulecia pomiar gruntów traktowany był jako rzemiosło, a nie samodzielna dyscyplina naukowa wymagająca akademickiego przygotowania teoretycznego. Z tego powodu w XVII wieku stosunek szlachty do tego zawodu był negatywny – pomiary ziemi zaliczano do zajęć niewymagających kwalifikacji naukowych, co czyniło je zajęciem uważanym za niegodne stanu szlacheckiego. Osoby zajmujące się pomiarami w dawnej Polsce zazwyczaj łączyły tę praktykę z innymi dziedzinami. Marcin Król z Żurawicy (XV w.) był doktorem medycyny, Stanisław Grzepski (XVI w.) profesorem literatury, Jan Brożek (XVII w.) matematykiem, a Stanisław Solski (XVII w.) architektem.

Przełomem było wydanie w 1786 roku podręcznika Jeometrya praktyczna przez Ignacego Zaborowskiego – pierwszego autora piszącego wyłącznie jako wyspecjalizowany geodeta, a nie znawca wielu dyscyplin. Profil zawodowy ewoluował od wykonawcy opierającego się na sprawności manualnej i przestrzeganiu prostych przepisów w stronę inżyniera wykorzystującego wiedzę z zakresu matematyki, fizyki i teorii błędów pomiarowych. Do XVIII wieku do zadań geometry należało także artystyczne, barwne kreślenie i malowanie planów oraz map. Z czasem przestało to być wymogiem zawodowym, a priorytetem stała się precyzja pomiarowa.

W XVI wieku miernik wykorzystywał głównie sznur mierniczy, laskę, dioptrę oraz prymitywne wagi niwelacyjne, natomiast w XVII wieku podstawowym narzędziem geometry stał się stolik mierniczy.

Przed II wojną światową zawód geodety wiązał się z zajmowaniem się geodezją jako dyscypliną naukową. Z kolei osoba wykonująca prace geodezyjne związane z pomiarami małych powierzchni (geodezja niższa) nosiła tytuł mierniczego przysięgłego, co stanowiło zawód zaufania publicznego i wiązało się z pojęciem miernictwa. Taki podział wynikał z polskiej tradycji i został zmieniony z powodów politycznych po 1945 roku.

Zadania i kompetencje

Do podstawowych czynności wykonywanych przez geodetę należą pomiary kartometryczne (wykonywane na mapach analogowych, cyfrowych lub ortofotomapach) oraz tyczenie. Tyczenie to zespół czynności pomiarowych służących wskazaniu i oznaczeniu w terenie lub na obiekcie punktów o założonym położeniu. Obejmuje ono tyczenie obiektów budowlanych oraz sieci uzbrojenia terenu, co polega na wyznaczeniu głównych osi konstrukcyjnych, narożników, punktów charakterystycznych oraz reperów.

Zgodnie z ustawą Prawo geodezyjne i kartograficzne do zadań geodety należy projektowanie i wykonywanie pomiarów oraz zobrazowań, a także obliczanie lub przetwarzanie ich wyników. W zakres jego obowiązków wchodzi również tworzenie zbiorów danych i ortofotomap oraz wykonywanie opracowań geodezyjno-kartograficznych na potrzeby budownictwa. Geodeta odpowiada za sporządzanie dokumentacji geodezyjnej wykorzystywanej w postępowaniach administracyjnych, postępowaniach sądowych oraz przy czynnościach cywilnoprawnych związanych z nieruchomościami. Szczegółowe zasady i standardy wykonywania pomiarów sytuacyjnych i wysokościowych oraz zakres prac określają przepisy prawa budowlanego oraz właściwe rozporządzenia ministerialne.

Aby geodeta mógł pełnić samodzielne funkcje w dziedzinie geodezji i kartografii, musi posiadać odpowiednie uprawnienia zawodowe. W polskim prawie nie występuje potoczne określenie „geodeta uprawniony”, jednak ustawa precyzuje, że uzyskanie uprawnień upoważnia do:

1. kierowania pracami geodezyjnymi i pracami kartograficznymi, podlegającymi zgłoszeniu do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego, oraz sprawowania nad nimi bezpośredniego nadzoru;
2. wykonywania czynności rzeczoznawcy z zakresu prac geodezyjnych i kartograficznych, podlegających zgłoszeniu do państwowego zasobu;
3. pełnienia funkcji inspektora nadzoru z zakresu geodezji i kartografii;
4. wykonywania czynności technicznych i administracyjnych związanych z rozgraniczaniem nieruchomości;
5. wykonywania prac geodezyjnych i kartograficznych niezbędnych do dokonywania wpisów w księgach wieczystych oraz prac, w wyniku których mogłoby nastąpić zagrożenie dla zdrowia lub życia ludzkiego.

Ponadto, jeżeli przy wykonywaniu funkcji mierniczych górniczych, asystentów mierniczych górniczych lub biegłych sądowych niezbędne jest prowadzenie prac podlegających obowiązkowi zgłoszenia do państwowego zasobu, osoby te muszą posiadać uprawnienia zawodowe określone w przepisach prawa.

Współczesne narzędzia i metody pomiarowe

Współczesny geodeta w swojej pracy wykorzystuje mobilne systemy skanowania laserowego (MLS) oraz mobilne systemy kartowania (MMS), montowane na pojazdach kołowych lub platformach kolejowych. Pozwala to na pozyskiwanie danych przestrzennych w ruchu. Technologie te umożliwiają wielkoobszarową inwentaryzację pasów drogowych, linii kolejowych i tuneli bez konieczności wstrzymywania ruchu.

Do wyznaczania współrzędnych geograficznych z błędem pozycjonowania nieprzekraczającym 5 cm stosuje się połączenie odbiorników nawigacji satelitarnej (GPS/GNSS) z modułami inercyjnymi (IMU) oraz odometrami (DMI). Zastosowanie trójwymiarowych skanerów laserowych oraz dwuwymiarowych profilerów rejestrujących do 300 tysięcy punktów na sekundę umożliwia pozyskanie chmury punktów o gęstości od 5 do 9 tysięcy punktów na metr kwadratowy. W zakres prac geodezyjnych wchodzi także bezinwazyjny pomiar podpowierzchniowy przy użyciu georadaru (GPR), który penetruje grunt na głębokość od 1 do 5 metrów, co pozwala na detekcję podziemnej infrastruktury technicznej.

Praca kameralna geodety obejmuje przetwarzanie dużych zbiorów danych pomiarowych (rzędu kilkudziesięciu gigabajtów na sesję) poprzez ich łączenie, wyrównywanie i obróbkę w specjalistycznym oprogramowaniu. Na podstawie zgromadzonych danych geodeci sporządzają Numeryczne Modele Terenu (NMT), ortofotomapy oraz mapy do celów projektowych – zazwyczaj w skali 1:500. Te ostatnie stanowią obowiązkowy załącznik do dokumentacji wymaganej przy ubieganiu się o pozwolenie na budowę. W ramach opracowań geodezyjno-kartograficznych wykonywane są także mapy do celów prawnych, a także rejestry i wykazy zawierające dane dotyczące gruntów.

Organizacje międzynarodowe

• Międzynarodowa Federacja Geodetów (FIG)
• Międzynarodowa Organizacja Studentów Geodezji (IGSO)

Zobacz też

Zobacz hasło geodeta w Wikisłowniku

• Główny Geodeta Kraju

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Witryna internetowa Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii