Nagualizm

Zobacz multimedia związane z tematem: Nagualizm

Nagualizm – termin używany w antropologii i etnografii do określenia zespołu wierzeń występujących w wielu rdzennych kulturach Mezoameryki. Jego podstawą jest przekonanie o istnieniu indywidualnego, nieludzkiego „alter ego” człowieka, najczęściej w postaci zwierzęcia, z którym ludzki los jest ściśle powiązany.

W różnych tradycjach mezoamerykańskich odpowiednik tego pojęcia określany jest odmiennymi nazwami, m.in. jako tonal (u Meszików), way (u Majów z Jukatanu) lub vayijelal (u Tsotsilów), popularnie nazywany jest również nagual. W ujęciu nagualizmu każdy człowiek od chwili narodzin posiada duchowego towarzysza – zwierzę, roślinę lub rzadziej zjawisko naturalne – którego kondycja wpływa bezpośrednio na zdrowie, szczęście i los danej osoby. Relacja ta nie ma charakteru totemicznego w sensie kolektywnym, ponieważ dotyczy jednostki, a nie całej grupy społecznej czy klanu.

W niektórych wariantach wierzeń szczególne osoby, zazwyczaj uzdrowiciele lub czarownicy, zwani „nagualami”, posiadają zdolność świadomego przyjmowania formy swojego zwierzęcego odpowiednika lub oddziaływania na niego. Zjawisko to bywa interpretowane jako forma zmiennokształtności lub duchowej kontroli nad zwierzęcym odpowiednikiem.

W okresie kolonialnym nagualizm był często interpretowany przez kronikarzy hiszpańskich jako forma czarostwa lub spójna „tajemna organizacja”, co wpłynęło na jego demonizację w części źródeł historycznych. Współczesna antropologia traktuje go jednak jako zróżnicowany system wierzeń kosmologicznych, związanych z lokalnymi koncepcjami duszy, ciała i relacji człowieka z naturą.

Historia

Najstarsza wzmianka pochodzi z 1530 roku u historyka Herrery odnoszącego się do górzystych terenów Hondurasu, do grupy z majańskiej rodziny językowej. Brzmiała ona następująco:

„Diabeł zwykł zwodzić tubylców pod postacią lwa, tygrysa, kojota, jaszczura, węża, ptaka czy innych zwierząt. W stosunku do tych wcieleń używają słowa Nagual, co oznacza sprzymierzeńca lub opiekuna.”

Misjonarze Nowej Hiszpanii często przekazywali informacje o naualli (liczba mnoga nanahualtin) w odniesieniu do czarnoksiężników – ludzi wiedzy – których się bali. Wokół nanahuatlin krążyły historie o ich zdolnościach zmiany w zwierzęta i strasznych czynach, których się dopuszczali – jak na przykład wysysanie krwi dzieciom. Widać również liczne powiązania z roślinami mocy, jak na przykład pejotlem.

Naguale (w odniesieniu do ludzi wiedzy) nie utracili na znaczeniu w wyniku konkwisty. Ludność tubylcza nadal znajdowała w nich źródło nauk, lekarstw oraz możliwość kultywowania własnej tradycji. Jednak nigdzie w Meksyku (ze wskazaniem na języki uto-azteckie, do których zalicza się między innymi plemię Yaqui) słowo nagual nie ma w sobie znaczenia, jakie podaje Herrera, czyli ducha opiekuńczego. Plemiona te mają jednak coś, co Brinton ujmuje jako taki właśnie typ protekcyjnej siły otrzymywany przez człowieka w momencie narodzin – nazywa się ją tonalem człowieka („tonalli of a person”), słowem tłumaczonym jako coś, co tworzy jego indywidualność, osobny byt. Dużo informacji dostarczył Francisco Nuñez de la Vega, dominikanin, który w 1682 został biskupem stanu Chiapas. Z jego tekstów dowiadujemy się, że w osiemnastym wieku nagualizm był rozprzestrzenioną i aktywną instytucją ludności rdzennej we wschodnim Meksyku. Na czele tej rytualnej instytucji stali ludzie cieszący się ogromnym szacunkiem, nazywano ich „władcami miasta” („maestros de los pueblos”).

Termin został rozpowszechniony za sprawą Carlosa Castanedy, autora serii książek traktujących o tematyce indiańskiego szamanizmu, który powoływał się na Don Juana Matusa, niedającej się potwierdzić w rzeczywistości postaci szamana z grupy Yaqui, według którego nagualem była każda osoba, która potrafiła przenieść ludzi w „nowe rejony świadomości”. Jest to również nazwa bezosobowego bytu doskonałego, rodzaju nieskończonej siły kosmicznej, u Meszików zwanej teotl, zbliżonej do chińskiej idei dao oraz nazwa zespołu praktyk prowadzących do zespolenia się z owym bytem doskonałym. Błędem jednak jest traktowanie dorobku pisarskiego Castanedy w kategoriach literatury faktu – co do tego środowisko antropologiczne jest zgodne.

W kulturze popularnej

Motyw nagualizmu został bezpośrednio wykorzystany w grze fabularnej Nahual, osadzonej w realiach współczesnego Meksyku, w której gracze wcielają się w postacie posiadające zdolność zmiany w zwierzęce formy, nawiązującą do mezoamerykańskiej koncepcji zwierzęcego alter ego człowieka.

Nazwę Nagual nosi polski projekt blackmetalowy, a także zespoły muzyczne z Włoch i Białorusi.

W filmie Coco studia Pixar, dystrybuowanym przez The Walt Disney Company, pojawia się motyw zwierzęcych przewodników duchowych – w filmie nazywanych alebrijes (i nawiązujących do nich wizualnie) – które pełnią funkcję opiekunów i towarzyszy w zaświatach.

Motywy zbliżone do nagualizmu, takie jak więź człowieka ze zwierzęcym odpowiednikiem lub zdolność czasowego przejmowania percepcji zwierzęcia, pojawiają się w literaturze fantasy, m.in. dajmony w trylogii Mroczne materie Philipa Pullmana (i ekranizacji Złoty kompas) oraz sadze Pieśń lodu i ognia George'a R. R. Martina, gdzie występuje motyw tzw. wargów, zdolnych do mentalnego łączenia się ze zwierzętami.

Przypisy