| Autor | |||
|---|---|---|---|
| Typ utworu | |||
| Wydanie oryginalne | |||
| Miejsce wydania | |||
| Język |
polski | ||
| Data wydania |
sierpień 2013 | ||
| Wydawca | |||
| |||
Holocaust F – powieść science fiction Cezarego Zbierzchowskiego, wydana w 2013 roku przez wydawnictwo Powergraph. Jest osadzona w uniwersum Rammy, przedstawionym wcześniej w zbiorze opowiadań Requiem dla lalek.
Łączy elementy hard science fiction, fantastyki postapokaliptycznej, militarnej i cyberpunku, podejmując tematykę posthumanizmu, transferu świadomości, sztucznej inteligencji oraz granic ludzkiej tożsamości. Głównym bohaterem powieści jest Franciszek Elias III, należący do uprzywilejowanej grupy tzw. cradlerów, których świadomość może być przenoszona między kolejnymi ciałami i innymi nośnikami. Akcja rozgrywa się w świecie pogrążającym się w globalnym konflikcie wywołanym kryzysem Synergii – technologii umożliwiającej bezpośrednią wymianę wiedzy, wspomnień i emocji.
Powieść zdobyła Nagrodę Literacką im. Jerzego Żuławskiego oraz Nagrodę Sfinks dla polskiej powieści roku, a także była nominowana do Nagrody im. Janusza A. Zajdla i Identyfikatora Pyrkonu. W 2018 roku ukazał się jej przekład na język ukraiński.
Powieść została opublikowana w sierpniu 2013 r. przez wydawnictwo Powergraph.
W 2018 roku zrealizowano tłumaczenie powieści na język ukraiński (pt. Голокост F, tłum. Iryna Szewczenko, Olena Szewczenko). Ukraińskie wydanie zawiera także sześć opowiadań, osadzonych w tym samym uniwersum, co powieść. Rok później książka ukazała też w j rosyjskim (pt. Всесожжение).
Pięć lat przed wydaniem powieści ukazał się zbiór opowiadań osadzony, podobnie jak powieść, w świecie Rammy – Requiem dla lalek. W tym samym uniwersum jest też osadzona kolejna powieść Zbierzchowskiego, Distortion (2019).
Akcja powieści rozgrywa się w dalekiej przyszłości, w świecie zmienionym przez wydarzenia Roku Zero, kiedy z rzeczywistości zniknął Bóg, a ludzkość utraciła metafizyczne ograniczenia wpływające wcześniej na jej rozwój. Głównym bohaterem i narratorem znacznej części utworu jest Franciszek Elias III, ponadstuletni członek potężnej rodziny przemysłowców i tzw. cradler. Jego biologiczny mózg umieszczony jest w specjalnej „kołysce”, dzięki której jego świadomość może być przenoszona do kolejnych ciał. Jego partnerką jest Luiza, zaawansowany android wyposażony w eksperymentalny symulator wolnej woli; wspólnie wychowują dwoje dzieci.
Świat znajduje się w stanie globalnej wojny związanej z kryzysem Synergii – systemu pozwalającego ludziom bezpośrednio wymieniać wiedzę, wspomnienia i emocje. Po zainfekowaniu popularnej platformy Babilon miliardy użytkowników zostają dotknięte różnymi formami psychoz, a część z nich tworzy Szarańczę, ruch prowadzący walkę z istniejącym porządkiem. Przeciwko niemu występują władze, wielkie korporacje i kierowane przez sztuczne inteligencje oddziały bojowe, jednak granice między ludźmi, maszynami, ofiarami i sprawcami konfliktu stopniowo się zacierają.
W obliczu kolejnej ofensywy Szarańczy oraz powrotu tajemniczego H.O.D. Franciszek wraz z Luizą, dziećmi i pozostałymi członkami rodziny Eliasów opuszcza Rammę i udaje się do silnie ufortyfikowanej rodzinnej posiadłości w pobliżu Seegardu. Podróż przez ogarnięty wojną kraj ukazuje skalę rozpadu cywilizacji. Franciszek obserwuje ofiary Synergii i konfrontuje się zarazem z własną bezwzględnością: napotkany człowiek, którego osobowość została zniszczona przez sieciową psychozę, zostaje na jego polecenie „zresetowany”, a jego ciało przeznaczone jako potencjalna nowa powłoka dla jednego z cradlerów.
W toku wydarzeń sam Franciszek wielokrotnie zmienia formę istnienia. Początkowo jego świadomość związana jest z biologicznym mózgiem umieszczonym w kołysce, następnie trafia do żelowego nośnika, funkcjonuje jako strumień danych, a ostatecznie zostaje umieszczona w biomechanicznym ciele bojowym. Technologia transferu sprawia, że śmierć dotychczasowego ciała nie musi oznaczać końca jego istnienia, a Franciszek może nawet zetknąć się z własnymi zwłokami. Kolejne przeniesienia podważają jednak pewność ciągłości jego tożsamości i rodzą pytanie, czy przeniesiona lub zmodyfikowana świadomość pozostaje tą samą osobą.
Po dotarciu do Zamku bohaterowie zostają wciągnięci w wydarzenia związane z narastającym konfliktem i zagrożeniem dla całej ludzkości. Powieść stopniowo rozszerza perspektywę poza losy Franciszka i jego rodziny, przedstawiając działania żołnierzy, androidów i innych uczestników wojny. Jedną z postaci jest Sigur, potężna istota bojowa przemierzająca ogarnięte walkami miasto i zabijająca członków Szarańczy; jej perspektywa dodatkowo podkreśla zatarcie granicy pomiędzy człowiekiem a skonstruowaną przez niego maszyną.
Centralne znaczenie zyskuje powracający H.O.D. (Heart of Darkness) oraz związana z nim walka o przyszłość świata. Konflikt okazuje się częścią znacznie szerszej historii ludzkości, w której splatają się ingerencje obcych istot, rozwój sztucznych inteligencji, technologia przenoszenia świadomości oraz konsekwencje odejścia Boga. Franciszek zostaje zmuszony do konfrontacji nie tylko z zagładą cywilizacji, lecz także z niepewnością dotyczącą własnej tożsamości i człowieczeństwa, podczas gdy działania poszczególnych bohaterów zbiegają się w ostatecznej walce o przetrwanie.
Finał rozgrywa się podczas katastrofalnego starcia, w którym losy Franciszka, Luizy i pozostałych bohaterów zostają powiązane z powracającym H.O.D. i ostatecznym rozstrzygnięciem trwającego konfliktu. W epilogu, Franciszek znajduje się w nowej rzeczywistości, zachowując wspomnienia z poprzedniej. Jego żyjąca rodzina również częściowo pamięta, co się wydarzyło, ale nikt inny nie zdaje sobie sprawy, że świat się zmienił.
Marcin Zwierzchowski w „Nowej Fantastyce” uznał Holocaust F za „skończoną jak diament” powieść i przykład rzadko spotykanej w Polsce nowoczesnej hard science fiction. Chwalił połączenie dynamicznej, militarnej fabuły z bogactwem koncepcji naukowych i filozoficznych oraz kreację świata Rammy, którego podobieństwo do współczesności pozwala – jego zdaniem – traktować utwór jako komentarz do problemów obecnego świata. Szczególnie wysoko oceniał sposób łączenia widowiskowej akcji z rozważaniami nad granicami człowieczeństwa, transferem świadomości i biotechnologicznym ulepszaniem ludzi. Zwracał również uwagę na wymagającą, stopniowo odsłaniającą kolejne poziomy konstrukcję powieści oraz jej liczne odniesienia literackie i kulturowe, określając ją jako „humanistyczną twardą fantastykę naukową”.
Sławomir Grabowski w recenzji dla portalu WPolityce.pl uznał Holocaust F za „bodaj najważniejszą rodzimą powieść hard SF” 2013 roku, chwaląc bogactwo pomysłów oraz połączenie fantastyki postapokaliptycznej, posthumanistycznej i militarnej z elementami metafizycznymi. Szczególnie interesująca wydała mu się problematyka tożsamości i człowieczeństwa w świecie umożliwiającym przenoszenie świadomości między ciałami i innymi nośnikami. Pozytywnie ocenił także pierwszoosobowe przedstawienie doświadczeń bohatera poddawanego kolejnym transferom, choć konstrukcję całości uznał za nieco chwiejną. Bardziej krytycznie odniósł się do scjentystycznego ujęcia metafizyki i religii oraz części prognoz społecznych. Zwrócił również uwagę na niejednoznaczność etyczną powieści, która jego zdaniem odchodzi od prostego moralizatorstwa na rzecz kwestionowania utrwalonych kategorii dobra i zła.
Bartosz Szczyżański w recenzji dla portalu Polter ocenił Holocaust F na 9,5/10 i uznał ją za jedną z najlepszych polskich powieści science fiction ostatnich lat. Chwalił rozmach wizji Zbierzchowskiego, dynamiczną fabułę, bogactwo pomysłów oraz umiejętne łączenie elementów hard science fiction, postapokalipsy i cyberpunku. Za szczególny atut uznał postać głównego bohatera, który mimo kolejnych technologicznych przemian zachowuje człowieczeństwo. Recenzent wysoko ocenił również aktualność podejmowanej problematyki, wskazując na refleksję nad dehumanizującym wpływem technologii, nadmiarem informacji i konsekwencjami rozwoju cywilizacyjnego. Podsumowując, określił powieść jako wyróżniającą się na tle współczesnej polskiej fantastyki zarówno dynamiką i bogactwem świata przedstawionego, jak i tematyką skłaniającą do dyskusji.
Borys Jagielski pisząc dla Esensji ocenił Holocaust F na 70%, chwaląc rozmach świata przedstawionego, bogactwo pomysłów fantastycznonaukowych, dynamiczne sceny akcji oraz dopracowany styl Zbierzchowskiego, który miejscami porównywał do prozy Jacka Dukaja. Docenił także sposób wprowadzania licznych futurystycznych koncepcji bez nadmiernej ekspozycji oraz sprawność autora w przedstawianiu scen batalistycznych. Krytycznie ocenił natomiast konstrukcję fabuły, uznając ją za zbyt prostą w stosunku do bogactwa świata, a także połączenie technologicznej i metafizycznej warstwy powieści, które jego zdaniem w drugiej połowie utworu traci spójność. Ostatecznie uznał książkę za dzieło utalentowanego i obiecującego autora, którego wyobraźnia i umiejętności stylistyczne przewyższają jeszcze jego sprawność w konstruowaniu spójnej fabuły. Także w Esensji Miłosz Cybowski ocenił Holocaust F na 60%, uznając powieść za obiecujący, lecz nierówny debiut powieściowy Zbierzchowskiego. Docenił część oryginalnych pomysłów fantastycznonaukowych oraz umiejętność budowania napięcia, wskazując również na skojarzenia z prozą Jacka Dukaja. Krytykował jednak brak spójności świata przedstawionego i trudności autora z połączeniem licznych koncepcji w przekonującą całość. Jego zdaniem wielokrotnie budowane napięcie nie prowadziło do oczekiwanych rozwinięć, co stopniowo osłabiało zaangażowanie czytelnika w losy bohatera. Ostatecznie określił książkę jako dobry początek kariery powieściowej autora, pozostawiający jednak wiele do życzenia.
Powieść doczekała się też recenzji ukraińskich i rosyjskich.
W 2014 roku zdobyła Nagrodę Literacką im. Jerzego Żuławskiego i Nagrodę Sfinks w kategorii Polska powieść roku. W 2013 roku nominowana do Nagrody Fandomu Polskiego im. Janusza A. Zajdla. Nominowana do nagrody Identyfikator Pyrkonu.
Mirosław Gołuński analizuje Holocaust F wraz z wcześniejszym zbiorem opowiadań Requiem dla lalek, uznając oba utwory za części jednej wizji świata Rammy. Według badacza wcześniejsze opowiadania stanowią intertekstualne zaplecze powieści, a przedstawiane w nich formy zagłady układają się w spójną sekwencję katastrof zachodzących na różnych poziomach: metafizycznym, społecznym i jednostkowym. Pierwszą z nich jest odwrócenie biblijnej Apokalipsy – zamiast ponownego przyjścia Boga następuje jego odejście ze świata i zabranie wybranych ludzi. Drugą stanowi wywołana przez człowieka katastrofa technologiczna, prowadząca do rozpadu cywilizacji i samozagłady ludzkości.
Gołuński zwraca uwagę na precyzyjną konstrukcję Holocaustu F. Powieść składa się z pięciu części, z których każda obejmuje sześć rozdziałów realizujących podobny schemat kompozycyjny: wprowadzenie, rozwinięcie akcji, retardację zawierającą zwykle rozbudowaną metaforę lub opowieść, dalszy rozwój wydarzeń oraz zakończenie o charakterze cliffhangera. Zdaniem badacza powtarzalność tego układu nadaje narracji szczególny rytm, którego znaczenie ujawnia się w ostatnim rozdziale powieści.
Istotną cechą utworu jest również jego rozbudowana intertekstualność. Gołuński wskazuje m.in. na powracające odwołania do Walden, czyli życia w lesie Henry’ego Davida Thoreau, twórczości Philipa K. Dicka, filmu Czas Apokalipsy oraz Jądra ciemności Josepha Conrada. Nazwa rodzinnej siedziby bohatera, Wysoki Zamek, odsyła do Człowieka z Wysokiego Zamku, natomiast obecność androidów trudnych do odróżnienia od ludzi koresponduje z problematyką Czy androidy śnią o elektrycznych owcach?. Badacz uznaje te nawiązania za jeden z kluczy do interpretacji relacji między fantastycznym światem Rammy a rzeczywistością przedstawioną w zakończeniu utworu.
Według Gołuńskiego tytułowy „Holocaust” nie jest bezpośrednim nawiązaniem do Zagłady Żydów, lecz zostaje wykorzystany do przedstawienia szerszej idei zagłady ludzkości. Historia świata Rammy rozpoczyna się metafizyczną katastrofą związaną z odejściem Boga, a prowadzi do biologicznego i technologicznego samozniszczenia człowieka. Jednocześnie określenie „Holocaust Finitus” oznacza „ostateczne rozstrzygnięcie”, od którego pochodzi tytuł powieści.
Szczególne znaczenie badacz przypisuje ostatniemu rozdziałowi, zatytułowanemu Heart of Darkness. Zakończenie podważa ontologiczny status całej wcześniejszej narracji: Franciszek budzi się w rzeczywistości, w której część osób zniszczonych lub utraconych w świecie Rammy nadal żyje. Powieść nie rozstrzyga jednoznacznie, czy Ramma była snem bohatera, czy też przeniósł się on z rzeczywistości równoległej. Gołuński interpretuje również zapowiedź „ostatecznego Holocaustu” jako możliwe nawiązanie do mitycznych narracji o cyklicznej zagładzie i odnowieniu świata. W takim odczytaniu katastrofa nie stanowi definitywnego końca, lecz umożliwia rozpoczęcie nowego cyklu istnienia.
Zdaniem badacza niejednoznaczność finału podważa zarazem wcześniejszą opowieść o zagładzie Rammy. Jeżeli wydarzenia te były snem Franciszka, liczne odniesienia literackie i kulturowe można interpretować jako elementy rzeczywistości bohatera przenikające do jego marzenia sennego. Gołuński uznaje tym samym Holocaust F za utwór problematyzujący pojęcie Zagłady: od odwróconej Apokalipsy i odejścia Boga, poprzez technologiczną samozagładę ludzkości, aż po finał kwestionujący realność przedstawionych wcześniej wydarzeń.
Ekaterina Winokurowa zalicza Holocaust F do współczesnych antyutopii przedstawiających zagrożenia związane z rozwojem sztucznej inteligencji i wojną informacyjną. Badaczka interpretuje powieść jako jeden z utworów zapowiadających nadejście epoki postprawdy. Zwraca w szczególności uwagę na przedstawioną w utworze możliwość tworzenia szczegółowych profili ludzi na podstawie gromadzonych danych, odczytując ją jako literacką antycypację profilowania grup docelowych i wykorzystania uzyskanych w ten sposób informacji do personalizacji przekazów dezinformacyjnych.
Według Hanny Ulury piszącej w internetowej ukraińskiej gazecie „Zbruch”, świat Holocaustu F jest skrajnie materialistyczny, nawet dusza i Bóg w nim są tylko szczególną substancją. To świat, w którym nic prawdziwego nie pozostaje, nawet zwyczajni, pozornie ludzie są imitacją czegoś, co było przed nimi. Fabuła oparta jest na konflikcie między Stwórcą a Demiurgiem. W obliczu braku prawdziwego Boga ludzie dążą do zajęcia Jego miejsca, ale potrafią jedynie naśladować, powoli degradując i niszcząc świat. Franciszek Elias III jest wyraźnie porównywany do proroka Eliasza. Ocala go nadzieja – być może czysto ludzka koncepcja w świecie, w którym prawdziwego Boga już nie ma lub nigdy nie było.