Polska jest krajem położonym na półkuli północnej, w środkowej części Europy, pomiędzy Morzem Bałtyckim na północy a pasmami górskimi Karpat i Sudetów na południu. Większość obszaru kraju leży w dorzeczu Wisły i Odry, na nizinach będących częścią Niżu Środkowoeuropejskiego.
.PNG)
Powierzchnia Polski wynosi 322 575 km², w tym: obszar lądowy (wraz z wodami śródlądowymi) – 311 895 km², morskie wody wewnętrzne – 2036 km², morze terytorialne – 8783 km². W Europie większą powierzchnię mają: Rosja, Ukraina, Francja, Hiszpania, Szwecja, Niemcy, Finlandia i Norwegia.
Powierzchnia kraju jest stosunkowo zwarta przy nieco większej rozciągłości równoleżnikowej (z zachodu na wschód: 689 km) od południkowej (z południa na północ: 649 km).
Wykorzystanie powierzchni:
W Polsce od 1999 roku obowiązuje trójstopniowy podział administracyjny. Powierzchnia kraju podzielona jest na 16 województw, 380 powiatów i 2479 gmin. 66 spośród większych miast (w tym wszystkie stolice województw) pełnią jednocześnie funkcje gminy i powiatu. Specjalny status terytorialny posiada Warszawa, która jest jednocześnie konstytucyjną stolicą państwa.
Polska jest państwem unitarnym, co oznacza, że wszystkie jednostki podziału terytorialnego są zorganizowane podobnie (w zależności od szczebla) i nie ma regionów posiadających autonomię.
Polska graniczy z siedmioma państwami (w nawiasie długość granicy z tym państwem)
Długość granicy lądowej wynosi 3071 km.
Długość granicy morskiej wynosi 501 km, przy czym długość wybrzeża morskiego Bałtyku (wraz z Zalewem Szczecińskim i Wiślanym) wynosi 775 km.
Całkowita długość granic wynosi 3572 km.
Bez baz wojskowych, placówek dyplomatycznych i stacji naukowych:
Środek całego terytorium Polski ma współrzędne 52°11′28,0″N oraz 19°21′19,5″E i znajduje się we wsi Nowa Wieś w gminie Kutno, powiat kutnowski, województwo łódzkie.
Ponieważ w Polsce zdecydowanie przeważają tereny nizinne (poniżej 200 m n.p.m.), zajmujące aż 75% powierzchni kraju, średnia wysokość wynosi tylko 173 m n.p.m., a mediana 149 m n.p.m. Niziny występują na północy i w centrum, natomiast obszary wyżynne i górskie na południu. Zaledwie 5,4 % powierzchni kraju zajmują obszary położone na wysokości 300 – 500 m n.p.m. i 3 % położone powyżej 500 m n.p.m. Duży wpływ na ukształtowanie powierzchni Polski północnej i środkowej miały ostatnie zlodowacenia. Ich widocznym śladem są występujące na znacznym obszarze kraju pojezierza, pradoliny, jak i mniejsze formy rzeźby terenu, takie jak moreny czy ozy.
Teren Polski pochyla się z południa ku północnemu zachodowi. Wysokość nie maleje jednak jednostajnie, lecz etapowo, tzn. na przemian występują krainy niżej i wyżej wzniesione, które układają się pasami ciągnącymi się z zachodu na wschód. Zaczynając od południa wyróżnia się następujące pasy:
Poza niewielkimi, reliktowymi Górami Świętkorzyskimi, które znajdują się w głębi kraju, pozostałe góry położone są wzdłuż południowych granic Polski. Z tego powodu po polskiej stronie leżą tylko północne stoki i pasma z łańcuchów górskich Sudetów i Karpat.
Punkty najniższy i najwyższy znajdują się na przeciwległych krańcach kraju. Najniższy położony jest na wysokości 2,2 m p.p.m., w miejscowości Marzęcino na Żuławach Wiślanych. Najwyższym punktem są Rysy w Tatrach, których wierzchołek sięga 2499 m n.p.m. (w latach 1938–1939 najwyższym punktem był Lodowy Szczyt) W porównaniu z rekordami światowymi wielkości te nie są imponujące: najniżej położone miejsce na lądzie (tafla Morza Martwego) znajduje się o 415,9 m niżej, natomiast najwyższy szczyt (Mount Everest) wznosi się o 6349 m wyżej.
Zgodnie z podziałem zaproponowanym przez Międzynarodową Unię Geograficzną Polska leży na styku trzech z dziewięciu megaregionów, na które została podzielona Europa: Pozaalpejskiej Europy Środkowej (3) i Regionu karpackiego (5), które są kwalifikowane jako składowe Europy Zachodniej oraz Niżu Wschodnioeuropejskiego (8), będącego częścią Europy Wschodniej .
.jpg)
Megaregiony zostały podzielone na prowincje i podprowincje. Poniżej lista tych, które w całości lub części znajdują się na terytorium Polski:
Pozaalpejska Europa Środkowa
Region karpacki
Niż Wschodnioeuropejski
W początkach prekambru (w eonie archaicznym) rozpoczęło się formowanie skorupy ziemskiej. W eonie proterozoicznym kształtowaniu się litosfery towarzyszyły ruchy górotwórcze oraz zjawiska wulkaniczne. Uformował się szereg tzw. platform kontynentalnych, będących najstarszymi częściami kontynentu. Jedną z nich jest platforma wschodnioeuropejska, na której znajduje się wschodnia część obecnego obszaru Polski.
W początkach paleozoiku (w kambrze) część obecnego obszaru zajmowało morze. Powstały w nim grube pokłady wapieni (na terenie obecnych Sudetów) oraz piaskowców i łupków (na terenie obecnych Gór Świętokrzyskich). W ordowiku i sylurze miała miejsce orogeneza kaledońska, doprowadziła ona do częściowego sfałdowania Sudetów i Gór Świętokrzyskich. W dewonie klimat uległ ociepleniu. Pod koniec tego okresu rozpoczęła się orogeneza hercyńska – ponowne sfałdowanie Gór Świętokrzyskich i Sudetów, która miała miejsce także w karbonie. Podczas jej trwania powstały złoża węgla kamiennego oraz góry wulkaniczne. W permie środkowa i północna część Polski była zalana morzem. Osadzały się w nim margle i wapienie, tworzyły pokłady soli kamiennej i potasowej. Wtedy też powstały złoża ropy naftowej i miedzi.
W erze mezozoicznej tworzyły się skały osadowe: wapienie, dolomity, piaskowce. W erze tej rozpoczęły się kolejne ruchy górotwórcze – trwająca do dziś orogeneza alpejska.
Orogeneza alpejska doprowadziła w erze kenozoicznej, dokładnie w paleogenie do wydźwignięcia środkowej części obszaru Polski – powstał tam ląd. Natomiast w neogenie prawie cały obszar Polski został wzniesiony ponad poziom morza. Najwyżej wzniesiony został obszar Karpat. Pod koniec neogenu morze na terenie Polski całkowicie wycofało się. W pierwszym okresie czwartorzędu (plejstocen) nadeszła epoka lodowcowa, lód pokrył prawie całą Polskę.
Pokrywa glebowa w Polsce, podobnie jak niektóre inne elementy środowiska, ma cechy przejściowe pomiędzy glebami charakterystycznymi dla Europy Zachodniej i Wschodniej. Powierzchniowo dominują gleby strefowe (powstałe pod wpływem klimatu), jednak tworzą one na terenie kraju mozaikę zależną głównie od podłoża geologicznego (skały macierzystej) oraz ukształtowania powierzchni. Około 52% powierzchni zajmują gleby płowe oraz gleby brunatnoziemne, zaś ok. 26% powierzchni zajmują, powstałe na utworach piaszczystych, gleby rdzawe, bielicowe i bielice. W dolinach rzecznych dominują mady (ok. 5% powierzchni), w miejscach podmokłych lub wilgotnych zaś można spotkać gleby organiczne (torfowe, murszowe), gleby glejowe i czarne ziemie. Wyraźne obszary zajmują również, powstające na skałach węglanowych – rędziny, najbardziej urodzajne na obszarze Polski – czarnoziemy, charakterystyczne dla obszarów górskich – gleby inicjalne i słabo ukształtowane, a także powstałe pod dominującym wpływem człowieka – gleby antropogeniczne.
W Polsce grunty rolne i leśne klasyfikuje się również pod kątem użytkowym. Według bonitacyjnej klasyfikacji gleb ornych i użytków zielonych w kraju powierzchniowo dominują gleby średnie (klasa IIIa-IVb – 63% gruntów ornych i klasa III i IV – 51,2% użytków zielonych), zaś najmniej jest gleb najlepszych (klasa I i II – 3,7% gruntów ornych i 1,7% użytków zielonych).
99,7% (312 683 km²) obszaru Polski leży w zlewisku Morza Bałtyckiego (53,9% dorzecze Wisły, 34,7% dorzecze Odry, 11% rzeki bezpośredniego dorzecza Bałtyku i 0,8% dorzecze Niemna), a poza tym w zlewisku Morza Czarnego (Orawa, Strwiąż) i Morza Północnego (Dzika Orlica, Izera).
Najdłuższe rzeki w Polsce to
Na terenie Polski znajduje się znaczna liczba jezior – według aktualnych danych 7081 o powierzchni powyżej 1 ha. Stanowią one jednak zaledwie 0,9% powierzchni kraju.
Zgodnie z klasyfikacją Köppena, obszar Polski leży w strefie wilgotnego klimatu kontynentalnego (Dfb). Jej klimat jest też określany jako przejściowy pomiędzy ciepłym i dżdżystym klimatem umiarkowanym, a śnieżno-leśnym klimatem borealnym. Nad obszarem Polski ścierają się różne masy powietrza, co jest wynikiem położenia w centrum Europy oraz równoleżnikowego układu krain geograficznych.
Przeważający obszar Polski znajduje się w strefach mrozoodporności 6 i 7 (wg klasyfikacji USDA).
Największy wpływ na klimat Polski mają masy powietrza polarno-morskiego i polarno-kontynentalnego, decydujące o przejściowości klimatu polskiego.
Nad Polskę napływają również masy powietrza, arktycznego, zwrotnikowego-morskiego i kontynentalnego, mające mniejszy wpływ na kształtowanie klimatu. Masy powietrza polarno-morskiego powodują latem zachmurzenie, ochłodzenie i wzrost wilgotności, zimą zaś przynoszą ocieplenie, odwilż i mgły.
Masy powietrza polarno-kontynentalnego latem przynoszą piękną, suchą i upalną pogodę, a zimą pogodę słoneczną, suchą i duże mrozy. Masy powietrza zwrotnikowo-morskiego znad Morza Śródziemnego i Azorów napływają nad Polskę rzadziej, przynosząc latem upały i częste burze, a zimą gwałtowne odwilże.
Masy powietrza zwrotnikowo-kontynentalnego napływają znad Azji Mniejszej i Bałkanów bardzo rzadko, przeważnie latem i wczesną jesienią. Przynoszą piękną, suchą pogodę („złota polska jesień”).
Masy powietrza arktycznego napływają nad Polskę:
Średnie opady ok. 500–600 mm rocznie. Rozkład opadów w ciągu roku jest nierównomierny, 2/3 opadów rocznych to opady półrocza letniego[potrzebny przypis]. Najmniejsze opady odnotowywane są we wschodniej Wielkopolsce, Kujawach i północno-zachodnim Mazowszu, gdzie wynoszą 450–500 mm rocznie, co jest skutkiem cienia opadowego Pojezierza Pomorskiego, gdzie spada 600–700 mm. Podobne ilości opadów otrzymują obszary Pojezierza Mazurskiego. Opady na wyżynach środkowopolskich wynoszą ok. 800 mm. Największe wartości opadowe przypadają na tereny wysokogórskie i osiągają od 1200 do 1500 mm rocznie (skrajnie do 1900 mm), z tym że w górach są to głównie opady śniegu. Polska leży w strefie wiatrów zmiennych z przewagą wiatrów zachodnich (północno-zachodnich i południowo-zachodnich), których udział stanowi ok. 60%. Wiatry wschodnie wieją głównie zimą, rzadsze są natomiast wiatry wiejące z południa i północy.
Zanotowane w historii ekstremalne wskaźniki pogodowe:
Zgodnie z geobatanicznym podziałem na państwa florystyczne Polska szata roślinna w całości znajduje się w państwie holarktycznym czyli wokółbiegunowym państwie północnym. W ramach państwa holarktycznego obszar Polski leży w Obszarze Cyrkumborealnym (Euro-Syberyjskim) w Prowincji Środkowoeuropejskiej. Poza obszarami górskimi potencjalną roślinność naturalną stanowią lasy liściaste strefy umiarkowanej.
Zgodnie z regionalizacją przyrodniczo-leśną z 2010 roku (Roman Zielony, Anna Kliczkowska) w Polsce wyróżniono 8 krain:
Na przestrzenne zróżnicowanie szaty roślinnej Polski wpływają dwa główne, nakładające się na siebie czynniki:
W związku z tymi dwoma czynnikami na terenie Polski obserwuje się, postępujące z zachodu na wschód, zanikanie zasięgów gatunków i zbiorowisk typowych dla zachodniej Europy: lasów dębowych i bukowo-dębowych oraz subatlantyckich brzezin bagiennych. Ich miejsce stopniowo zajmują zbiorowiska roślinne charakterystyczne dla wschodnich obszarów eurosyberyjskiego niżu: bory sosnowe i mieszane oraz subborealne świerczyny niżowe.
Natomiast w południowej części kraju występuje charakterystyczny dla gór, piętrowy układ roślinności. Wyróżniamy tu piętra pogórza, regla dolnego i górnego, kosodrzewiny, a w wyższych partiach gór piętra halne i turniowe.
W przypadku krain zoogeograficznych obszar Polski wraz z całą Europą, większością Azji i Północnej Afryki zaliczany jest do krainy palearktycznej. Charakteryzuje ją równoleżnikowe rozłożenie typowych gatunków fauny, zależne od klimatu i zbiorowisk roślinnych. Dla Polski charakterystyczne są gatunki typowe dla strefy umiarkowanej lasów liściastych i terenów otwartych.
W Polsce są trzy obszary piaszczyste, potocznie zwane pustyniami
Peel, M.C., Finlayson, B.L., McMahon, T. A. Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification. „Hydrol. Earth Syst. Sci.”. 11 (5), s. 1633–1644, 2007. DOI: 10.5194/hess-11-1633-2007. (ang.).
.svg)
