| Data i miejsce urodzenia |
9 września 1944 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
11 listopada 2022 |
| Specjalność: prymatologia | |
| Alma Mater |
Uniwersytet Montrealski, Uniwersytet McGilla, University of Georgia |
| założyciel i kierownik | |
| Instytucja |
Barbados Primate Research Center |
Jean Baulu (ur. 9 września 1944 w Montrealu, zm. 11 listopada 2022 w Singapurze) – kanadyjski prymatolog i działacz na rzecz ochrony przyrody. Na Barbadosie założył ośrodek badawczy Barbados Primate Research Center oraz rezerwat zwierząt Barbados Wildlife Reserve, po którym swobodnie poruszają się kotawce jasnonogie (Chlorocebus sabaeus). Ośrodek ograniczał szkody wyrządzane przez te naczelne w uprawach, odławiając je i sprzedając zagranicznym laboratoriom, głównie na potrzeby produkcji szczepionek. Barbadoscy rolnicy nazywali Baulu „De Monkey Man”.
Był synem Rogera Baulu, prezentera radiowego i telewizyjnego, oraz Anity z domu Finnerty. Ukończył studia na Uniwersytecie Montrealskim (B.A.) oraz na Uniwersytecie McGilla (B.Sc. z wyróżnieniem w zakresie zachowań zwierząt). W 1972 roku uzyskał tytuł magistra psychologii i prymatologii na University of Georgia, gdzie kształcił się pod kierunkiem prymatologa terenowego Clarence’a Raya Carpentera.
Przez osiem lat był pracownikiem naukowym (research associate): najpierw przez rok w szpitalu psychiatrycznym w Karolinie Północnej, a następnie w Katedrze Psychiatrii Szkoły Medycznej Uniwersytetu Yale. Badania terenowe nad małpami prowadził w Portoryko od 1972 do 1974 roku oraz na wyspie Saint Kitts od 1977 do 1979 roku. W Portoryko badał m.in. makaki królewskie żyjące na wyspie La Cueva.
W tym okresie publikował prace o zachowaniu makaków królewskich żyjących na wolności i w zamkniętych wybiegach, o metodach ilościowego opisu zachowań małpokształtnych oraz o sezonowych zmianach zaczerwienienia nagiej skóry w okolicy ich narządów płciowych w powiązaniu z wahaniami stężeń hormonów. Wspólnie z D. Eugene’em Redmondem i Dennisem L. Murphym publikował też prace o związkach aktywności monoaminooksydazy z wiekiem, płcią i zachowaniami społecznymi makaków królewskich.
Po raz pierwszy odwiedził Barbados w 1977 roku. Pod koniec lat 70. przeniósł się tam z rodziną. Kotawce, sprowadzone na wyspę z Afryki Zachodniej w XVII wieku, były tam wówczas uważane za groźnego szkodnika upraw. Rolnicy zabiegali o wytępienie kotawców na wyspie, argumentując, że nie są one gatunkiem rodzimym. W 1975 roku rząd przywrócił nagrodę za ogon zabitej małpy, wynoszącą 2,50 dolara amerykańskiego, a rolnicy strzelali do zwierząt.
Od 1979 do 1980 roku Baulu prowadził badanie szkód wyrządzanych przez kotawce w uprawach, obejmujące 110 gospodarstw. Grant w wysokości 50 tys. dolarów amerykańskich przyznał mu na ten cel Caribbean Agricultural Research and Development Institute (CARDI) za pośrednictwem Karaibskiego Banku Rozwoju. Wyniki badania przedstawiono w 1982 roku w raporcie CARDI dla banku, Monkey Crop Damage Control in Barbados. Baulu przygotował go z pomocą Julii Horrocks z Uniwersytetu Indii Zachodnich. Liczebność kotawców na wyspie oszacowano w nim na około 13,8 tys., a straty w uprawach na średnio 13,5% plonów. Raport zalecał powołanie organizacji, która koordynowałaby odłów tych naczelnych na całej wyspie i ich sprzedaż na potrzeby biomedycyny. Według Baulu rząd Barbadosu nie był gotów jej stworzyć, więc zrobił to sam.
Program ograniczania szkód wyrządzanych przez małpokształtne w uprawach (Monkey Crop Damage Control Programme) Baulu prowadził od 1980 roku. Zakładał on humanitarny odłów koczkodanowatych zamiast ich odstrzału. Rolnicy dostawali do 12 klatek-pułapek, a całe grupy zwierząt odławiano także za pomocą wystrzeliwanych sieci. Ośrodek płacił rolnikom co najmniej 25 dolarów amerykańskich za każdą małpę właściwą złapaną żywcem i bez obrażeń. Z czasem rolnicy zamiast strzelać do kotawców zaczęli wzywać ekipy Baulu, które je odławiały. W pierwszych siedmiu latach programu liczba odławianych rocznie naczelnych wzrosła z mniej niż 200 w 1980 roku do prawie 1000 w 1986 roku. Według Horrocks i Baulu liczebność populacji pozostała mimo to względnie stała, ale wzrósł w niej udział osobników młodych.
Ośrodek Barbados Primate Research Center, mieszczący się w Farley Hill w parafii Saint Peter, Baulu założył wraz z żoną Suzanne w 1982 roku. Według danych Wisconsin National Primate Research Center, przytoczonych przez magazyn „All At Sea”, ośrodek powstał już w 1980 roku. Działalność ośrodka łączyła ograniczanie szkód w rolnictwie, badania naukowe i ekoturystykę z komercyjnym wykorzystaniem kotawców. Ośrodek odławiał małpy właściwe, badał je i sprzedawał zagranicznym laboratoriom i firmom farmaceutycznym, głównie na potrzeby produkcji szczepionek. Według pracy Baulu i współpracowników z 1987 roku od 1980 do 1986 roku wysłano do Ameryki Północnej i Europy blisko 3 tys. osobników. W 1980 i 1981 roku ośrodek wysłał 325 kotawców, sprzedając je po 140 dolarów amerykańskich za sztukę. Ponieważ gatunek jest wymieniony w załączniku II konwencji CITES, a Barbados nie był jeszcze jej stroną, Baulu uzyskał zgodę na eksport w sekretariacie konwencji w Genewie. W 1980 roku Światowa Organizacja Zdrowia i Panamerykańska Organizacja Zdrowia zaprosiły go na międzynarodowe spotkanie The Management and Production of Primates in their Indigenous Countries. W 2007 roku magazyn „All At Sea” podawał, że ośrodek sprzedaje rocznie od 700 do 1000 kotawców. Hodowle komórek nerek tych koczkodanowatych wykorzystywano przy produkcji szczepionki przeciw polio, a rodzina Baulu podkreślała wkład ośrodka w produkcję tej szczepionki i badania jej skuteczności.
Według Baulu przepisy WHO i amerykańskiej Agencji Żywności i Leków wymagały do produkcji i testowania tej szczepionki pierwotnych komórek nerek kotawców pochodzących spoza Afryki. Małpy właściwe z Barbadosu nie były zakażone małpim wirusem niedoboru odporności (SIV), dlatego dobrze nadawały się do tego celu. Od 1980 do 1993 roku eksportowano rocznie średnio około 586 odłowionych kotawców. W latach 90. producenci szczepionek przeszli na zwierzęta z hodowli wolne od określonych patogenów, dlatego ośrodek utworzył kolonię hodowlaną liczącą do 2500 samic. Od połowy lat 90. sprzedawał też kotawce do produkcji testów diagnostycznych chorób autoimmunologicznych. Gdy duże linie lotnicze pod presją obrońców praw zwierząt zaczęły odmawiać przewozu małp właściwych do laboratoriów, ośrodek zaczął pozyskiwać ich tkanki na miejscu.
Dochód ze sprzedaży naczelnych do badań medycznych pomagał utrzymać ośrodek i rezerwat. Według Baulu finansował też hodowlę zwierząt wolnych od patogenów oraz projekty edukacyjne i ekoturystyczne rezerwatu. Baulu był świadomy kontrowersji wokół wykorzystywania zwierząt w badaniach medycznych. Otwarcie mówił o swojej działalności i zapraszał grupy akademickie do zwiedzania laboratorium. Krytykę ze strony obrońców praw zwierząt uważał w dużej mierze za dezinformację. Część złapanych koczkodanowatych ośrodek przekazywał ogrodom zoologicznym.
W grudniu 2004 roku „Los Angeles Times” opisywał ponad 2000 kotawców trzymanych w ośrodku w klatkach o wysokości około 90 cm, ustawionych rzędami jedna na drugiej. Według Baulu w ciągu dwóch poprzednich lat popyt na małpy właściwe do badań gwałtownie spadł, bo polio niemal zniknęło, a wraz z nim produkcja szczepionki. Zapewniał, że wcześniej ośrodek nigdy nie trzymał jednocześnie więcej niż 500 koczkodanowatych ani dłużej niż przez trzy miesiące. Rynek niemal zniknął, a wraz z nim dochody, z których finansowano ośrodek i rezerwat. Według naukowców koczkodanowatych z klatek nie można było wypuścić do rezerwatu, bo żyjące tam kotawce zaatakowałyby je lub odrzuciły. Baulu przyznawał, że w klatkach mają one niską jakość życia, ale zapowiadał, że nadal będzie się nimi opiekować, i szukał dla nich nowych odbiorców, np. do badań behawioralnych. Mary Beth Sweetland z organizacji People for the Ethical Treatment of Animals oceniła, że takie przetrzymywanie zwierząt powinno być przestępstwem. Według gazety część organizacji obrony praw zwierząt uważała, że najbardziej humanitarnym rozwiązaniem może być eutanazja.
Ośrodek udostępniał zwierzęta i próbki zagranicznym instytucjom badawczym, a Baulu był współautorem prac o chorobach zakaźnych barbadoskich małp. Badania prowadzone wspólnie z laboratorium leptospirozy rządu Barbadosu i brytyjskiej Medical Research Council wykazały przeciwciała przeciw Leptospira u blisko 30% schwytanych osobników. Autorzy uznali jednak, że małpy przenoszą zakażenie głównie między sobą i nie są ważnym źródłem leptospirozy u ludzi. W badaniu opublikowanym w 1991 roku stwierdzono, że naturalnie nabyte przeciwciała przeciw Leptospira utrzymują się u tych koczkodanowatych ponad pięć lat. Wykazano też, że dzikie kotawce z Barbadosu nie są zakażone wirusami HTLV.
Wspólnie z Horrocks badał wpływ odłowów na populację kotawców oraz konkurencję o pokarm między nimi a rolnikami. Według pracy z 1996 roku, mimo usunięcia z populacji ponad 10 tys. zwierząt przez odłowy i polowania, liczebność kotawców na wyspie w 1994 roku nie różniła się istotnie od tej z 1980 roku. Według Baulu około 8 tys. z tych zwierząt odłowił ośrodek, a około 2 tys. zastrzelono w ramach rządowego systemu nagród. W 2010 roku ośrodek powtórzył badanie gospodarstw, a raport z niego przekazał rządowi Barbadosu. W 2018 roku Baulu podawał, że od 1980 do 2015 roku ośrodek odłowił ponad 30 tys. dzikich kotawców, a ich liczebność na wyspie utrzymywała się na poziomie około 14 tys. Julia Horrocks szacowała w 2004 roku, że dzięki działalności ośrodka rolnicy uniknęli strat rzędu 5 mln dolarów.
W 1982 roku Baulu kupił 2,5 ha lasu mahoniowego otoczonego polami trzciny cukrowej, obok Parku Narodowego Farley Hill. Grant Kanadyjskiej Agencji Rozwoju Międzynarodowego w wysokości 30 tys. dolarów amerykańskich przeznaczył na ogrodzenie tego terenu. W 1985 roku wraz z żoną otworzył tam rezerwat Barbados Wildlife Reserve. Rezerwat zajmuje około 1,6 ha (4 akry). Wypuszczono do niego cztery grupy rodzinne kotawców liczące po około 15 osobników, które wcześniej przez rok oswajano w klatkach. Z czasem małpokształtne zaczęły przeskakiwać ogrodzenie, ale wracały na karmienie i na noc. Obok nich żyją tam m.in. żółwie, mazamy i ptaki. W 2004 roku żyło tam około 50 kotawców. Opłaty za wstęp, wnoszone co roku przez tysiące turystów, pomagały utrzymać koczkodanowce przetrzymywane w ośrodku. Rezerwat stał się atrakcją ekoturystyczną, która według rodziny Baulu zmieniła wizerunek kotawca na wyspie: ze szkodnika upraw w symbol przyciągający turystów. Rezerwat prowadził zajęcia dla tysięcy dzieci szkolnych i wydawał broszury edukacyjne o przyrodzie Barbadosu i Karaibów, m.in. o kotawcach, żółwiach morskich, wężach i legwanach. Za to przedsięwzięcie Baulu otrzymał nagrodę dla przedsiębiorców (Entrepreneurship Award) od Barbados Investment Development Corporation.
Od 1988 roku dokupował kolejne grunty, w tym sąsiedni las z ruinami stacji sygnałowej z początku XIX wieku. W 1992 roku utworzył tam Grenade Hall Forest & Signal Station, arboretum z odrestaurowaną stacją sygnałową, która przybliża historię łączności na wyspie sprzed wynalezienia telefonu. Magazyn „Caribbean Beat” opisywał je w 1993 roku jako udaną rekultywację terenu, który wcześniej był jednym z największych nielegalnych wysypisk śmieci na Barbadosie. W wieży stacji umieszczono dwie lunety skierowane na pobliskie stacje sygnałowe. Ośrodek badawczy, rezerwat, program ograniczania szkód w uprawach i Grenade Hall należą do rodzinnej organizacji non-profit. Prowadzone przez nią przedsięwzięcia kontynuuje jego córka, Geneviève Marsh.
W 1992 roku uczestniczył w Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro. Później założył firmę Duraplast Inc., która przetwarzała odpady z tworzyw sztucznych na materiały budowlane wytwarzane na Barbadosie i w Portoryko. W 2001 roku otrzymał dyplom uznania od komitetu nagrody ekologicznej gubernatora generalnego Barbadosu i organizacji Counterpart Caribbean.
Przez wiele lat kolekcjonował dawne ryciny przedstawiające małpy, wykonane przed upowszechnieniem się fotografii. Według rodziny był kuratorem sześciu wystaw międzynarodowych. Od 6 grudnia 1996 do 16 marca 1997 roku Musée des Beaux-Arts de Montréal pokazywało wystawę Primates, gravures anciennes de la collection Jean Baulu. W styczniu i lutym 1999 roku w galerii biblioteki Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku pokazano wystawę Primates: The Jean Baulu Collection of Antique Prints. Napisał książkę Singes et grands singes (2005) o odkrywaniu naczelnych przez przyrodników i o ich przedstawieniach w rycinach i rysunkach z pięciu stuleci. W 2016 roku ukazała się angielska wersja książki, Monkeys and Apes in Art, której według rodziny był współautorem. Książkę Singes et grands singes zrecenzował w 2007 roku R.M. Peck na łamach „Archives of Natural History”.
Przez 52 lata był żonaty z Suzanne z domu Bonin, która była też jego wspólniczką w prowadzonych przedsięwzięciach. Mieli trzy córki. Zmarł nagle na niewydolność serca 11 listopada 2022 roku w szpitalu Tan Tock Seng w Singapurze, gdzie wraz z żoną odwiedzał córkę.