Jedysan

Pole Oczakowskie
Jedysan
Państwa

 Ukraina,
 Mołdawia

Stolica

Chadżybej/Odessa, Oczaków

Położenie na mapie
Mapa
Hasło w Wikisłowniku

Jedysan (rum. Edisan, ukr. Єдисан) – kraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie i Mołdawii, położona nad Morzem Czarnym. Centrami tego regionu były Chadżybej (współcześnie Odessa) i Oczaków.

Nazwa

Nazwa pochodzi od zniekształconej tureckiej nazwy twierdzy „Yeni Dünya” (Nowy Świat), leżącej na terenie późniejszej wioski Chadżybej. Nazwy „Jedysan” w oznaczeniu regionu w dawnej Polsce raczej do XVIII wieku nie używano, stosując nazwę Pole Oczakowskie.

Granice

Region położony jest pomiędzy dwiema granicznymi rzekami: Dniestrem i Dnieprem. Od północy graniczy z położonym na Podolu Pobereżem poprzez rzeki Kodymę i Jahorłyk, od zachodu poprzez Dniestr graniczy z Mołdawią (Budziakiem i Besarabią), a od wschodu z Krymem i Zaporożem.

Historia

Mapa Polski i Litwy za panowania króla Władysława II Jagiełły

W starożytności na wybrzeżu Morza Czarnego istniały greckie kolonie, m.in. Olbia i Nikonion. W IX-X wieku obszaru późniejszego Jedysanu sięgały północne granice Bułgarii. We wczesnym średniowieczu ziemie Jedysanu zamieszkiwały koczownicze plemiona Pieczyngów, Połowców i grupy osiadłych Słowian. Po mongolskiej inwazji w XIII wieku teren ten był przydzielony Złotej Ordzie.

W 1397 roku tereny te wraz z brzegiem Morza Czarnego opanowali Władysław Jagiełło i Witold Kiejstutowicz. Region stanowił część Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1492 roku tereny te opanowali Tatarzy krymscy. W 1538 roku Jedysan stał się częścią Imperium Osmańskiego i włączony do ejaletu Silistra. Przez kilkanaście następnych lat był plądrowany przez polskich rotmistrzów z Baru, Jazłowca i Trembowli. Wkrótce w Jedysanie osiadali Tatarzy krymscy oraz Nogajowie tworzący tu ordę jambolucką (oczakowską) i po 1720 roku ordę jedysańską (odłam Małej Ordy Nogajskiej). W zachodniej części regionu zamieszkiwali Mołdawianie (np. w Dubosarach i Mołdawiance(inne języki)).

Mapa Jedysanu z 1791 r.

W lipcu 1774 roku Rosja i Turcja podpisały traktat w Küczük Kajnardży i położona pomiędzy Dnieprem i Bohem część Jedysanu przeszła pod władzę Rosji. Kolejną wojnę turecko-rosyjską zakończył traktat w Jassach, na mocy którego pozostała część Jedysanu po Dniestr przypadła Rosji. Katarzyna II nakazała przesiedlenie Nogajów za Ural, w związku z czym podnieśli bunt stłumiony przez Aleksandra Suworowa. W 1794 roku założono miasto Odessa, które stało się największym rosyjskim portem nad Morzem Czarnym. Od 1803 roku włączony do guberni chersońskiej.

Od 1922 w ZSRR. W 1924 roku część zachodnich terenów Jedysanu weszła w skład Mołdawskiej Autonomicznej SRR, a pozostała część w skład Ukraińskiej SRR. W 1941 zachodnia część Jedysanu między Dniestrem i Bohem znalazła się pod zarządem Rumunii jako część Transnistrii ze stolicą w Odessie, a wschodnia między Bohem a Dnieprem była okupowana przez Niemcy. W 1944 całość Jedysanu ponownie znalazła się w granicach Związku Radzieckiego, w Mołdawskiej SRR i Ukraińskiej SRR. Od 1991 roku Jedysan znajduje się na terytorium Republiki Ukrainy oraz Naddniestrza w Mołdawii.

Miasta

Odessa
Mikołajów
Chersoń

Największe miasta na obszarze Jedysanu współcześnie:

miasto populacja
(2014)		 państwo jednostka
administracyjna		 republika radziecka
(1924–1940)
1. Odessa 1 014 900 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
2. Mikołajów 494 638 Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
3. Chersoń 324 400 Ukraina Obwód chersoński  Ukraińska SRR
4. Tyraspol 133 807 Mołdawia/Naddniestrze miasto wydzielone  Mołdawska ASRR
5. Perwomajsk 66 687 Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
6. Czarnomorsk 59 817 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
7. Podilśk 40 700 Ukraina Obwód odeski  Mołdawska ASRR
8. Wozniesieńsk 36 094 Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
9. Piwdenne 31 814 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
10. Dubosary 25 060 Mołdawia/Naddniestrze Rejon Dubosary  Mołdawska ASRR
11. Bałta 19 082 Ukraina Obwód odeski  Mołdawska ASRR
12. Rozdilna 17 930 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
13. Slobozia 14 618 Mołdawia/Naddniestrze Rejon Slobozia  Mołdawska ASRR
14. Oczaków 14 566 Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
15. Wełykodołynśke 13 378 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
16. Berysław 13 044 Ukraina Obwód chersoński  Ukraińska SRR
17. Snihuriwka 12 992 Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
18. Antoniwka 12 807 Ukraina Obwód chersoński  Ukraińska SRR
19. Nowa Odessa 12 253 Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
20. Bielajewka 11 993 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
21. Owidiopol 11 887 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
22. Dnestrovsc 10 436 Mołdawia/Naddniestrze Rejon Slobozia  Mołdawska ASRR
23. Tepłodar 10 227 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
24. Berezówka 9 778 Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
25. Biłozerka 9 738 Ukraina Obwód chersoński  Ukraińska SRR

Uwagi

  1. ↑ Częściowo położony na Podolu i Zaporożu.
  2. ↑ Częściowo położona na Podolu.
  3. 1 2 3 4 Osiedle typu miejskiego

Przypisy

  1. ↑ Chadżybej, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 538.
  2. ↑ Pobereże, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 338.
  3. ↑ http://www.rcin.org.pl/Content/5015/WA303_4048_KH103-r1996-R103-nr3_Kwartalnik-Historyczny_02_Dziubinski.pdf
  4. ↑ Roman Grodecki, Stanisław Zachorowski, Jan Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, Universitas, Kraków 2011, s.625-626, ISBN 97883-242-1326-9
  5. ↑ http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/06/zb_chnnu2016pdf.zip