Hierapolis
Historia
Hierapolis zostało zbudowane w miejscu, gdzie już znacznie wcześniej istniało osadnictwo, a zamieszkujące tam ludy oddawały cześć bogini – Matce Ziemi. Około 500 r. p.n.e. znajdowało się tam miasto zwane Kydrara. Lecznicze źródła przyciągały mieszkańców, a występujące na tym terenie trzęsienia ziemi niszczyły ich domy i świątynie.
W 133 r. p.n.e., po śmierci ostatniego króla Pergamonu, Hierapolis przeszło pod panowanie Rzymian. W 17 r. p.n.e. silne trzęsienie ziemi zniszczyło całe miasto. Odbudowane już jako typowo rzymskie, ponownie zostało zniszczone przez silny wstrząs w 60 r., za panowania Nerona. Swój złoty okres przeżyło podczas rządów Septymiusza Sewera i Karakalli.
Po podziale Cesarstwa rzymskiego w 395 r. przeszło pod panowanie Bizancjum. Za panowania Konstantyna Wielkiego było stolicą Frygii i ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. W tym czasie otoczono je murem obronnym. Czas wojny Bizancjum z Seldżukami (XI wiek) oraz późniejsza ekspansja osadników na terenie Anatolii przyczyniła się do stopniowego upadku Hierapolis.
Kres jego istnienia nastąpił w 1354: silne trzęsienie ziemi ponownie zniszczyło miasto, a jego mieszkańcy opuścili je na zawsze.
Stanowisko archeologiczne
Badania ruin Hierapolis zostały zapoczątkowane w 1887 r. przez Carla Humanna, odkrywcę ołtarza pergamońskiego. Wyniki swoich prac opublikował w Altertümer von Hierapolis w 1898 r. Od 1957 badania podjął zespół kierowany przez Paolo Verzone, który w 1973 zapoczątkował odbudowę miasta. Odnalezione przez włoski zespół zabytki, pochodzące przede wszystkim z okresu rzymskiego i wczesnochrześcijańskiego, są eksponowane w Muzeum Hierapolis. W 1988 Hierapolis wraz z Pamukkale zostało wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Prowadzone badania archeologiczne ujawniły zarysy miasta zbudowanego początkowo na planie prostokąta o wymiarach 1000 x 800 m. Miasto dzieliła na dwie części ulica szerokości 13,5 m, wzdłuż której zbudowano portyk. W czasach panowania Nerona obszar Hierapolis został powiększony o dwa kolejne kwartały. Z tego okresu pochodzi też system kanalizacyjny. Wiele z budowli zniszczonych podczas trzęsienia ziemi w 60 n.e. zostało odbudowanych w czasie późniejszym. W okresie wczesnochrześcijańskim niektóre z nich (np. północna łaźnia rzymska) zostały przekształcone w kościoły.
Zabytki i obiekty turystyczne
Na terenie Hierapolis zachowały się następujące monumenty historyczne:
- Wielkie Łaźnie – termy wybudowano w II wieku. Oprócz budynku łaźni z pomieszczeniami z basenami na zimną i gorącą wodę, salami do wypoczynku, w skład kompleksu wchodził także duży (36,0 x 52,0 m), budynek (tzw. (palestra), w którym znajdowały się dwie sale do ćwiczeń gimnastycznych. Jedna z sal służyła władcy, a druga miejscowej elicie. Obecnie w północnej części kompleksu umieszczone jest Muzeum Hierapolis.
- Ulica Frontinusa, główna ulica miasta o długości ok. 1 km, dzieliła miasto na dwie części. Była to ulica handlowa, wzdłuż której mieściły się oprócz domostw i sklepów ważne dla miasta budynki, których fragmenty, podobnie jak utwardzający nawierzchnię ulicy bruk, zachowały się do dzisiaj. W okresie hellenistycznym zdobił ją portyk, z którego zachowały się liczne fragmenty kolumnady i łączącego kolumny architrawu. W nawiązaniu do zachowanych kolumn ulica bywa nazywana także Kolumnową.
- Na krańcach ulicy znajdują się dwie bramy powstałe w okresie cesarstwa rzymskiego. Brama (właściwie łuk) na północnym jej krańcu, zbudowana została w latach 84–86 przez prokonsula Juliusa Frontinusa, za panowania Domicjana i stąd nazywana jest Bramą Domicjana (albo Frontinusa). Flankują ją dwie wieże. Pomiędzy nimi znajduje się trójłukowa arkada umożliwiająca wjazd do miasta. Po stronie południowej ulicę kończy Brama Bizantyjska, zbudowana w IV wieku w pobliżu murów obronnych.
- W pobliżu łuku Domicjana zachowały się pozostałości budynku mieszczącego latryny. Bliżej Bramy Bizantyjskiej, na zachód od głównej ulicy widoczne są pozostałości agory z II wieku, obudowanej portykami, z przylegającą do niej bazyliką. Po jej wschodniej stronie widoczna jest wysoka pojedyncza kolumna w miejscu, gdzie znajdowała się stoa.
- Świątynia Apolla istniała w Hierapolis już w okresie hellenistycznym. Budowlę zniszczoną podczas trzęsienia ziemi w 60 r. odbudowano. Zachowane ruiny pochodzą z III wieku. Była to konstrukcja wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 20,0 x 15,0 m, z trzech stron otoczona perystazą z doryckimi kolumnami.
- Łaźnia rzymska znajduje się za Bramą Domicjana (po jej północnej stronie). Zbudowana została w III wieku. Pomieszczenia przykrywała kopuła, a ściany zdobiły marmurowe płyty. W okresie chrześcijaństwa (najprawdopodobniej w V wieku) budynek łaźni przebudowano na kościół.
- Plutonium – najstarsze znane miejsce kultu w starożytnym Hierapolis. Położone poniżej świątyni Apolla, na wschód od kompleksu Wielkich Łaźni, w miejscu nazywanym Jaskinią Demonów. W położonej na zboczu góry jaskini wydobywa się trujący gaz, zabijający ofiarne zwierzęta i śmiałków, którzy odważyli się wejść do jaskini. Tylko kapłani, którzy opanowali sztukę wstrzymywania oddechu na dłuższy czas, potrafili przebywać w jaskini, dowodząc w ten sposób swoich nadprzyrodzonych mocy, pozwalających im uzdrawiać chorych i przepowiadać przyszłość. Opary wiązano z działaniem boga podziemi Plutona. Jaskinią, jak podaje Strabon, opiekowali się kapłani bogini Kybele. Możliwe, że korzystali z niej także kapłani Apolla z pobliskiej świątyni.
- Nimfeum znajduje się w pobliżu świątyni Apolla. Był to dwukondygnacyjny budynek na planie litery U, zbudowany w II wieku z wielkich kamiennych bloków. Nisze w ścianach zdobiły posągi, a basen z wodą połączony był systemem rur z domami mieszkańców Hierapolis. Podczas prac wykopaliskowych znaleziono liczne epitafia pokrywające kolumny i ściany budowli. Zachowała się z niej tylko ściana boczna i część tylnej.
- Święta sadzawka, nazywana niekiedy Basenem Kleopatry, to basen z wodą termalną w Motelu Pamukkale, jedynym hotelu pozostawionym na terenie Hierapolis (inne wyburzono po utworzeniu na tym terenie Parku Narodowego). Święta sadzawka znajduje się pomiędzy budynkiem Wielkich Łaźni a nimfeum. Woda z gorących źródeł, o wysokiej zawartości związków mineralnych, ma podobno właściwości odmładzające. W basenie, w krystalicznie czystej wodzie zatopione są antyczne kolumny będące dodatkową atrakcją tego miejsca.
- Teatr rzymski to jeden z najlepiej zachowanych na terenie Hierapolis obiektów. Zbudowany został w II wieku na polecenie cesarza Hadriana. Na początku III stulecia, na polecenie Septymiusza Sewera przebudowano scenę (pulpitum) i widownię (cavea). Widownia teatru wkomponowana w zbocze góry, została podzielona szerokimi koncentrycznymi przejściami (diazomata) na dwie części, z których wyższa miała 20 rzędów, a niższa 25. Natomiast siedem wertykalnych, biegnących promieniście przejść (kerkides) dzieliło całą widownię na poszczególne sektory. Na wprost sceny znajdowała się loża honorowa. Teatr pomieścić mógł około 10 tys. widzów (według niektórych źródeł nawet 12 tysięcy). Z dwukontygnacyjnej ściany sceny (frons scenae) zachował się jedynie niższy poziom. Teatralną scenę zdobiły liczne płaskorzeźby, posągi umieszczone w niszach w ścianie i pomiędzy wejściami.
- Nekropola. Chorzy, licznie przybywający do leczniczych źródeł Pamukkale, nierzadko nie powracali do domów po odbytej kuracji: część z nich nie odzyskiwała zdrowia, a po śmierci zwłoki ich chowano na miejscowym cmentarzu. Dlatego nekropola Hierapolis zaliczana jest do największych cmentarzysk Anatolii. Zmarłych chowano w trzech miejscach: na północ, południe i wschód (tam opodal martyrium św. Filipa) od miasta. W zależności od społecznej pozycji zmarłego bądź obyczajów grupy narodowościowej, do której należał, odnaleziono na terenie nekropolii rozmaite typy grobowców. Wśród nich są masywne budowle na planie koła z wewnętrzną komorą (tolosy), grobowce rodzinne i publiczne, a także pojedyncze ozdobne sarkofagi. Ponieważ liczne wstrząsy sejsmiczne wpływały na źródła wypływu wód termalnych, ich skutkiem są widoczne osady wapienne wokół części grobowców.
- kościoły – na terenie Hierapolis zachowały się ruiny kilku kościołów. Najczęściej odwiedzane przez turystów to ruiny dwóch z nich. Pierwszy, w centralnej części miasta, trójnawowy z poprzedzającym go od strony głównej ulicy narteksem i przylegającym do niego basenem chrzcielnym; drugi, położony też w centrum, zbudowany jest na planie prostokąta z przylegającym do niego atrium.
- martyrium świętego Filipa
Bibliografia
- Francesco D'Andria, Paul Arthur: Hierapolis of Phrygia, Pamukkale. An archeological guide. Istanbul: 2003, seria: Ancient cities of Anatolia 5.
37°55′26,8″N 29°07′29,2″E/37,924111 29,124778
