Jan Nowicki

Edukacja

Uczęszczał do siedmiu różnych szkół średnich, m.in. do Zasadniczej Szkoły Zawodowej we Włocławku (na kierunku frezerstwo), Technikum Przemysłowo-Pedagogicznego Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego w Radziejowie (kierunek: ślusarstwo), liceum kulturalno-oświatowego w Bydgoszczy i liceów ogólnokształcących w Poznaniu, a maturę zdał w 1958 w Zespole Państwowych Szkół Plastycznych im. Tadeusza Makowskiego w Łodzi. W latach 1958–1960 studiował na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Po relegacji ze studiów zatrudnił się w Kopalni Węgla Kamiennego Bytom VIII – Miechowice, w której przez osiem miesięcy pracował jako górnik. Ukończył studium wojskowe jako podoficer rezerwy, kapral podchorąży. W 1964 ukończył z wyróźnieniem studia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie; jego dyplomową rolą był występ w spektaklu Zabawa jak nigdy.

Od 1973 przez trzy semestry był wykładowcą PWST w Krakowie (przedmiot: sceny współczesne), w latach 1974–1975 był prodziekanem wydziału aktorskiego tej uczelni, a w latach 80. prowadził zajęcia seminaryjne na tejże.

Kariera zawodowa

Jeszcze w trakcie studiów statystował bądź zagrał pomniejsze role w spektaklach Teatru Telewizji, m.in. w Krzyżakach (reż. Aleksander Ford) w 1960. Po ukończeniu studiów zagrał drugiego drużbę w Weselu (reż. Andrzej Wajda) w Starym Teatrze w Krakowie. W 1964 został etatowym aktorem tego teatru, w którym rozpoczął pracę rolą Piotra w dramacie Jeana Giraudoux Wariatka z Chaillot (reż. Zygmunt Hübner). Równocześnie do pracy Starym Teatrze był scenarzystą i reżyserem spektakli, które wystawiał w amatorskim teatrze Scena Narratora organizowanym przy Wyższej Szkole Pedagogicznej. W połowie lat 60. dołączył do kręgu twórców kabaretu Piwnica pod Baranami, a szczególnie bliską więź zawiązał z Piotrem Skrzyneckim. Za rolę Artura w wystawionym premierowo w 1965 spektaklu Tango (reż. Jerzy Janicki) otrzymał nagrodę na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych. Reżyser Jerzy Jarocki nazwał go „jedną z najbardziej wyrazistych osobowości aktorskich na polskiej scenie”.

Na wielkim ekranie zadebiutował rolą uczestnika zabawy sylwestrowej w filmie Stanisława Wohla Przygoda noworoczna (1964). Przełomem w jego karierze filmowej była rola kapitana Wyganowskiego w kostiumowym filmie historycznym Andrzeja Wajdy Popioły (1965) i główna rola Bohatera w filmie psychologicznym Jerzego Skolimowskiego Bariera (1966). Zagrał Hasslinga-Ketlinga of Elginu w kasowym filmie historycznym Jerzego Hoffmanna Pan Wołodyjowski (1969), ekranizacji powieści Henryka Sienkiewicza o tym samym tytule. Wystąpił także w roli Marka w dramacie psychologicznym Krzysztofa Zanussiego Życie rodzinne (1970), który reprezentował Polskę w konkursie o Złotą Palmę na 24. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes. Jego aktorskimi idolami w tym okresie byli m.in. Montgomery Clift, Dustin Hoffman, Gene Hackman i Al Pacino.

Powszechne uznanie publiczności i krytyków teatralnych zyskał dzięki roli Mikołaja Stawrogina w inscenizacji powieści Fiodora Dostojewskiego Biesy (reż. Andrzej Wajda), premierowo wystawionej 29 kwietnia 1971 w Starym Teatrze w Krakowie; spektakl w kolejnych latach zagrał także podczas wielu wyjazdów zagranicznych, m.in. kilka razy podczas Światowego Sezonu Teatralnego w Aldwych Theatre w Londynie.

Zagrał Jana, pierwszego męża Marty (Małgorzata Braunek), w szeroko komentowanym debiucie fabularnym Andrzeja Żuławskiego Trzecia część nocy (1972). Popularność przyniosła mu także rola amanta w melodramacie Romana Załuskiego Anatomia miłości (1972) i Józefa w docenionym przez międzynarodową prasę psychologicznym filmie drogi Wojciecha Jerzego Hasa Sanatorium pod Klepsydrą (1973). Krytycy docenili także jego kolejne role w Starym Teatrze w Krakowie: Józefa K. w Procesie (1973; reż. Jerzy Jarocki), Wielkiego Księcia Konstantego w Nowy listopadowej (1974; reż. Andrzej Wajda) i Parfiena Siemionowicza Rogożyna w Nastazji Filipownej (1977; reż. Andrzej Wajda). W 1974 otrzymał Nagrodę Miasta Krakowa. W 1976 dostał zespołową Nagrodę Państwową II Stopnia za serial Dyrektorzy oraz nagrodę indywidualną Komitetu ds. Radia i Telewizji.

Za główną rolę męską, Janosa Bognára, w dramacie Márty Mészáros Dziewięć miesięcy (Kilenc hónap, 1976) został wyróżniony nagrodą Międzynarodowej Federacji Krytyki Filmowej na 30. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w 1977. Od tamtej pory zagrał jeszcze w 18 filmach tej węgierskiej reżyserki: One dwie (1977), Jak to w domu (1978), Po drodze (1979), Sukcesja (1980), Mother & Daughter (1981), Rewizor (1983), Dziennik dla moich dzieci (1984), Dziennik dla moich ukochanych (1987), Czerwony Kapturek i wilk (1989), Dziennik dla mojego ojca i matki (1990), Embrion (1994), Siódmy pokój (1997), Historia jednej znajomości (1997), Córy szczęścia (1999), Żyć można wszędzie – umieraj, gdzie dom (2000), Mała Vilma (2000), The Miraculous Manderin (2001) Niepochowany (2004).

W 1977 zadebiutował jako reżyser chłodno przyjętą sztuką Subtelność dla Teatru Telewizji. Uznanie w latach 80. zyskał za sprawą tytułowej roli w filmie Sylwestra Chęcińskiego Wielki Szu (1983). Wystąpił także jako książę Hans Heinrich XV w nagradzanym filmie historycznym Filipa Bajona Magnat (1987). Był asystentem reżyserki Márty Mészáros podczas prac nad spektaklem Tramwaj zwany pożądaniem w Teatrze Bagatela w Krakowie. W latach 80. wystąpił także w kolejnych spektaklach Starego Teatru w Krakowie: zagrał chłodno przyjętą rolę szpiega Cyngi w spektaklu Bezimienne dzieło (1982; reż. Krystian Lupa, zebrał przychylne recenzje jako Andersen w sztuce Z życia glist (1983; reż. Krzysztof Babicki) i krytycznie przyjętą rolę w Płatonowie (1988; reż. Filip Bajon).

W 1991 premierę w Teatrze Scena na Piętrze w Poznaniu miał spektakl Ach panie, panowie, czyli zwierzenia Mikołaja S., którego scenariusz był inspirowany felietonami Nowickiego publikowanymi w „Gońcu Teatralnym”. W 1993 założył firmę odzieżową „Szu”, która kilka miesięcy później splajtowała. Wystąpił w roli narratora i przewodnika w filmie reportażowym Halo, Kowal (1994), w którym oprowadził po swoim rodzinnym mieście. Zagrał cinkciarza Eryka, głównego bohatera filmowego debiutu reżyserskiego Olafa Lubaszenki Sztos (1996). Wystąpił także w napisanej specjalnie dla niego roli Marka, początkującego reżysera i męża Eweliny (Gabriela Kownacka), w komedii Jacka Bromskiego Dzieci i ryby (1996). W 1996 zagrał Stiepana Wierchowieńskiego w spektaklu Teatru Telewizji Biesy (reż. Krzysztof Zaleski). W 1998 podczas 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd.

26 czerwca 2000 premierę ma spektakl Teatru Telewizji Urodziny Mistrza (reż. Márta Mészáros) napisany z myślą o Nowickim przez Zbigniewa Książka. Od 2000 koncertował po małych miejscowościach z programem „Droga krzyżowa, muzyczne obrazy i impresje”, w którego ramach recytował poezję do akompaniamentu grupy De Profundis. W 2001 zagrał doktora Czebutykina w spektaklu Trzy siostry (reż. Andrzej Domalik) w Teatrze Bagatela w Krakowie.

Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności. W wyborach parlamentarnych w 2005 roku kandydował do Senatu w okręgu krakowskim z ramienia Partii Demokratycznej – demokraci.pl, ale nie uzyskał mandatu.

W 2006 został członkiem rady programowej Fundacji Centrum Twórczości Narodowej, a także wystąpił w dwóch spektaklach wyreżyserowanych przez Mártę Meszáros: zagrał kompozytora Emmericha Kálmána w chłodno przyjętej przez krytyków operetce Księżniczka czardasza w Mazowieckim Teatrze Muzycznym w Warszawie i Raymonda w spektaklu Teatru Telewizji Édith i Marlene. W tym samym roku zagrał główną rolę, Mieczysława Małeckiego, przebiegłego założyciela fundacji na rzecz pomocy ofiarom wypadków drogowych, w filmie sensacyjnym Filipa Bajona Fundacja (2008). 1 czerwca 2007 był narratorem w premierowym wykonaniu kantaty Zakochani w Krakowie na Rynku Głównym w Krakowie, skomponowanej z okazji obchodów 750-lecia lokacji miasta. W 2008 za rolę Jerzego „Wielkiego Szu”, aktora przebywającego w Domu Artysty Weterana w Skolimowie, w dramacie obyczajowym Jacka Bławuta Jeszcze nie wieczór (2009) otrzymał nagrodę Srebrnego Lwa na 33. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. W tym okresie opracował poetycko-muzyczny spektakl Z obłoków na ziemię. Zagrał Marka, właściciela warsztatu samochodowego, w dramacie Krzysztofa Zanussiego Rewizyta (2009). 5 marca 2010 w Teatrze Sabat w Warszawie zadebiutował w tytułowej roli w spektaklu rewiowym Powrót Wielkiego Szu (reż. Małgorzata Potocka), do którego współtworzył scenariusz i piosenki, ale niedługo po prapremierze zrezygnował z roli w tej sztuce. Był bohaterem filmu dokumentalnego Jacka Bławuta Ostatni raz kawaler. 12 lutego 2011 w Teatrze Dramatycznym w Płocku premierowo wystawił spektakl Rozmowy z Piotrem ze scenariuszem inspirowanym listami, które pisał do zmarłego przyjaciela, Piotra Skrzyneckiego. W tym samym roku powrócił do roli cinkciarza Eryka w komedii Olafa Lubaszenki Sztos 2 (2011), kontynuacji filmu z 1997, a także udzielił wywiadu w ramach Akademii Sztuk Przepięonych podczas Przystanku Woodstock 2011, zaśpiewał gościnnie utwór „Ring dong” z Muńkiem Staszczykiem na festiwalu TOPtrendy 2011 w Sopocie i wziął udział w kampanii reklamowej sieci T-Mobile, występując w pierwszych spotach tej sieci po jej wejściu na polski rynek. W 2013 wziął udział w benefisie teatrała Dariusza Domańskiego w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie. 26 lipca 2016 w Operze Krakowskiej premierę miał spektakl Święty z Wadowic – Jan Paweł II, w którym zagrał Adwokata Diabła. W 2017 i 2018 grał Hemata w autorskim spektaklu Lwowska tęsknota, z którym wystąił m.in. na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym Nowe Horyzonty we Wrocławiu. W 2021 wystąpił w teledysku do piosenki Andrzeja Grabowskiego „Młodości, wróć”. Zagrał żebraka w filmie Krzysztofa Zanussiego Liczba doskonała (2022). Tuż przed śmiercią nagrał partie lektora do widowiska Droga Krzyżowa – Dźwięki i Słowa Obłoków i Ziemi, które współtworzył z Markiem Stryszowskim.

Równocześnie z karierą aktorską i reżyserską rozwijał działalność tekściarską. Był felietonistą czasopism: „Scena” (w latach 1979–1980), „Goniec Teatralny” (1990), „Przekrój” (1997–2000), „Dziennik Polski”, „Gazeta Krakowska” (2006–2008) i Kielecki Magazyn Kulturalny „Projektor” (2015–2019). W 1997 premierę miał, nagrany przez artystów Piwnicy pod Baranami w hołdzie Piotrowi Skrzyneckiemu, utwór „Konwalie, bzy lub pet” ze słowami Nowickiego do muzyki Jana Kantego Pawluśkiewicza. Napisał także tekst hymnu klubu piłkarskiego Garbarnia Kraków oraz utworów Hanny Banaszak: „Zdumienie grabarza” i „Ostatni bieg Basi”, a także hymnu i hejnału miasta Kowal. Wydał książki: „Między Niebem a Ziemią” (2000; zbiór felietonów i listów Nowickiego opublikowanych w „Przekroju” w latach 1998–2000), „Piosenki” (2002), „Droga do domu” (2009), „Mężczyzna i one” (2012), „Białe walce” (2014), „Dwaj Panowie” (2015), „Piosenki czasem wiersze” (2018), „Moje psie myśli” (2019), „Spotkania w raju” (2020) oraz dwuczęściowy „Szczęśliwy bałagan” (2021, 2023). W swojej twórczości literackiej często pisał o przemijaniu, a później także o wierze w Boga. Od 2018 firmował swoim imieniem wydawnictwo książkowe Oficyna Jana. W 2019 został członkiem krakowskiego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.