Mistyfikacja

Koronczarka, imitacja Vermeera, National Gallery of Art, Waszyngton, USA

Mistyfikacja (z gr. mystikós „tajemny” od mýstēs „wtajemniczony”) – celowe wprowadzanie w błąd, udawanie kogoś innego, tworzenie pozorów lub aranżowanie fałszywych instytucji, sytuacji.

Skłonność do tworzenia mistyfikacji lub doszukiwania się jej w banalnych sytuacjach może mieć podłoże w zaburzeniach osobowości i w psychozach lub stanowić świadomą intrygę w celu uzyskania korzyści. Formą mistyfikacji są falsyfikaty dzieł sztuki. Udane mistyfikacje i fałszerstwa naukowe nazywa się w języku angielskim słowem hoax. Jest też zwane blagą (z fr. blague w znaczeniu „farsa, żart, zmyślenie często dla efektu”) lub – humbug (z ang. „oszustwo, sprawa oszukańczo rozreklamowana”) albo fałszywką.

Mistyfikacje w polityce

Mistyfikacjami posługiwała się od wieków polityka, często nadając im charakter prowokacji uzasadniających określone działania dyplomatyczne lub militarne. Współcześnie mistyfikacjami służącymi celom politycznym posługują się służby specjalne, wywiad i kontrwywiad. Do znanych mistyfikacji należy przygotowana przez Ochranę Imperium Rosyjskiego książka Protokoły Mędrców Syjonu mająca wzbudzić w społeczeństwie rosyjskim falę antysemityzmu. Hitlerowską prowokacją mającą uzasadnić agresję na Polskę, były mistyfikacje znane jako operacja Himmler, m.in. upozorowany atak Polaków na radiostację w Gliwicach.

Mistyfikacja brytyjskiego wywiadu, mająca wprowadzić w błąd państwa Osi co do terminu i miejsca inwazji na Morzu Śródziemnym (operacja Husky), polegająca na podrzuceniu Abwehrze za pośrednictwem Hiszpanów spreparowanych zwłok brytyjskiego oficera, ze sfabrykowanymi „tajnymi” dokumentami (operacja Mincemeat), stała się kanwą powieści i filmu Człowiek, którego nie było.

Teorie spiskowe często określają głośne wydarzenia, zamachy czy katastrofy (np. zamachy z 11 września 2001 roku) jako mistyfikacje.

Mistyfikacje w sztuce

Mistyfikacje w sztuce często wiążą się z fałszerstwami dzieł sztuki. Do najbardziej znanych należy działalność holenderskiego malarza Hana van Meegerena, który w latach 1932–1947 stworzył kilkanaście falsyfikatów mistrzów niderlandzkich, m.in. J. Vermeera, uznanych przez wybitnych rzeczoznawców za oryginały. Inną znaną mistyfikacją były fałszerstwa średniowiecznych fresków wykonane przez Lothara Malskata w katedrze w Szlezwiku. Mistyfikacją są także Pieśni Bilitis. Jedną z najbardziej znanych mistyfikacji w dziedzinie malarstwa w Polsce jest tzw. Kolekcja im. Jana Pawła II.

Sztuka współczesna, zwłaszcza happening i performance, posługują się także mistyfikacjami jako środkiem artystycznym. W Polsce znana jest akcja artystyczna Zuzanny Janin, polegająca na upozorowaniu swego własnego pogrzebu, a także akcje Pomarańczowej Alternatywy.

Pewną formą mistyfikacji artystycznych jest tworzenie przez znanych twórców fikcyjnych alter ego w celu firmowania artystycznej działalności uważanej za komercyjną lub mniej wartościową od zasadniczej drogi artysty.

Mistyfikacje w nauce

Mistyfikacjami naukowymi określa się wiele eksperymentów, rzekomo udanych, których nie udało się powtórzyć w innych warunkach czy laboratoriach. Często te mistyfikacje dotyczą rzekomego pomyślnego rozwiązania problemów uważanych za niemożliwe do zrealizowania, np. perpetuum mobile, zimna fuzja czy teleportacja. Mistyfikacjami okazało się wiele eksperymentów mających udowodnić prawdziwość niektórych dziedzin paranauki – telekinezy i telepatii. Mistyfikacje naukowe spotykane są też w archeologii i paleontologii.

Mistyfikacja jednostek ludzkich

Według Theodora Adorno klasą trzymającą media są kapitaliści. Media tworzą zasłonę dymną, która ukrywa rzeczywistość kapitalistyczną oraz działania sektorów gospodarki i władzy politycznej. Media masowe prowadzą do zamilknięcia ludzi i braku krytycznego myślenia, a tym samym mistyfikują działania jednostek ludzkich. Adorno nazywa media masowe anty-Aufklärung (anty-Oświeceniem), „czarnym słońcem nowoczesności”.

Przykłady głośnych mistyfikacji

Nieporozumienia związane z mistyfikacjami

Sporym nieporozumieniem było słuchowisko radiowe według opowiadania Herberta George’a Wellsa „Wojna światów” (The War of the Worlds), nadane 31 października 1938 przez rozgłośnię Mercury Theater w USA, wyreżyserowane przez Orsona Wellesa i zagrane tak sugestywnie, że bardzo wielu radiosłuchaczy uwierzyło w najazd Marsjan na ziemski glob, a wielu odbiorców zareagowało nawet histerią. Fikcja literacka została przez słuchaczy wzięta za rzeczywistość, choć nie było to celem autorów słuchowiska (przed słuchowiskiem podano informacje źródłowe o spektaklu, ale większość słuchaczy rozpoczęła słuchanie audycji dopiero po tych zapowiedziach). Można tu mówić raczej o niedocenieniu roli konwencji w odczytywaniu kodu kulturowego, co stało się przestrogą dla innych twórców spektakli oraz przypadkową lekcją fabrykowania mistyfikacji.

Zobacz też