Kyanit

Kyanit
	Właściwości chemiczne i fizyczne
Inne nazwy	dysten, cyjanit
Skład chemiczny	Al2O3·SiO2, Al2SiO5
Twardość w skali Mohsa	4-4,5 (zgodnie z wydłużeniem kryształów), 6-7 (prostopadle do wydłużenia)
Przełam	schodkowy, pręcikowy
Łupliwość	dokładna według (100), mniej dokładna według (001)
Pokrój kryształu	listewkowy, słupkowy, tabliczkowy
Układ krystalograficzny	trójskośny
Właściwości mechaniczne	anizotropia twardości, kruchy
Gęstość	3,53 do 3,65 g/cm³
	Właściwości optyczne
Barwa	niebieska, biała, szarawa, zielonkawa, żółtawa, niebieskofioletowa, czerwonawa, nawet czarna
Rysa	biała
Połysk	szklisty, perłowy na płaszczyznach łupliwości
Współczynnik załamania	𝑛𝛼=1,713−1,718, 𝑛𝛽=1,721−1,722 𝑛𝛾=1,728−1,734
Inne	optycznie ujemny, dwuosiowy 2V=82-83°
	Dodatkowe dane
Postacie alotropowe	silimanit i andaluzyt
Szczególne własności	• dyspersja - 0,02; • dwójłomność 0,017; • pleochroizm o barwie fioletowo-niebieskiej; • posiada dwa charakterystyczne pasma absorbcji 710 i 600 nm;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Kyanit (cyjanit, dysten) – polimorficzna odmiana krzemianu glinu (Al₂O₃·SiO₂), minerał z grupy krzemianów wyspowych zaliczany do glinokrzemianów.

Nazwa cyjanit pochodzi od gr. kyanos = niebieski; nazwa dysten od gr. dis = dwukrotnie, podwójnie oraz sthenos = siła, moc i nawiązuje do zmiennej twardości tego minerału.

Właściwości

Tworzy spłaszczone, wydłużone kryształy tabliczkowe, listewkowe, zbliźniaczone, czasami słupkowe lub pręcikowe. Występuje w formie skupień ziarnistych, wiązkowych, zbitych, blaszkowych, płytkowych, igiełkowych, włóknistych, promienistych. Jest kruchy, od przezroczystego do przeświecającego, cechą charakterystyczną jest duża anizotropia twardości (zmienia się w zależności od kierunku badania i ściany kryształu). Łatwo podatny na wietrzenie. Al₂SiO₅ tworzy oprócz kyanitu jeszcze dwie odmiany polimorficzne: silimanit i andaluzyt. Znane są jego zrosty ze staurolitem oraz pseudomorfozy po andaluzycie. Nierozpuszczalny w kwasach. Towarzyszą mu takie minerały jak sillimanit, staurolit, almandyn, talk, korund, grafit, kwarc, biotyt, muskowit, aktynolit, granat, andaluzyt, rutyl, zoisyt, paragonit czy skalenie.

Odmiany

Niebieska odmiana kyanitu, najczęściej spotykana, zawiera domieszki tytanu oraz żelaza dwuwartościowego. Zielona barwa minerału wynika z obecności chromu lub wanadu, natomiast czerwonobrunatna zawdzięcza swój odcień trójwartościowemu manganowi. Z kolei żółtą odmianę kyanitu charakteryzuje obecność trójwartościowego żelaza, które częściowo zastępuje glin w jego strukturze. Czarną barwę minerału powodują drobne węgliste wrostki.

Występowanie

Powstaje w warunkach wysokiej temperatury i ciśnienia (metamorfizm wysokociśnieniowy), składnik wielu skał metamorficznych bogatych w glin, jako składnik łupków łyszczykowych, gnejsów, eklogitów czy granulitów. Spotykany także w pegmatytach.

Na świecie: występuje w Szwecji, Rosji, Brazylii, Finlandii, USA, Indiach, Kenii, Birmie, Australii, Szwajcarii, Austrii i Tanzanii.

W Polsce spotykany w skałach metamorficznych Sudetów, Zagórzu Śląskim, Bystrzycy Górnej (Góry Sowie), okolicach Śnieżnika i Złotoryi oraz w piaskach złotonośnych Bobru; Gilowie, Owiensnie, Międzygórzu, Głuchołazach (Góry Opawskie).

Zastosowanie

w przemyśle – stosowany do:
- wyrobu materiałów kwasoodpornych i ogniotrwałych
- ceramiki szlachetnej
- materiałów izolacyjnych
ma znaczenie naukowe (wskaźnik określający charakter i warunki metamorfizmu)
ma znaczenie kolekcjonerskie
kamień ozdobny czasami jako jubilerski

Przypisy

1 2 Rupert Hochleitner: Minerały, kamienie szlachetne skały. Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 290. ISBN 978-83-7073-816-7.
1 2 3 4 Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński: Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych. Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 209. ISBN 83-220-0199-1.
1 2 3 4 5 6 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 198, ISBN 978-83-7763-668-8 .
↑ Jan Parafiniuk: Atlas minerałów. Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 216. ISBN 978-83-7073-845-7.
1 2 dysten, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2011-04-05] .
↑ Robert Speyer: Thermal Analysis of Materials. CRC Press, 1993, s. 166. ISBN 0-8247-8963-6. (ang.).
1 2 3 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 260, ISBN 978-83-7073-816-7 .
1 2 3 4 5 6 JanJ. Parafiniuk JanJ., Atlas minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 212, ISBN 978-83-7073-845-7 .
↑ RyszardR. Hutnik RyszardR., EufrozynaE. Piątek EufrozynaE., JerzyJ. Wierski JerzyJ., MichałM. Sachanbiński MichałM., Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 133-134, ISBN 83-220-0199-1 .

[nazwa4-1] 1 2 Rupert Hochleitner: Minerały, kamienie szlachetne skały. Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 290. ISBN 978-83-7073-816-7.

[nazwa3-2] 1 2 3 4 Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński: Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych. Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 209. ISBN 83-220-0199-1.

[:1-3] 1 2 3 4 5 6 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 198, ISBN 978-83-7763-668-8 .

[nazwa2-4] Jan Parafiniuk: Atlas minerałów. Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 216. ISBN 978-83-7073-845-7.

[PWN-5] 1 2 dysten, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2011-04-05] .

[6] Robert Speyer: Thermal Analysis of Materials. CRC Press, 1993, s. 166. ISBN 0-8247-8963-6. (ang.).

[:0-7] 1 2 3 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 260, ISBN 978-83-7073-816-7 .

[:2-8] 1 2 3 4 5 6 JanJ. Parafiniuk JanJ., Atlas minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 212, ISBN 978-83-7073-845-7 .

[9] RyszardR. Hutnik RyszardR., EufrozynaE. Piątek EufrozynaE., JerzyJ. Wierski JerzyJ., MichałM. Sachanbiński MichałM., Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 133-134, ISBN 83-220-0199-1 .