Lusowo
| wieś | |
-palac.jpg) Pałac w Lusowie | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2022) |
2246 |
| Strefa numeracyjna |
61 |
| Kod pocztowy |
62-080 |
| Tablice rejestracyjne |
PZ, POZ |
| SIMC |
0597357 |
Położenie na mapie gminy Tarnowo Podgórne  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |
Położenie na mapie powiatu poznańskiego  | |
 52°26′10″N 16°41′44″E/52,436111 16,695556 | |
| Strona internetowa | |
Lusowo (niem. Leißen) – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Tarnowo Podgórne, nad brzegiem Jeziora Lusowskiego.
Nazwa
Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od połowy XII wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1142 gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Lusow”, 1146 „Lusou”, 1288 (według zachowanej kopii z XVII wieku) „Lossowo” i „Lussowo”, 1388 „Lusowecz”, 1390 „Lussowo”, 1401 „Lussouice”, 1406 „Luschowo”, 1429 „Lussowo Maior”, 1456 „Lusouo”, 1457 „Luschovicze”, 1580 „Losowo”, 1622-1624 „Lussowo”, 1789 „Lussowo” .
Polska nazwa miejscowa Lusowo pochodzi od nazwy osobowej „Lus, Lusz” z dodanym sufiksem „-ów, -owo”. Pochodzi od zbliżonych imion złożonych typu „Lutobor, Lutogniew” i utworzona została od przymiotnika gwarowego „lusy” oznaczającego „żwawy, prędki, rączy, sprawny”, a także „zgrabny, zwinny”. W XV wieku przejściowo występowała forma Lusowice, Luszowice” oraz złacińskim członem „Lusowo Maior”. W przeszłości wśród ludu stosowana była także gwarowa nazwa „lusovo, -ova, lusoski” .
Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, w XIX oraz w pierwszej połowie XX wieku, pruska administracja zaboru pruskiego używała także historyczną niemiecką nazwę „Leissen”, która wywiedziona była od nazwy łacińskiej. Później wieś przemianowano na „Groß Liebenau”. Pod zaborami stosowano także nazwę polską. W 1884 odnotowano polską nazwę „Lusowo”. W 1921 roku odnotowano polską nazwę „Lusowo” oraz niemieckie „Leissen”, „Groß Liebenau”.
Historia
Początkowo wieś była królewszczyzną czyli własnością monarszą należącą do królów polskich, a później kościelną należącą do kapituły katedry poznańskiej. W XIV wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1288 była siedzibą własnej parafii. W 1510 należała do dekanatu Oborniki.
Pierwszy zachowany zapis historyczny dotyczący wsi pochodzi z 1146 kiedy książę wielkopolski Mieszko III Stary po zwycięstwie pod Poznaniem nad swym bratem Władysławem II Wygnańcem nadał kościołowi poznańskiemu wieś Lusowo, którą według dokumentu zamieszkiwali: Zdziebud, Strobisz, Kozieł, Uciech (oryg. „Vteh”), Golik, Niedan, Nasuk, Wilczek, Daluj, Janek, Krzyżan, Ustek, Okuń.
W 1288 biskup poznański Jan Gerbicz za zgodą kapituły przyłączył do parafii w Lusowie wsie Lusowo, Lusówko, Tarnowo i drugie Tarnowo (obecnie to jedna wieś Tarnowo Podgórne), Kobylniki, Sady, Swadzim i Sierosław, a także dziesięciny z Rumina (obecnie Rumianek), parafii Ceradz Kościelny, Piątkowa (parafia św. Wojciecha pod Poznaniem), Sobiesierni w parafii Skórzewo i niezidentyfikowanego Brzeźna. Jan Gerbicz nadał kościołowi w Lusowie staw, dwa łany z łąkami, oraz 1/10 ryb złowionych w jeziorze.
Z 1370 pochodzi przywilej sołecki, który wzmiankowano w dokumencie z 1784. W 1390 odnotowano Mikołaja plebana w Lusowie oraz wikariusza katedry poznańskiej. W 1406 dziekan poznański toczył proces z Mikołajem plebanem z Wojszyna koło Lwówka, którego słudzy, a podobno i synowie (łac. „eius familiares et, ut creditur, filii”) ukradli trzy konie wartości 7 grzywien włodarzowi dziekana w Lusowie. W 1410 pleban lusowski pożyczył z powodu przyjaźni Włodkowi i jego synowi Drogosławowi z Dąbrowy w parafii Skórzewo dwie kopy groszy.
W 1419 nastąpiła ponowna erekcja kościoła parafialnego w Lusowie. W tym roku także Marcin pleban lusowski oraz wicedziekan poznański toczył proces z kmieciami z Rumina o dziesięciny. Oficjał orzekł, że przez 3 lata kmiecie mieli płacić dziesięcinę wiardunkową, a później snopową zgodnie z przywilejem biskupa Jana Gerbicza z 1288. W 1423 Marcin nie rezygnując z praw swego kościoła zgadza się, by kmiecie z Rumina zapłacili mu w tym roku zamiast dziesięciny snopowej po jednym wiardunku z łanu. W 1424 zgodził się, aby kmiecie z Rumina zapłacili w tym roku zamiast dziesięciny snopowej po 14 groszy z łanu. W 1428 i 1430 Marcin otrzymał zgodę kapituły poznańskiej na posiadanie małego stawu w Lusowie. W 1430 za zgodą kapituły miał on nadal posiadać jeziorko, które od dawna należało do kościoła lusowskiego, a na wielkim jeziorze Lusowskim mógł zakładać 11 więcierzy zwanych bębenkami i do woli łowić siecią zwaną zabrodnia.
W 1431 kapituła poznańska postanowiła, że kanonik Strzeszek ma strzec i bronić z pomocą swych ludzi powierzonych mu dóbr kapitulnych, a mianowicie wsi Lusowo nadanej ponownie przez króla polskiego Władysława II Jagiełłę przebywającego wówczas na Kujawach. Biskup poznański Stanisław Ciołek oznajmił wobec zniszczenia wydanych w imieniu króla aktów dotyczących posiadania wsi Lusowo przez starostę generalnego Wielkopolski Dobrogosta z Szamotuł, że mgr Strzeszek, kanonik poznański, miał objąć tę wieś w posiadanie i odeprzeć napastników. W 1436 kapituła poznańska postanowiła, że szkody jakie mogą ponieść regensi wsi Lusowo z powodu zastawu osobom świeckim, obciążać mają kapitułę, nie zaś regensów oraz kmieci. W 1456 odnotowano, że kapituła udzieliła rocznej wolnizny kmieciowi lusowskiemu, któremu spłonął cały dobytek. W tym roku odnotowano również, że Mikołaj Sobiejucha pleban lusowski winien był jedną kopę Janowi z Krzestkowic. W 1484 Bartłomiej pleban lusowski zawarł ugodę z panem Sadowskim w sprawie dziesięcin oraz wielkanocnego święcenia chleba, w której to sprawie miał być utrzymany obyczaj tej parafii. W 1485 Bartłomiej ze Swadzimia wikariusz katedry poznańskiej oraz pleban lusowski zawarł ugodę z Sędziwojem z Sadów oraz jego ślepym bratem Maciejem. Sędziwój miał zapłacić dziesięcinę snopową ze swego folwarku w Sadach i dostarczać ją tam, gdzie zechce pleban, nie wybierając sobie lepszych plonów. W 1485 w ramach dziesięciny miał on zapłacić 1,5 grzywny oraz jeden małdrat owsa. Miał również opłacić „meszne” z opuszczonych ról kmiecych, które sam uprawiał. Przy okazji opisano konflikt jego brata z miejscowym klerem. Ślepy Maciej miał publicznie w kościele lub na cmentarzu przeprosić plebana, którego wielokrotnie znieważał, gdy ten wygłaszał kazania z ambony i miał zaprzestać czynić awantur w kościele przeciwko plebanowi. Maciejowi nie wolno było więcej siadywać w ławce plebana w prezbiterium gdzie swymi krzykami podczas odmawiania Ojcze nasz oraz pluciem przeszkadzał kapłanowi. Odtąd miał korzystać z ławki swoich braci w nawie kościoła według dawnego obyczaju, a jeżeli by uważał, że jest dręczony przez plebana lub wikarego, miał dochodzić swoich praw w sądzie. W 1491 tenże Bartłomiej pleb. ze Swadzimia2 i jego krewniaczka Elżbieta toczą proces z Dorotą Mizgaliną z Poznania.
W 1499 kościół parafialny w Lusowie został konsekrowany przez sufragana poznańskiego, biskupa enneńskiego Wojciecha z Bydgoszczy. W 1510 odnotowano miejscowy kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba i Jadwigi, do którego prawo patronatu należało do dziekana poznańskiego. We wsi odnotowano wówczas trzech zagrodników, którzy płacili rocznie po jednym groszu plebanowi, a dziesięcina nie była płacona. Do parafii lusowskiej należały: Lusowo, Lusówko, Sady, Sierosław, Kobylniki, Swadzim. Pleban otrzymywał też dziesięcinę z Rumina i Sobiesierni spoza parafii.
Miejscowość odnotowały również historyczne rejestry podatkowe. W 1508 miał miejsce pobór podatków od 11 łanów, a od karczmy wiardunek. W 1510 wieś miała 11 łanów osiadłych, 4,5 łana opuszczonego, trzech zagrodników, dwie karczmy, z których w jednej szynkowało się piwo, a druga była opuszczona. W 1563 miał miejsce pobór od 11 łanów, dwóch karczm oraz miejscowego krawca. W 1577 płatnikiem poboru podatkowego był dziekan poznański. W 1581 pobór odbył się od 14 półłanków, 6 zagrodników, 6 komorników, rzemieślnika oraz dwóch rybaków. Już w początku XVI wieku, przy akcie dzierżawy Lusowa, we wsi odnotowana została miejscowa szkoła. W 1514 Jakub pleban lusowski oddał dochody kościoła w Lusowie w dzierżawę Marcinowi ze Starczynowa kapłanowi (łac. de Summo Poznaniensi) na 3 lata za kwotę 12 grzywien w pierwszym, a po 14 w drugim i trzecim roku. Pleban zeznał, że kmiecie z Rumina płacą dziesięcinę wiardunkową wartości 3 grzywien i 10 groszy. W zamian Marcin ze Starczynowa zobowiązany został do wybudowania nowego domku przy plebanii, odnowienia stodoły, odnowienia i pokrycia gliną miejscowej szkoły, a także do otoczenia dworu plebana płotami.
W rękach biskupich Lusowo pozostawało aż do końca XVIII wieku. Wieś duchowna, własność dziekana kapituły katedralnej poznańskiej, pod koniec XVI wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.
Po kasacie majątków kościelnych przez władze pruskie majątek kupili Objezierscy herbu Nałęcz. Wieś stanowiła posag Pauliny Objezierskiej (1809–1872) przy jej ślubie w 1823 z baronem Wilhelmem von Richthofenem (1799–1882). Po śmierci Wilhelma Lusowo trafiło w posiadanie rodziny von Palm, a później, w początku XX w., w ręce Komisji Kolonizacyjnej. Po I wojnie światowej majątek został rozparcelowany. W Lusowie mieszkał w latach 1920–1937 generał Józef Dowbor-Muśnicki, pochowany na tutejszym cmentarzu.
Po wybuchu II wojny światowej miejscowość wraz z całą Wielkopolską była okupowana przez Niemcy. Utworzyli na tym terenie tzw. Kraj Warty i wcielili terytorium w granice III Rzeszy. W październiku 1940 Niemcy w czasie masowych wysiedleń polskich mieszkańców z Wielkopolski wysiedlili także Polaków z Lusowa na teren Generalnego Gubernatorstwa. W latach 1943–1945 niemieccy naziści nadali wsi ahistoryczną, niemiecką nazwę Groß Liebenau.
W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie poznańskim.
Zabytki
Kościół
-kosciol.jpg)
We wsi znajduje się neogotycki kościół św. Jadwigi i św. Jakuba Apostoła zbudowany w latach 1913–1916 z wykorzystaniem części starszego gotyckiego kościoła z XV w. Wewnątrz nagrobek późnorenesansowy oraz tablica pamiątkowa poświęcona generałowi Dowbor-Muśnickiemu.
Przy kościele była w dawniejszych czasach kaplica murowana Sadowskich h. Nałęcz z grobami familijnymi, ale już w 1695 Zalaszewski zastał ją zrujnowaną. Sadowscy wywodzili się z okolicznej wsi Sady należącej do parafii Lusowo. Przed 1388 z Sadów pisali się różni Sadowscy, od w 1793 Sady należały do Konozowskich, potem do Kęsiowskich. W Lusowie pochowany zastał Narcyz Olizar herbu Radwan Sowity (ur. w 1794 w Zahorowie na Wołyniu, zm. 9 sierpnia 1862 w Sadach koło Poznania) – hrabia, senator–kasztelan Królestwa Polskiego, poseł na sejm w 1831, działacz polityczny Wielkiej Emigracji, pisarz, publicysta i malarz.
Pałac
W niewielkim parku nad brzegiem jeziora znajduje się neogotycki pałac wzniesiony ok. 1855 roku dla Pauliny z Objezierskich von Richthofen. Budynek dwukondygnacyjny, na planie prostokąta z dobudowanym na przełomie XIX i XX wieku skrzydłem zawierającym salę balową. Pałac zdewastowany, obecnie własność prywatna, w trakcie remontu.
Muzeum Powstańców Wielkopolskich
W Lusowie ma siedzibę Muzeum Powstańców Wielkopolskich im. Generała Józefa Dowbora Muśnickiego, otwarte w 1996 r. i prowadzone przez panią Annę Grajek, emerytowaną nauczycielkę matematyki, odznaczoną w 2006 r. tytułem "Zasłużony Dla Gminy Tarnowo Podgórne".
Ludzie związani z Lusowem
Demografia
Przypisy
- ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-06].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 694 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 70775.
- ↑ Gerard (1512-1594) Mercator, Polonia et Silesia, „PAN Biblioteka Kórnicka”, Henricus Hondius, 1600 [dostęp 2026-10-28].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Gąsiorowski 1992 ↓, s. 684-686.
- 1 2 3 Rymut 2005 ↓, s. 238-239.
- 1 2 Groß Liebenau - Rzesza Niemiecka
- ↑ Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 246.
- ↑ Potomkowie Sejmu Wielkiego
- ↑ Drzewo genealogiczne Richthofenów
- ↑ Lusowo [online], Polskie Zabytki [dostęp 2025-05-13].
- ↑ Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Bronisław Chlebowski (1889) – Tom V s. 484 – Lusowo
- ↑ Acta gr. poz. Wyd. 1888
Bibliografia
- Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. III L-Q, hasło „Lusowo”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 1992, s. 684-686.
- Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom XVI L-Ma, hasło „Lusowo”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego, 2005, s. 238-239. ISBN 83-88866-26-5.
Linki zewnętrzne
- Lusowo, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014.
- Lusowo w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
- Strona internetowa wsi Lusowo
- Strona internetowa parafii i kościoła w Lusowie
- Witryna Muzeum Powstańców Wielkopolskich
