Golcowate

Golcowate
	Heterocephalidae
	Landry, 1957
	; Golec piaskowy (Heterocephalus glaber)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Nadgromada	żuchwowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	gryzonie
Podrząd	jeżozwierzowce
Infrarząd	jeżozwierzokształtne
Parworząd	Phiomorpha
Rodzina	golcowate
	Typ nomenklatoryczny
	Rodzina: Heterocephalus Rüppell, 1842; Rodzaj: Heterocephalus glaber Rüppell, 1842
Synonimy
	Rodziny: Heterocephalinae Landry, 1957; Heterocephalidae B.D. Patterson & Upham, 2014; Rodzaju: Fornarina O. Thomas, 1903;
	Rodziny: Heterocephalinae Landry, 1957; Heterocephalidae B.D. Patterson & Upham, 2014; Rodzaju: Fornarina O. Thomas, 1903;
Rodzaje i gatunki
	Heterocephalus Rüppell, 1842 – golec; 6 gatunków (w tym 4 wymarłe) – zobacz opis w tekście
	Heterocephalus Rüppell, 1842 – golec; 6 gatunków (w tym 4 wymarłe) – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies

Golcowate, golce (Heterocephalidae) – monotypowa rodzina ssaków z podrzędu jeżozwierzowców (Hystricomorpha) w obrębie rzędu gryzoni (Rodentia).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzina obejmuje dwa żyjące współcześnie gatunki występujące we wschodniej Afryce.

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) 70–110 mm, długość ogona 30–50 mm; masa ciała 15–70 g (przeważnie 30–35 g).

Systematyka

Przez długi czas Heterocephalidae były zaliczane do Bathyergidae w randze podrodziny ze względu na wiele cech wspólnych. Wraz z pierwszymi badaniami genetycznymi obu tych grup uznano, że Heterocephalidae są jedynie w niewielkim stopniu spokrewnione z Bathyergidae, a różne systemy genetyczne potwierdzają odległe pochodzenie tych zwierząt. Najnowsze szacunki wskazują, że rozejście obu tych taksonów nastąpiło w późnym wczesnym oligocenie (około 32 miliony lat temu). W tym czasie współczesne grupy gryzoni z obrębu Caviomorpha (kawie, jeżozwierze, szynszyle i kolczaki) dopiero zaczynały się różnicować w Ameryce Południowej, a wspólny przodek małp człekokształtnych i pozostałych małp w dalszym ciągu przemierzał Afrykę Wschodnią. Obie linie (golce i kretoszczury) są reprezentowane w mioceńskim zapisie kopalnym w Afryce Wschodniej. Podczas długiej izolacji od innych linii gryzoni, golce wykształciły wiele unikatowych cech pochodnych, które uzasadniają umieszczenie ich w odrębnej rodzinie.

Rodzaj zdefiniował w 1842 roku niemiecki przyrodnik Eduard Rüppell w artykule zatytułowanym Ssaki z rzędu gryzoni, występujące w północno-wschodniej Afryce opublikowanym na łamach Museum Senckenbergianum. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) golec piaskowy (H. glaber).

Etymologia

Heterocephalus: gr. ἑτερος heteros ‘różny, inny’; -κεφαλος -kephalos ‘-głowy’, od κεφαλη kephalē ‘głowa’.
Fornarina: La Fornarina, obraz włoskiego malarza i architekta renesansowego Rafaela Santiego. Typ nomenklatoryczny (oznaczenie monotypowe): Heterocephalus phillipsi O. Thomas, 1885 (= Heterocephalus glaber Rüppell, 1842).

Podział systematyczny

Do rodzaju należy jeden rodzaj golec (Heterocephalus) z dwoma występującym współcześnie gatunkami:

Grafika	Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa	Podgatunki	Rozmieszczenie geograficzne	Podstawowe wymiary	Status IUCN
	Heterocephalus glaber	Rüppell, 1842	golec piaskowy	2 podgatunki	Dżibuti, wschodnia i południowa Etiopia, Somalia oraz północna i wschodnia Kenia	DC: brak danych DO: brak danych MC: brak danych	LC
	Heterocephalus phillipsi	O. Thomas, 1885		gatunek monotypowy	endemit Somalii: Togdheer	DC: brak danych DO: brak danych MC: brak danych	NE

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.

Opisano również gatunki wymarłe na terenie Afryki:

Heterocephalus atikoi Wesselman, 1984 (Etiopia; plejstocen)
Heterocephalus jaegeri Denys, 1989 (Tanzania; plejstocen)
Heterocephalus manthii Denys, 2011 (Tanzania; pliocen)
Heterocephalus quenstedti Dietrich, 1942 (Tanzania; pliocen–plejstocen)

Uwagi

↑ DC – długość ciała (bez ogona); DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 S.O. Landry. The Interrelationships of the New and Old World Hystricomorph Rodents. „University of California publications in zoology”. 56 (1), s. 74, 1957. (ang.).
↑ B.D. Patterson & N.S. Upham. A newly recognized family from the Horn of Africa, the Heterocephalidae (Rodentia: Ctenohystrica). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 172 (4), s. 948, 2014. DOI: 10.1111/zoj.12201. (ang.).
1 2 O. Thomas. Exhibition of, and remarks upon, a specimen of the rodent Fornarina (gen. nov.) phillipsi and description of Heterocephalus ansorgei (sp. nov). „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1903 (2), s. 336, 1903. (ang.).
1 2 W.P.E.S. Rüppell. Säugethiere aus der Ordnung der Nager, beobaclitet im nordöstlichen Africa. „Museum Senckenbergianum: Abhandlungen aus dem Gebiete der beschreibenden Naturgeschicht”. 3 (2), s. 99, 1845. (niem.).
↑ P. Popiel & L. Rychlik. Zróżnicowanie sposobów porozumiewania się ssaków. „Kosmos”. 71 (2), s. 61, 2022. DOI: 10.36921/kos.2022_2845. (pol.).
1 2 3 4 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 286. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 544. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Heterocephalus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-03-11].
1 2 3 4 5 Patterson 2016 ↓, s. 351.
1 2 3 4 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 351. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
1 2 3 4 5 6 Patterson 2016 ↓, s. 342.
↑ T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 322, 1904. (ang.).
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.5) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
↑ M. Uhrová, O. Mikula, J. Bryja, P. Frýdlová, E.D. Zemlemerova, H.S.A. Elmi, I. Štolhoferová, V. Tymlová, V. Maštera, D. Frynta, L.A. Lavrenchenko & R. Šumbera. More than one species of the naked mole-rat, a new biomedical model. „Communications Biology”. 9 (1), s. 70, 2025. DOI: 10.1038/s42003-025-09338-4. (ang.).
↑ Taxonomy: Heterocephalus – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2026-08-04]. (ang.).
↑ J.S.J.S. Zijlstra J.S.J.S., Heterocephalus Rüppell, 1842, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-10-14] (ang.).
↑ H.B. Wesselman: The Omo micromammals. Systematics and paleoecology of early man sites from Ethiopia. W: M.K. Hecht & F.S. Szalay (redaktorzy): Contributions to Vertebrate Evolution. Cz. 7. Basel: Karger, 1984, s. 1–219. ISBN 978-3-8055-3935-7. (ang.).
↑ Ch. Denys. A new species of bathyergid rodent from Olduvai Bed I (Tanzania, Lower Pleistocene). „Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie. Monatshefte”. 5, s. 258, 1989. (ang.).
↑ Ch. Denys: Rodents. W: Paleontology and Geology of Laetoli: Human Evolution in Context. T. Harrison (red.). Cham: Springer, 2011, s. 41. ISBN 978-90-481-9956-3. (ang.).
↑ W.O. Dietrich. Ältestquartäre Säugetiere aus der südlichen Serengeti, Deutsch-Ostafrika. „Palaeontographica”. Abteilung A. 94 (3–6), s. 43–133, 1942. (niem.).

Bibliografia

B. Patterson: Family Heterocephalidae (Naked Mole-rat). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher, Jr & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 342–351. ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.).

[15] DC – długość ciała (bez ogona); DO – długość ogona; MC – masa ciała

[Landry-1] 1 2 S.O. Landry. The Interrelationships of the New and Old World Hystricomorph Rodents. „University of California publications in zoology”. 56 (1), s. 74, 1957. (ang.).

[Patterson&Upham-2] B.D. Patterson & N.S. Upham. A newly recognized family from the Horn of Africa, the Heterocephalidae (Rodentia: Ctenohystrica). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 172 (4), s. 948, 2014. DOI: 10.1111/zoj.12201. (ang.).

[Thomas-3] 1 2 O. Thomas. Exhibition of, and remarks upon, a specimen of the rodent Fornarina (gen. nov.) phillipsi and description of Heterocephalus ansorgei (sp. nov). „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1903 (2), s. 336, 1903. (ang.).

[Rüppell-4] 1 2 W.P.E.S. Rüppell. Säugethiere aus der Ordnung der Nager, beobaclitet im nordöstlichen Africa. „Museum Senckenbergianum: Abhandlungen aus dem Gebiete der beschreibenden Naturgeschicht”. 3 (2), s. 99, 1845. (niem.).

[pop&rych-5] P. Popiel & L. Rychlik. Zróżnicowanie sposobów porozumiewania się ssaków. „Kosmos”. 71 (2), s. 61, 2022. DOI: 10.36921/kos.2022_2845. (pol.).

[Cichocki&inni-6] 1 2 3 4 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 286. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-7] 1 2 3 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 544. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Wilson&Reeder-8] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Heterocephalus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-03-11].

[CITEREFPatterson2016351-9] 1 2 3 4 5 Patterson 2016 ↓, s. 351.

[amw-10] 1 2 3 4 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 351. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[CITEREFPatterson2016342-11] 1 2 3 4 5 6 Patterson 2016 ↓, s. 342.

[Palmer-12] T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 322, 1904. (ang.).

[mdd-13] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.5) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).

[uhr&inni-14] M. Uhrová, O. Mikula, J. Bryja, P. Frýdlová, E.D. Zemlemerova, H.S.A. Elmi, I. Štolhoferová, V. Tymlová, V. Maštera, D. Frynta, L.A. Lavrenchenko & R. Šumbera. More than one species of the naked mole-rat, a new biomedical model. „Communications Biology”. 9 (1), s. 70, 2025. DOI: 10.1038/s42003-025-09338-4. (ang.).

[16] Taxonomy: Heterocephalus – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2026-08-04]. (ang.).

[Zijlstra-17] J.S.J.S. Zijlstra J.S.J.S., Heterocephalus Rüppell, 1842, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-10-14] (ang.).

[wes-18] H.B. Wesselman: The Omo micromammals. Systematics and paleoecology of early man sites from Ethiopia. W: M.K. Hecht & F.S. Szalay (redaktorzy): Contributions to Vertebrate Evolution. Cz. 7. Basel: Karger, 1984, s. 1–219. ISBN 978-3-8055-3935-7. (ang.).

[den89-19] Ch. Denys. A new species of bathyergid rodent from Olduvai Bed I (Tanzania, Lower Pleistocene). „Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie. Monatshefte”. 5, s. 258, 1989. (ang.).

[den11-20] Ch. Denys: Rodents. W: Paleontology and Geology of Laetoli: Human Evolution in Context. T. Harrison (red.). Cham: Springer, 2011, s. 41. ISBN 978-90-481-9956-3. (ang.).

[die-21] W.O. Dietrich. Ältestquartäre Säugetiere aus der südlichen Serengeti, Deutsch-Ostafrika. „Palaeontographica”. Abteilung A. 94 (3–6), s. 43–133, 1942. (niem.).