Geoturystyka

Geoturystyka (ang. geotourism) – forma turystyki bazującej m.in. na obiektach geologicznych, ściśle związana z geologią stosowaną, ochroną przyrody nieożywionej i edukacją geologiczną. Szansą dla rozpowszechnienia idei geoturystyki na szeroką skalę okazała się między innymi koncepcja tworzenia Geoparków UNESCO.

Przedmiot zainteresowania geoturystyki

W kręgu zainteresowań geoturystyki znajdują się:

naturalne obiekty oraz procesy geologiczne i geomorfologiczne (np. wybrzeża morskie, formy skalne, wulkany, formy krasowe, gejzery, wydmy ruchome, lodowce, wodospady, nagromadzenia skał, minerałów i skamieniałości);
obiekty antropogeniczne, związane z eksploatacją kopalin (np. nieczynne kamieniołomy i kopalnie o znaczeniu historycznym);
ekspozycje i muzea związane z naukami o Ziemi, np. muzea paleontologiczne lub geologiczne (zob. Państwowy Rejestr Muzeów), ekspozycje w Geoparkach);
wytwory kultury materialnej człowieka – obiekty architektoniczne ze względu na wykorzystany surowiec skalny oraz kamienne elementy ich wyposażenia, np. budowle megalityczne, kamienne zamki, mosty, budowle drążone w skałach, kamienne posadzki;
kamienne elementy pochodzące z wykopalisk archeologicznych, np. groty strzał, narzędzia kamienne i inne przedmioty użytkowe.

Definicje geoturystyki

Termin „geoturystyka” został po raz pierwszy zdefiniowany w naukowej literaturze międzynarodowej w 1995 roku w Wielkiej Brytanii przez Thomasa Hose. Zaproponował on następującą definicję geoturystyki:

… zapewnienie takich środków i usług, które umożliwiałyby turystom rozwijanie wiedzy i zrozumienie geologii i geomorfologii odwiedzanego miejsca (włączając jego wkład w rozwój nauk o Ziemi) oraz wykraczałyby poza poziom zwykłych doznań estetycznych

T.A. Hose (1995)

Z czasem pojawiały się kolejne definicje, mniej lub bardziej rozbudowane, m.in.:

podróżowanie z nastawieniem na przeżycia, edukację oraz na czerpanie przyjemności w kontakcie z dziedzictwem Ziemi (np. dziedzictwo archeologiczne);
„dział turystyki poznawczej i/lub nastawionej na przeżycia, bazującej na poznawaniu obiektów i procesów geologicznych oraz doznawaniu w kontakcie z nimi wrażeń estetycznych”;
forma turystyki w środowisku naturalnym, koncentrująca się w szczególności na geologii i krajobrazie. Promuje geostanowiska, ochronę georóżnorodności oraz kładzie nacisk na wzrost świadomości i edukację z zakresu nauk o Ziemi. Idea ta jest realizowana poprzez odwiedzanie przez turystów obiektów geologicznych, z wykorzystaniem tras geoturystycznych, punktów widokowych czy wycieczek z przewodnikiem. Ponadto geoturystykę charakteryzuje pięć kluczowych zasad: geologia jako podstawa geoturystyki, edukacja środowiskowa, dostarczanie satysfakcji odwiedzającym, zgodność z zasadami zrównoważonego rozwoju oraz generowanie lokalnych korzyści.

W literaturze międzynarodowej pojawia się również termin „geoturystyka”, w którym przedrostek „geo” nie dotyczy geologii, a geografii. U.S. Travel Association (TIA) i National Geographic Society definiują geoturystykę jako turystykę mającą na celu propagowanie wyjątkowego geograficznego charakteru danego miejsca – jego środowiska, kultury, dziedzictwa, z korzyścią dla lokalnych społeczności.

Geoturystyka, a inne formy współczesnej turystyki

Najczęściej w literaturze geoturystykę uznaje się za formę:

turystyki poznawczej (krajoznawczej) – jeżeli celem podróży jest poznawanie walorów przyrody nieożywionej, historii geologicznej regionu, historii eksploatacji kopalin, często w połączeniu z miejscowymi legendami.

turystyki kwalifikowanej (aktywnej, specjalistycznej) – jeżeli poznawanie obiektów geoturystycznych wymaga specjalnych umiejętności i/lub sprzętu (np. sprawności fizycznej, specjalistycznych kwalifikacji, sprzętu wspinaczkowego);
turystyki przyrodniczej (środowiskowej, w środowisku naturalnym) – jeżeli geoturyści w celu poznawania obiektów przebywają na łonie natury, często w obrębie obszarów chronionych oraz odznaczają się świadomością ekologiczną;
turystyki specjalnych zainteresowań (niszowej) – jeżeli motywem wyjazdu jest rozwijanie zainteresowań związanych z naukami o Ziemi.

Ponieważ geoturystyka łączy się z wieloma formami turystyki, można uznać ją za niezależną formę.

Geoturystyka w praktyce

W Polsce do atrakcji geoturystycznych o znaczeniu ponadregionalnym należą np.: Kopalnia Soli w Wieliczce, JuraPark Bałtów, jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie czy wydmy ruchome w Słowińskim Parku Narodowym. Tras prowadzących po obiektach geoturystycznych jest stosunkowo mało (np. Małopolski Szlak Geoturystyczny, ścieżka geologiczna „Kamieniołom Kielnik” w gminie Olsztyn). Najczęściej obiekty geoturystyczne włączane są w trasy ogólnopoznawcze, wielotematyczne. Powstają również geoparki, które mogą w przyszłości zyskać miano Geoparków Krajowych i trafić na listę Europejskiej Sieci Geoparków (np. Geopark Kielce, Geopark Kamienny Las na Roztoczu).

Geoturystyka w szkołach wyższych

Pierwszą uczelnią w Polsce i na świecie, gdzie można było studiować specjalność Geoturystyka była Akademia Górniczo-Hutnicza (AGH) w Krakowie – Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska (rok 1999/2000). Obecnie specjalność tą proponują studentom również inne uczelnie państwowe i prywatne, m.in.: Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Politechnika Śląska w Gliwicach czy Uniwersytet Techniczny w Koszycach (Technická univerzita v Košiciach).

Geoturystyka w nauce

Od kilku lat wydawane są czasopisma geoturystyczne, m.in.:

Geoturystyka/Geotourism – wydawane przez Stowarzyszenie Naukowe im. Stanisława Staszica, wspólnie z Wydziałem Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH w Krakowie;
Acta Geoturistica – wydawane wspólnie przez Uniwersytet Techniczny w Koszycach, IAGt, Słowacką Akademię Nauki i Uniwersytet P. J. Šafárika w Koszycach;
Geoheritage – wydawane przez wydawnictwo Springer Link.

Pojawiają się również książki w całości poświęcone geoturystyce, np.: Geotourism. Sustainability, impacts and management (2006 r.), Geotourism: The Tourism of Geology and Landscape (2010 r.), Global Geotourism Perspectives (2010); Geotourism: a variety of aspects (2011 r.), Geoturystyka (2012 r.), Dokumentowanie i waloryzacja geostanowisk dla geoturystyki i geoparków (2024).

Zagadnienia geoturystyczne poruszane są także na konferencjach naukowych. W 2004 r. odbyła się I Międzynarodowa Konferencja GeoTour (1st International Conference Geotour), którą na zmianę organizują Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH w Krakowie oraz Uniwersytet Techniczny w Koszycach. W 2008 r. w Australii odbyła się Inaugural Global Geotourism Conference. Na wielu konferencjach geoturystyce są poświęcane sesje tematyczne.

Przypisy

↑ Ryszard Chybiorz: Geostanowiska: Definicja i klasyfikacja. [w:] Edukacyjno-informacyjny serwis internetowy o dziedzictwie geologicznym województwa śląskiego. Geostanowiska i geoturystyka [on-line]. Katedra Geologii Podstawowej, Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-25)]. (pol.).
↑ Geologia dla turystyki. Geoturystyka. [w:] Strona internetowa Ministerstwa Środowiska [on-line]. mos.gov.pl. [dostęp 2012-12-11]. (pol.).
↑ T. A. Hose. Selling the story of Britain’s stone. „Environmental Interpretation”. 10 (2), s. 16–17, 1995. (ang.).
↑ J. Larwood, C. Prosper. Geotourism, Conservation and Society. „Geologica Balcanica”. 28 (3–4), s. 97–100, 1998. (ang.).
1 2 3 T. Słomka, A. Kicińska-Świderska. Geoturystyka – podstawowe pojęcia. „Geoturystyka”, s. 5–7, 2004. (pol.).
1 2 Setting an agenda for geotourism. W: D. Newsome, R. Dowling (red.): Geotourism: The Tourism of Geology and Landscape. Woodeaton, Oxford: Goodfellow Publisher Ltd, 2010, s. 1–12.
↑ Andrea M. Stueve i wsp.: Geotourism Sudy: Phase I Executive Summary. [w:] 2002 [on-line]. The Research Dep. of the Travel Industry Association of America, Washington D.C.. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-05)]. (ang.).
1 2 P. Różycki: Zarys wiedzy o turystyce. Kraków: Proksenia, 2006.
↑ T. A. Hose: Geo-Tourism – Appreciating the deep side of landscapes. W: M. Novelli, red.: Niche Tourism: contemporary issues, trends and cases. Oxford: Elsevier, 2005, s. 27–37.
↑ D. Newsome, R. Dowling: The scope and nature of geotourism. W: D. Newsome, R. Dowling (red.): Geotourism. Sustainability, impacts and management. Oxford, UK: Elsevier/ Heineman Publishers, 2006, s. 3–25.
↑ GeoTurystyka (Geoturism). [w:] Strona internetowa czasopisma [on-line]. geoturystyka.pl. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-12)]. (pol.).
↑ Acta Geoturistica (ISSN 1338-2292). [w:] Strona internetowa czasopisma [on-line]. geotur.tuke.sk. [dostęp 2012-12-11]. (ang.).
↑ Geoheritage (ISSN 1867-2477 print; 1867-2485 online). [w:] Strona internetowa czasopisma [on-line]. link.springer.com. [dostęp 2012-12-11]. (ang.).

Bibliografia

P. Dmytrowski, M. Górna: Modelowe zagospodarowanie geoturystyczne. W: J. Rajchel (red.): Jubileusz Katedry Geologii Ogólnej, Ochrony Środowiska i Geoturystyki Akademii Górniczo-Hutniczej 1920–2010. Kraków: Wyd. AGH, 2010, s. 121–127.
E. Dowling, D. Newsome: The future of geotourism: where to from here?. W: D. Newsome, R. Dowling (red.): Geotourism: The Tourism of Geology and Landscape. Woodeaton, Oxford: Goodfellow Publisher Ltd, 2010, s. 231–244. (ang.).
K. Miśkiewicz, M. Doktor, T. Słomka. Naukowe podstawy geoturystyki – zarys problematyki. „Geoturystyka”. 4 (11), s. 3–12, 2007. Kraków: Wyd. AGH, Stowarzyszenie Naukowe im. Stanisława Staszica. ISSN 1731-0830.
T. Słomka. Geoturystyka w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. „Przegląd Geologiczny”. (2005-02) tom 53, s. 109–111, 2005. dr Jacek Grabowski. Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy. ISSN 0033-2151.
K. Miśkiewicz (red.), A. Waśkowska, E. Welc. 2024. Dokumentowanie i waloryzacja geostanowisk dla geoturystyki i geoparków. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie, e-book. [https://epodreczniki.open.agh.edu.pl/handbook/2147]

Linki zewnętrzne

GeoTurystyka. [w:] Portal utworzony w 2004 roku z inicjatywy Tadeusza Słomki [on-line]. geoturystyka.pl. [dostęp 2012-12-11]. (pol.).
Mapa Geostrady Sudeckiej im. Leszka Sawickiego, www.kgos.agh.edu.pl
Geoturystyka blog

[Chybiorz-1] Ryszard Chybiorz: Geostanowiska: Definicja i klasyfikacja. [w:] Edukacyjno-informacyjny serwis internetowy o dziedzictwie geologicznym województwa śląskiego. Geostanowiska i geoturystyka [on-line]. Katedra Geologii Podstawowej, Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-25)]. (pol.).

[wwwMS-2] Geologia dla turystyki. Geoturystyka. [w:] Strona internetowa Ministerstwa Środowiska [on-line]. mos.gov.pl. [dostęp 2012-12-11]. (pol.).

[Hose-3] T. A. Hose. Selling the story of Britain’s stone. „Environmental Interpretation”. 10 (2), s. 16–17, 1995. (ang.).

[Larwood-4] J. Larwood, C. Prosper. Geotourism, Conservation and Society. „Geologica Balcanica”. 28 (3–4), s. 97–100, 1998. (ang.).

[Słomka&Kicińska-5] 1 2 3 T. Słomka, A. Kicińska-Świderska. Geoturystyka – podstawowe pojęcia. „Geoturystyka”, s. 5–7, 2004. (pol.).

[Newsome&Dowling-6] 1 2 Setting an agenda for geotourism. W: D. Newsome, R. Dowling (red.): Geotourism: The Tourism of Geology and Landscape. Woodeaton, Oxford: Goodfellow Publisher Ltd, 2010, s. 1–12.

[tourismwallawalla-7] Andrea M. Stueve i wsp.: Geotourism Sudy: Phase I Executive Summary. [w:] 2002 [on-line]. The Research Dep. of the Travel Industry Association of America, Washington D.C.. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-05)]. (ang.).

[Różycki-8] 1 2 P. Różycki: Zarys wiedzy o turystyce. Kraków: Proksenia, 2006.

[Hose2005-9] T. A. Hose: Geo-Tourism – Appreciating the deep side of landscapes. W: M. Novelli, red.: Niche Tourism: contemporary issues, trends and cases. Oxford: Elsevier, 2005, s. 27–37.

[Newsome-10] D. Newsome, R. Dowling: The scope and nature of geotourism. W: D. Newsome, R. Dowling (red.): Geotourism. Sustainability, impacts and management. Oxford, UK: Elsevier/ Heineman Publishers, 2006, s. 3–25.

[geoturystyka.pl-11] GeoTurystyka (Geoturism). [w:] Strona internetowa czasopisma [on-line]. geoturystyka.pl. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-12)]. (pol.).

[geotur-12] Acta Geoturistica (ISSN 1338-2292). [w:] Strona internetowa czasopisma [on-line]. geotur.tuke.sk. [dostęp 2012-12-11]. (ang.).

[springer-13] Geoheritage (ISSN 1867-2477 print; 1867-2485 online). [w:] Strona internetowa czasopisma [on-line]. link.springer.com. [dostęp 2012-12-11]. (ang.).