Literatura ojczyźniana

Wcześniejsze tradycje

Zaprucki wskazuje, że korzenie literatury ojczyźnianej sięgały XVIII-wiecznej fascynacji naturą, związanej z myślą Jeana-Jacques’a Rousseau, oraz poglądów Johanna Gottfrieda Herdera na rolę kultury ludowej. W XIX wieku motywy przywiązania do rodzinnej ziemi pojawiały się w twórczości romantyków, m.in. Josepha von Eichendorffa, Clemensa Brentana i Achima von Arnima. W wierszach Eichendorffa, takicj jak Abschied i Unmut, ojczysta przyroda była przeciwstawiana życiu miejskiemu. Szczególne znaczenie dla jego twórczości miały wspomnienia dzieciństwa spędzonego w rodzinnym majątku w Łubowicach oraz późniejsza utrata tych dóbr.

Elementy podobnej poetyki występowały także w utworach realizmu poetyckiego, m.in. w Romeo i Julii na wsi Gottfrieda Kellera i Immensee Theodora Storma, w których wiejski krajobraz stanowił ważne tło przeżyć bohaterów. W połowie XIX wieku rozwinęła się natomiast powieść i nowela wieśniacza, starająca się przedstawiać rzeczywistość społeczną wsi. Według Zapruckiego gatunki te, szczególnie za sprawą twórczości Bertholda Auerbacha, stanowiły zasadniczą podstawę późniejszej literatury ojczyźnianej.

Ruch na przełomie XIX i XX wieku

Literatura ojczyźniana zaczęła rozwijać się w Niemczech około 1890 roku, a zasadnicza dyskusja nad jej programem przypadła na lata 1895–1905. Do głównych propagatorów ruchu należeli Adolf Bartels(inne języki), Hermann Bahr i Friedrich Lienhard(inne języki). Głosili oni potrzebę propagowania nowego niemieckiego „chrześcijaństwa” i moralności opartej na tradycjach ludowych, pielęgnowania odrębności poszczególnych grup ludnościowych w duchu narodowym oraz wprowadzania do literatury tematyki stron rodzinnych i rodzimego krajobrazu.

Istotnym wydarzeniem organizacyjnym było rozpoczęcie w 1900 roku wydawania dwutygodnika Die Heimat. Blätter für Literatur und Volkstum, redagowanego przez Friedricha Lienharda(inne języki) i Adolfa Bartelsa(inne języki). Pismo stało się organem programowym ruchu ojczyźnianego(inne języki) (Heimatkunst), który obejmował także działania w dziedzinie sztuki, poezji i wiedzy o regionach. Do czasopism popularyzujących pokrewne idee Zaprucki zalicza ponadto Kunstwart(inne języki), Hochland(inne języki) i Deutsche Rundschau(inne języki).

Z nurtem tym wiązały się również hasła „Blut und Boden” (krew i ziemia) oraz „Lebensraum” (przestrzeń życiowa), wyrażające przekonanie o nadrzędnym znaczeniu więzi narodowych i pochodzenia wobec stosunków społecznych. Mit stron ojczystych łączył tęsknotę za czasami przedprzemysłowymi i poczuciem bezpieczeństwa kojarzonym z dzieciństwem z niechęcią wobec obcości, szczególnie wobec wielkiego miasta. Wyrazem tej postawy było hasło „Los von Berlin!” (Precz z Berlina!). Powieść ojczyźniana, powstająca w okresie osłabienia tradycyjnych więzi społeczności wiejskich, przedstawiała wyidealizowany(inne języki) obraz społeczeństwa i stanowiła reakcję na naturalizm.

W ocenie Zapruckiego program ruchu przełomu XIX i XX wieku wyrażał się także w niechęci do literatury wielkomiejskiej i postępowej oraz w dążeniu do stworzenia sztuki opartej na kulturze ludowej. Wśród ideowych inspiracji jego radykalnego skrzydła wymienia on pisma Paula de Lagarde’a, Houston Stewarta Chamberlaina i Juliusa Langbehna. Szczególnie radykalne stanowisko zajmował Bartels, który w krytyce literackiej stosował kryterium pochodzenia rasowego autora i propagował antysemityzm. Zaprucki zastrzega zarazem, że nie wszyscy pisarze związani z tematyką regionalną realizowali skrajne postulaty programatyków ruchu.

Na rozwój ideowych podstaw tego piśmiennictwa wpływały również koncepcje geografii kulturowej i politycznej. Małgorzata Mikołajczak zwraca uwagę na znaczenie prac Friedricha Ratzla, który ujmował państwo jako organizm rozwijający się przez zdobywanie przestrzeni życiowej. W literaturoznawstwie pokrewny kierunek geograficzno-nacjonalny reprezentowali Erich Schmidt, August Sauer(inne języki) i Josef Nadler(inne języki). Ten ostatni postulował w 1912 roku opracowanie historii literatury niemieckiej opartej na podziałach plemiennych, podkreślającej znaczenie pochodzenia i związku z ziemią ojczystą dla niemieckiego życia duchowego.

Przemiany ideologiczne w XX wieku

W XX wieku literatura ojczyźniana ulegała dalszej ideologizacji. Według Mikołajczak w okresie Republiki Weimarskiej, a następnie III Rzeszy, związany z nią regionalizm i nacjonalizm podporządkowywano ideologii państwowej. Z nurtu tego wyłoniły się m.in. literatura krwi i ziemi (niem. Blut-und-Boden-Literatur) oraz literatura pogranicza (niem. Grenzlandliteratur). Wykorzystywały one motywy więzi z historycznie niemiecką ziemią, pochodzenia etnicznego i walki z przyrodą, łącząc je z ideą czystości narodowej oraz wrogością wobec ludności uznawanej za obcą etnicznie.

Zaprucki łączy silną obecność literatury pogranicza w okresie międzywojennym m.in. z sytuacją Niemców zamieszkujących Prusy, Śląsk i Pomorze. Zmiany granic, powstanie nowych państw i plebiscyty sprzyjały upowszechnianiu utworów podkreślających rzekomą wyłączną przynależność tych ziem do kultury niemieckiej(inne języki), niekiedy także wrogich sąsiednim narodom i mniejszościom. Autor zwraca uwagę na wykorzystanie do tych celów twórczości regionalnej, w tym utworów pisanych w lokalnych dialektach.

Nie cały dorobek regionalny z lat 1919–1945 wpisywał się jednak w skrajnie nacjonalistyczne wzorce. Zaprucki przywołuje twórczość pochodzącego z Mazur Ernsta Wiecherta, który kontynuował humanistyczne i przyrodnicze tradycje pisarstwa ojczyźnianego, sprzeciwiając się jego instrumentalizacji przez narodowy socjalizm. Wiechert był później więziony w obozie koncentracyjnym Buchenwald.

Tematyka

Powieść ojczyźniana przedstawiała przede wszystkim konflikty wewnątrz społeczności wiejskich. Do typowych tematów należały spory rodzin chłopskich dotyczące dziedziczenia majątku i relacji międzypokoleniowych, konflikty między gospodarzami a dzierżawcami lub zatrudnionymi pracownikami, przeciwstawienie miasta i wsi oraz napięcia między jednostką a wspólnotą. Ta ostatnia była zazwyczaj przedstawiana jako zbiorowość solidarnie występująca przeciw nieposłusznej jednostce i odnosząca ostateczne zwycięstwo.

Charakterystyczną cechą tego piśmiennictwa było przekonanie o samowystarczalności tradycyjnej wspólnoty, której normy i obyczaje nie wymagały zewnętrznego uzasadnienia ani interwencji obcych instytucji. Konflikty rozwiązywano przez przywrócenie „naturalnego” porządku społecznego, przy czym racja pozostawała zazwyczaj po stronie społeczności wiejskiej.

Forma

Literatura ojczyźniana przyjmowała różne formy gatunkowe, m.in. melodramatu, powieści kryminalnej, komedii i powieści o książętach. Szczególnie charakterystyczną jej odmianą była powieść górska (niem. Bergroman), w której istotną rolę odgrywała przyroda. Wydarzenia zachodzące w świecie natury przedstawiano w niej jako podporządkowane przeznaczeniu, a nie przypadkowi.

W opracowaniu z 1997 roku Małgorzata Pasieka wskazywała, że powieść ojczyźniana ukazywała się głównie w wydaniach zeszytowych i kieszonkowych, opierając się na wzorcach XIX-wiecznych.

Obok prozy wieśniaczej w XIX wieku rozwijała się również pieśń ojczyźniana, łącząca motywy rodzinnego krajobrazu z wyrażaniem tęsknoty za miejscem pochodzenia. Zaprucki wymienia wśród jej twórców Friedricha Silchera i Gottfrieda Distelhoffa. Zauważa także, że choć programatycy ruchu ojczyźnianego zwalczali naturalizm, twórczość niektórych niemieckich naturalistów – m.in. Gerharta Hauptmanna, Maxa Halbego, Hermanna Sudermanna i Clary Viebig – wykazywała cechy zbliżające ją do literatury regionalnej.

Literatura wspomnień o utraconej ojczyźnie

Według Zapruckiego przełomem w rozwoju literatury ojczyźnianej stał się koniec II wojny światowej i związane z nim przekształcenia terytorialne oraz przesiedlenia ludności niemieckiej z dawnych wschodnich prowincji Rzeszy. Utrata Prus Wschodnich, Pomorza i Śląska jako miejsc zamieszkania znacznej części autorów sprzyjała rozwojowi piśmiennictwa o „ojczyźnie utraconej” (niem. verlorene Heimat). Przestrzeń geograficzna stawała się w nim przedmiotem wspomnień, nostalgii i refleksji nad przemijaniem dawnych więzi społecznych.

Autor wyróżnia w powojennej literaturze reminiscencyjnej dwa odmienne sposoby przedstawiania utraconych ziem. Pierwszy wiązał się z działalnością organizacji ziomkowskich, w których poezji i publicystyce pojawiały się niekiedy motywy rewizjonistyczne i żądania odzyskania dawnych terytoriów. Drugi skupiał się na pamięci o krajobrazie, mieszkańcach i kulturze ojczystego regionu, a możliwość powrotu pozostawiał przede wszystkim w sferze wyobraźni i wspomnień. Zaprucki rozróżnia w ten sposób nacjonalistyczne wykorzystywanie mitu utraconej ziemi od literackiej rekonstrukcji dawnej wspólnoty.

Odrodzenie literatury regionalnej i nurt antyojczyźniany

W Republice Federalnej Niemiec w latach 50. i 60. XX wieku literatura ojczyźniana była często oceniana negatywnie ze względu na związki jej wcześniejszych odmian z nacjonalizmem(inne języki). Jak opisuje Zaprucki, część pisarzy przeciwstawiała się wówczas prowincjonalizmowi i odrzucała dawny repertuar motywów regionalnych. W latach 70. nastąpiło jednak ponowne zainteresowanie tematyką ojczyźnianą. Przejawiało się ono m.in. w twórczości Siegfrieda Lenza, autora Opowieści z Bollerup (1975) i Muzeum ziemi ojczystej (1978), a także w pisarstwie Horsta Bienka i Martina Walsera. Równolegle, niezależnie od sporów o wartość tego piśmiennictwa, funkcjonowała popularna literatura zeszytowa podejmująca podobną tematykę.

W Austrii rozwinęła się natomiast tzw. literatura antyojczyźniana (niem. Anti-Heimatliteratur), świadomie odwracająca tradycyjne wzorce nurtu. Twórcy tacy jak Franz Innerhofer i Gernot Wolfgruber(inne języki) przedstawiali wieś i małe miasta nie jako przestrzeń idealnych relacji społecznych, lecz jako środowiska naznaczone przemocą, opresją i konfliktami. Według Zapruckiego nurt ten dążył do podważenia stereotypów sielankowego życia wiejskiego, które cechowały wcześniejszą literaturę ojczyźnianą.

Literatura ojczyźniana w NRD

W Niemieckiej Republice Demokratycznej pojęcie Heimat zostało przystosowane do socjalistycznego języka ideologicznego i łączono je z uczestnictwem jednostki w życiu zbiorowym. W literaturze przejawem tej zmiany była nowela wiejska (niem. Dorfgeschichte(inne języki)) ukazująca przemiany wsi i rozwój kolektywnych form gospodarowania. Zaprucki wymienia jako wczesny przykład zbiór opowiadań Jurija Brězana Auf dem Rain wächst Korn (1951), wskazując także na twórczość Anny Seghers, Erwina Strittmattera, Erika Neutscha(inne języki) i Joachima Nowotnego(inne języki). W jego interpretacji była to próba połączenia literatury ojczyźnianej z realizmem socjalistycznym.

Reinterpretacje w twórczości powojennych pisarzy

Zaprucki wyróżnia w prozie Siegfrieda Lenza dwa sposoby przedstawiania ojczyzny: wspomnienia o utraconych Mazurach oraz afirmację nowego miejsca zamieszkania w północnych Niemczech. W Słodkich Sulejkach obraz mazurskiej społeczności jest kształtowany przez humor i elementy idylli. Natomiast w Muzeum ziemi ojczystej (1978) pisarz podejmuje krytykę nacjonalistycznego zawłaszczania pamięci regionalnej. Główny bohater, Zygmunt Rogalla, przeciwstawia się próbom wykorzystania jego zbiorów muzealnych jako dowodu wyłącznie niemieckiego charakteru Mazur, ponieważ zgromadzone przedmioty świadczą o wielonarodowej przeszłości regionu. W zakończeniu niszczy muzeum, chcąc zapobiec jego politycznemu wykorzystaniu. Zaprucki interpretuje tę fabułę jako przeciwstawienie otwartej, społecznej więzi z ojczyzną jej nacjonalistycznemu zawłaszczeniu.

W twórczości Horsta Bienka problematyka utraconej ojczyzny wiąże się przede wszystkim z Górnym Śląskiem. Szczególne miejsce zajmuje tzw. tetralogia gliwicka, w której autor rekonstruuje życie społeczne Gliwic w okresie poprzedzającym II wojnę światową i podczas niej. Zaprucki zwraca uwagę na sposób przedstawiania niemieckich, polskich i żydowskich mieszkańców miasta, różnic klasowych, religijności oraz wpływu narodowego socjalizmu na stosunki międzyludzkie. W przeciwieństwie do tradycyjnej idylli ojczyźnianej obraz Górnego Śląska u Bienka jest niejednoznaczny, uwzględnia bowiem konflikty i historyczne doświadczenie rozpadu dawnej wspólnoty.

Z kolei Johannes Bobrowski odwoływał się do historii i krajobrazu ziem nad Niemnem, Litwy i dawnych Prus. Zaprucki wskazuje na związki jego pisarstwa z tradycją regionalną zarówno w poezji, jak i powieściach Młyn Lewina (1964) oraz Litewskie klawikordy (1966). Twórczość ta łączy zainteresowanie przyrodą i kulturą ludową z refleksją nad odpowiedzialnością Niemców za krzywdy wyrządzone innym narodom. Ważnym elementem obrazu ojczyzny jest wieloetniczny charakter regionu, w którym współistniały społeczności niemieckie, polskie, litewskie i żydowskie. Według Zapruckiego w późniejszej powieści szczególne znaczenie zyskuje sztuka jako przestrzeń przechowywania pamięci o dawnym współżyciu grup narodowościowych.

W końcowym rozdziale monografii Zaprucki proponuje odczytanie części powojennej twórczości Lenza, Bienka i Bobrowskiego przez kategorię utopijnego separatyzmu. Określa nią wyrażane w literaturze wyobrażenie, że zachowanie odrębności dawnych wieloetnicznych regionów, a w niektórych przypadkach nawet ich politycznej autonomii, mogłoby ochronić lokalne wspólnoty przed konfliktami nacjonalistycznymi. Jest to interpretacja badacza odnosząca się do sposobu konstrukcji światów przedstawionych, a nie dowód istnienia wspólnego programu politycznego tych pisarzy.