Gibasis

*Gibasis*
	; Gibasis pellucida
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	Euphyllophyta
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	jednoliścienne
Rząd	komelinowce
Rodzina	komelinowate
Rodzaj	Gibasis
	Nazwa systematyczna
	Gibasis Rafinesque; Fl. Tellur. 2: 16 (1837)
	Typ nomenklatoryczny
	Gibasis pulchella Raf.
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gibasis Raf. – rodzaj roślin z rodziny komelinowatych. Obejmuje 14 gatunków występujących w Ameryce Środkowej i Południowej (od Meksyku i Kuby po północną Argentynę). Gatunki uprawiane jako rośliny ozdobne zostały introdukowane poza obszarem naturalnego występowania: G. geniculata na Jawie, a G. pellucida w południowych Stanach Zjednoczonych, w Południowej Afryce oraz w południowo-wschodniej Australii i Nowej Zelandii.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od łacińskich słów gibbus (nabrzmiały, spuchnięty) i basis (nasada, baza).

Morfologia

Pokrój: Jednoroczne lub wieloletnie rośliny zielne o zróżnicowanym pokroju, osiągające do 60 cm wysokości.

Korzenie: Bulwiaste lub włókniste.

Liście: Ulistnienie naprzemianległe (dwuszeregowe). Blaszki liściowe siedzące, wąsko równowąskie do lancetowatych, podługowato-lancetowatych i szeroko jajowatych, nagie do gęsto omszonych. U gatunków kseromorficznych, o korzeniach bulwiastych, blaszki liściowe są zwykle wąskie, natomiast u gatunków mezomorficznych, o korzeniach włóknistych, są zwykle szerokie.

Kwiaty: Zebrane w dwurzędki wyrastające na szypułach niemal wierzchołkowo na pędzie, w parach lub do kilkunastu tworzących baldachowaty kwiatostan złożony. Oś główna dwurzędki zwykle ostro zagięta lub zakrzywiona w miejscu łączenia z szypułą. Podsadka kwiatostanu przypominająca liść lub niepozorna. Przysadki bardzo drobne, nakładające się na siebie, położone na szypułce w dwóch równoległych szeregach. Szypułki dobrze rozwinięte. Okwiat promienisty; listki okwiatu wolne, trzy wewnętrznego okółka białe lub fioletowe, różowe do fioletowoniebieskich. Sześć pręcików równej wielkości, o szeroko trójkątnych łącznikach i obrotnych główkach oraz bródkowatych nitkach. Zalążnia trójkomorowa z dwoma zalążkami w każdej komorze. Szyjka słupka zwieńczona drobnym, główkowatym znamieniem.

Owoce: Trójkomorowe torebki.

Biologia i ekologia

Rozwój: Tworzące kępy geofity korzeniowobulwiaste, płożące lub wznoszące się chamefity lub rośliny jednoroczne (G. triflora).

Siedlisko: Gatunki z sekcji Heterobasis zasiedlają wilgotne miejsca w lasach deszczowych, na wysokości do 1680 m n.p.m. Gatunki z sekcji Gibasis zasiedlają zacienione brzegi strumieni i rzek, mokre skały oraz wilgotne żleby i zbocza w lasach sosnowo-dębowych i lasach jodłowych, a także trawiaste zbocza wapienne w matorralu, na wysokości do 2400 m n.p.m.

Cechy fitochemiczne: W liściach, kwiatach i łodygach roślin z tego rodzaju obecny jest 3,7,3'-glukozyd cyjanidyny. Gibasis pellucida zawiera flawonoid karlinozyd.

Genetyka: Podstawowa liczba chromosomów x u roślin z tego rodzaju wynosi 4, 5 lub 6, natomiast liczba diploidalna (2n) to 10, 12, 15, 16, 20, 22, 30, 32 lub 48. Badania kariotypu roślin z gatunku Gibasis pellucida, w przypadku których spotyka się osobniki diploidalne (2n = 10, przy x = 5) oraz tetraploidalne (2n = 16, przy x = 4), wykazały, że podstawowy garnitur chromosomów u roślin z x = 5 składa się z 2 chromosomów metacentrycznych i 3 akrocentrycznych (2M + 3A), podczas gdy u roślin z x = 4 jest to 3M + 1A, co oznacza, że u roślin z tego gatunku doszło do pojedynczej translokacji robertsonowskiej pary chromosomów akrocentrycznych. Podobne zjawisko odnotowano u G. linearis i G. venustula.

Systematyka

Pozycja systematyczna: Rodzaj z podplemienia Tradescantiinae w plemieniu Tradescantieae podrodziny Commelinoideae w rodzinie komelinowatych (Commelinaceae).

Wykaz gatunków w podziale rodzaju wg Hunta (1986)

sekcja Heterobasis – korzenie niebulwiaste, blaszki liściowe podługowato-lancetowate do szeroko jajowatych, zwykle gęsto omszone, okwiat biały, chromosomy małe (x=8), w tkankach obecne siarczanowane kwasy fenolowe, zasiedlają wilgotne obszary w strefie klimatu tropikalnego
- Gibasis geniculata (Jacq.) Rohweder
- Gibasis oaxacana D.R.Hunt
sekcja Gibasis – korzenie bulwiaste lub nie, liście wąsko równowąskie do lancetowatych, rzadko jajowate, nagie lub rzadko omszone, zwykle z barwnym okwiatem, chromosomy duże (x = 4, 5 lub 6), siarczanowane kwasy fenolowe nieobecne, zasiedlają obszary średnio i zmiennowilgotne do półsuchych w strefie klimatu subtropikalnego do chłodnego umiarkowanego
- Gibasis chihuahuensis (Standl.) Rohweder
- Gibasis consobrina D.R.Hunt
- Gibasis karwinskyana (Schult. & Schult.f.) Rohweder
- Gibasis linearis (Benth.) Rohweder
- Gibasis matudae D.R.Hunt
- Gibasis pauciflora (Urb. & Ekman) D.R.Hunt
- Gibasis pellucida (M.Martens & Galeotti) D.R.Hunt
- Gibasis pulchella (Kunth) Raf.
- Gibasis triflora (M.Martens & Galeotti) D.R.Hunt
- Gibasis venustula (Kunth) D.R.Hunt
incertae sedis (opisane po publikacji Hunta)
- Gibasis gypsophila B.L.Turner
- Gibasis hintoniorum B.L.Turner

Znaczenie użytkowe

Różne gatunki, w szczególności Gibasis pellucida uprawiane są jako rośliny ozdobne.

Przypisy

↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-07-27] (ang.).
↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 3 4 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2023-01-20]. (ang.).
↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2023-01-08]. (ang.).
↑ Belinda J. Pellow: Flora of the Sydney region: a complete revision. Wyd. 5. Sydney: Sydney University Press, 2009, s. 561-562. ISBN 978-1-920899-30-1.
↑ Gibasis pellucida. New Zealand Plant Conservation Network. [dostęp 2023-01-19]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 Gibasis. Flora of North America, wol. 22. [dostęp 2023-01-15].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 D. R. Hunt. A Revision of Gibasis Rafin. American Commelinaceae XII. „Kew Bulletin”. 41 (1), s. 107-129, 1986.
↑ J.B. Harborne: The Flavonoids: advances in research since 1980. London: Springer, 2013, s. 507-508. ISBN 978-1-4899-2913-6.
↑ Basant Puri, Anne Hall: Phytochemical Dictionary: a Handbook of Bioactive Compounds from Plants. Wyd. 2. Boca Raton, FL: CRC Press, 1998, s. 433. ISBN 978-0-203-48375-6.
↑ Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 4: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998. DOI: 10.1007/978-3-662-03531-3. ISBN 978-3-662-03531-3. (ang.).
↑ P. K. Gupta: Cytogenetics. Meerut: Rastogi Pub., 2007, s. 106. ISBN 978-81-7133-737-8.
↑ A. Kenton. Chromosome evolution in the Gibasis linearis alliance (Commelinaceae). „Chromosoma”. 84, s. 291-304, 1981.
↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2023-01-15]. (ang.).
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 387, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[apweb-1] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-07-27] (ang.).

[ruggiero-2] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[kew-3] 1 2 3 4 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2023-01-20]. (ang.).

[ing-4] Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2023-01-08]. (ang.).

[aust-5] Belinda J. Pellow: Flora of the Sydney region: a complete revision. Wyd. 5. Sydney: Sydney University Press, 2009, s. 561-562. ISBN 978-1-920899-30-1.

[nzpcn-6] Gibasis pellucida. New Zealand Plant Conservation Network. [dostęp 2023-01-19]. (ang.).

[fna-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 Gibasis. Flora of North America, wol. 22. [dostęp 2023-01-15].

[rev-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 D. R. Hunt. A Revision of Gibasis Rafin. American Commelinaceae XII. „Kew Bulletin”. 41 (1), s. 107-129, 1986.

[flawo-9] J.B. Harborne: The Flavonoids: advances in research since 1980. London: Springer, 2013, s. 507-508. ISBN 978-1-4899-2913-6.

[puri-10] Basant Puri, Anne Hall: Phytochemical Dictionary: a Handbook of Bioactive Compounds from Plants. Wyd. 2. Boca Raton, FL: CRC Press, 1998, s. 433. ISBN 978-0-203-48375-6.

[kub-11] Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 4: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998. DOI: 10.1007/978-3-662-03531-3. ISBN 978-3-662-03531-3. (ang.).

[gen-12] P. K. Gupta: Cytogenetics. Meerut: Rastogi Pub., 2007, s. 106. ISBN 978-81-7133-737-8.

[rober-13] A. Kenton. Chromosome evolution in the Gibasis linearis alliance (Commelinaceae). „Chromosoma”. 84, s. 291-304, 1981.

[grin-14] USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2023-01-15]. (ang.).

[mabberley-15] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 387, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .