Nancy Cunard

Wczesne lata

Urodziła się jako jedyne dziecko sir Bache'a Cunarda, spadkobiercy fortuny armatorskiej, i Maud Alice Burke, amerykańskiej dziedziczki znanej również jako „Emerald”. Jej matka zasłynęła jako jedna z czołowych gospodyń londyńskich salonów. Była prawnuczką założyciela linii żeglugowej Cunard Line, międzynarodowej korporacji, i jedyną spadkobierczynią tego przedsiębiorstwa. Otrzymała edukację domową; uczęszczała również do szkół z internatem w Londynie i Niemczech oraz do paryskiej szkoły dla panien. Często podróżowała i od dzieciństwa prowadziła uprzywilejowany tryb życia. Dzieciństwo spędziła m.in. w Nevill Holt Hall w hrabstwie Leicester. Według dostępnych źródeł dorastała przy niewielkim zaangażowaniu rodziców; służba przebierała ją za postaci z obrazów i książek, natomiast jej guwernantka, panna Scarth, miała dręczyć i zmuszać do jedzenia, co przyczyniło się do trwałej awersji do pokarmów.

W 1911, po rozwodzie rodziców, przeniosła się z matką do Londynu, gdzie za pośrednictwem jej przyjaciół zetknęła się z tamtejszym środowiskiem literackim. Wraz z artystką i modelką Iris Tree(inne języki), przyjaciółką z czasów szkolnych, wynajęła mieszkanie przy Fitzroy Place(inne języki), co zapoczątkowało jej wieloletni związek z tą dzielnicą. Wkrótce związała się z grupą modernistów znanych jako wortycyści, założoną w 1914 przez Wyndhama Lewisa. Grupa spotykała się m.in. w restauracji Eiffel Tower przy Percy Street(inne języki), którą Cunard określała jako swój „duchowo-cielesny dom”. Utrzymywała również kontakty ze środowiskiem Bloomsbury oraz z kręgami surrealistów i dadaistów. W 1916 poślubiła australijskiego oficera Sydneya Fairburna(inne języki); para rozstała się po dwóch latach, a rozwód nastąpił w 1925.

Życie paryskie i twórczość poetycka

W 1920 przeniosła się do Paryża i weszła w skład tamtejszej bohemy. Prowadziła intensywne życie towarzyskie, obejmujące alkohol, narkotyki i liczne związki, m.in. z francuskim surrealistą Louisem Aragonem. W tym samym roku przeszła zagrażającą życiu operację usunięcia macicy, w wyniku której utraciła możliwość posiadania dzieci. Wcześniej nawiązała przyjaźnie z londyńskimi pisarzami awangardowymi, takimi jak T.S. Eliot, Wyndham Lewis i Ezra Pound. Po I wojnie światowej związała się z awangardowym środowiskiem Montparnasse, początkowo poprzez relację z pisarzem Robertem McAlmonem, a następnie z poetami Louisem Aragonem i Tristanem Tzarą. Według badań przyczyniła się do powstania ich najważniejszych projektów: zainspirowała tytułową bohaterkę Blanche, ou l'oubli Aragona oraz podsunęła Tzarze tytuł Mouchoir des nuages. Stała się również muzą pisarzy takich jak Aldous Huxley, Samuel Beckett i Ezra Pound.

Literacką karierę rozpoczęła wcześnie: w latach 1916–1921 opracowywała coroczną antologię poetycką Wheels, zawierającą utwory m.in. Aldousa Huxleya; w pierwszym tomie znalazło się siedem jej własnych wierszy. Uznanie krytyków przyniósł jej poemat wolny Parallax (wyd. Hogarth Press(inne języki), 1925), pięciusetwersowy utwór inspirowany Ziemią jałową T.S. Eliota. Część krytyków uznawała go za jej najlepszy wczesny tom, podczas gdy inni zarzucali mu brak oryginalności i wtórność. Oddziaływanie Cunard na środowisko literackie było na tyle znaczące, że Ezra Pound przekonał Eliota do usunięcia z Ziemi jałowej fragmentu wyśmiewającego dziewczynę z wyższych sfer piszącą wiersze, której postać była przypuszczalnie inspirowana Cunard.

Hours Press

Dążąc do działalności na pograniczu aktywizmu i działalności intelektualnej, przejęła wydawnictwo specjalizujące się w awangardzie, które przemianowała na Hours Press. Oficyna działała w latach 1928–1931 w Réanville w Normandii. Była jedną z pierwszych oficyn publikujących utwory wschodzących autorów, takich jak Samuel Beckett i Laura Riding, a także nowe prace uznanych twórców, w tym Pabla Nerudy. W latach 1928–1931 Hours Press wydała dwadzieścia cztery książki, co stanowiło znaczną liczbę jak na prywatną oficynę wydawniczą tego okresu. W tym czasie Cunard zaprzyjaźniła się z artystami związanymi z surrealizmem, z których dwóch – Man Ray i Yves Tanguy – zatrudniła do projektowania okładek książek. Sama zajmowała się ręcznym drukiem dzieł ważnych poetów modernistycznych.

Muza międzywojennych artystów

Jej intelekt, zainteresowania artystyczne i charakterystyczny wizerunek, w tym noszone przez nią liczne bransolety z kości słoniowej, przyciągały uwagę paryskiego środowiska artystycznego okresu międzywojennego. Jej portrety wykonali Oskar Kokoschka i Manuel Ortíz de Zárate(inne języki), a fotografowali ją Cecil Beaton i Man Ray, m.in. w 1920. Jej wygląd był również powodem udziału w sesjach dla „Vogue”, m.in. u boku Aragona, oraz pozowania innym znanym malarzom i rzeźbiarzom. Stała się pierwowzorem kilku postaci literackich w utworach Ernesta Hemingwaya i Evelyna Waugha.

Kolekcja sztuki

Od lat 20. wykorzystywała – według dostępnych relacji – znaczne dochody z rodzinnego przedsiębiorstwa do tworzenia kolekcji sztuki dadaistycznej i surrealistycznej oraz rzeźby afrykańskiej. Jej zainteresowanie sztuką afrykańską, zwłaszcza biżuterią, pogłębił związek z Henrym Crowderem(inne języki), po którym nosiła masywne bransolety sięgające łokci. Istnieją dowody, że część dzieł sprzedała na aukcjach, jednak większość jej zbiorów zaginęła podczas II wojny światowej. Niemieccy żołnierze podczas plądrowania jej domu w Réanville niszczyli lub kradli znajdujące się tam dzieła sztuki i książki oraz palili dokumenty będące dorobkiem jej życia. Według dostępnych relacji sąsiednie domy pozostały nietknięte. Z tego względu zawartość kolekcji jest obecnie znana jedynie w ograniczonym zakresie.

Związek z Henrym Crowderem i „Black Man and White Ladyship”

W 1928, podczas pobytu w Wenecji, poznała afroamerykańskiego jazzmana Henry'ego Crowdera, pianistę jazzowego zespołu Eddie South and his Alabamians, z którym nawiązała relację. Informacja o związku jednej z najbogatszych białych kobiet Europy z czarnoskórym, żonatym muzykiem szybko rozpowszechniła się w Europie, a para stała się przedmiotem zainteresowania prasy plotkarskiej po obu stronach Atlantyku. Relacja spotkała się również ze sprzeciwem jej matki.

Konflikt osiągnął punkt kulminacyjny w maju 1932, gdy Cunard opublikowała niewielką broszurę Black Man and White Ladyship, w której ironicznie zestawiła rasistowskie protesty matki i „szerszego świata” wobec jej relacji z Crowderem. Publikacja zawierała również szczegóły dotyczące jej renty oraz korespondencji z przedstawicielami wyższych sfer. Tego samego ranka spotkała się z fotografami i reporterami, a przy „stoliku z szklanym blatem” wyraziła także poparcie dla „chłopców ze Scottsboro(inne języki)” – siedmiu młodych czarnoskórych mężczyzn, z których wszyscy mieli mniej niż 19 lat, skazanych na śmierć za rzekomy napad na dwie młode białe kobiety w Alabamie w 1931. Oświadczyła, że zamierza poświęcić pobyt w mieście na zebranie materiałów do książki „dla kolorowych”, zawierającej krytykę sytuacji ludności czarnoskórej, relacje z linczów i poezję.

Antologia Negro

W 1934 opublikowała finansowaną przez siebie antologię Negro (Wishart and Company; pełny tytuł: Negro: Anthology Made by Nancy Cunard, 1931–1933) – obszerną kompilację fotografii i tekstów dotyczących muzyki, poezji, historii, rasizmu i czarnej kultury na całym świecie, obejmującą m.in. wiersze Langstona Hughesa i Zory Neale Hurston oraz analizy etnograficzne Charlesa Rattona(inne języki); wśród współtwórców znalazł się także W.E.B. DuBois. Publikacja była przedstawiana jako jedno z pierwszych szeroko zakrojonych opracowań zjawisk, które historyk Paul Gilroy(inne języki) określił później mianem Czarnego Atlantyku. Cunard wyjaśniała, że książka powstała z potrzeby udokumentowania zmagań i osiągnięć, prześladowań oraz oporu ludności czarnoskórej. W przygotowaniu publikacji pomógł jej pisarz i krytyk Edgell Rickword(inne języki), dyrektor londyńskiej oficyny Wishart & Company(inne języki). Cunard twierdziła, że „najżywotniejsze siły rasy murzyńskiej” dostrzegły w komunizmie system zdolny do ostatecznego zniesienia barier rasowych i różnic klasowych. W późniejszej krytyce zwracano jednak uwagę, że książka utrwalała niektóre stereotypy oraz nierówności w relacjach władzy, które autorka starała się podważać.

Działalność polityczna i dziennikarska

Pod wpływem Crowdera, który – jak później przyznała – „stworzył ją” jako aktywistkę, studiowała problem nierówności rasowych na Karaibach, w Europie i Stanach Zjednoczonych, angażując się w rozwijający się ruch na rzecz praw obywatelskich. Przez dwie dekady (1933–1953) pracowała jako korespondentka Associated Negro Press(inne języki), dla której relacjonowała m.in. kryzys abisyński (etiopski) w 1935. Problematykę rasową poruszała również w artykułach publikowanych w różnych gazetach przez kolejne trzy dekady. W 1942 współtworzyła wraz z George'em Padmore'em, uznawanym za jednego z założycieli zachodnioafrykańskiego ruchu wyzwoleńczego, książkę The White Man's Duty. Jej zaangażowanie na rzecz anglojęzycznych społeczności diaspory afrykańskiej trwało do końca życia.

W połowie lat 30. zaczęła działać na rzecz Republikanów podczas hiszpańskiej wojny domowej. Pracowała tam jako dziennikarka i działaczka, zbierała fundusze dla Brygady Międzynarodowej, organizowała paczki żywnościowe i misje pomocowe dla obozów uchodźców, gdzie relacjonowała warunki życia, m.in. na łamach „Manchester Guardian”. W 1937 opublikowała Authors Take Sides – zbiór odpowiedzi czołowych brytyjskich intelektualistów na pytanie, czy są „za, czy przeciwko legalnemu rządowi i ludowi republikańskiej Hiszpanii”, opublikowany w specjalnym numerze „Left Review(inne języki)”. Publikacja wykorzystywała wypowiedzi czołowych intelektualistów w debacie dotyczącej hiszpańskiej wojny domowej. W tym samym roku ukazał się jej tom poezji inspirowany doświadczeniami z Hiszpanii; tłumaczyła także utwory chilijskiego poety Pabla Nerudy i współtworzyła z nim kilka antyfaszystowskich broszur. Podczas II wojny światowej pracowała jako tłumaczka dla Wolnych Francuzów oraz jako pisarka i spikerka Alianckich Sił Ekspedycyjnych. W Londynie tłumaczyła nazistowskie transmisje radiowe swego dawnego przyjaciela Ezry Pounda, który w tym okresie opowiadał się po stronie faszyzmu.

Cunard kontynuowała działalność antyfaszystowską również po wojnie, w szczególności w odniesieniu do sytuacji w Hiszpanii pod rządami Francisco Franco, prowadząc nadal życie związane z częstymi podróżami i zmianami miejsca zamieszkania. W 1948 znalazła się wśród pasażerów Empire Windrush podczas jego pierwszego przybycia do Tilbury, dokąd statek przypłynął z pracownikami z Karaibów.

Nadzór policji i służb specjalnych

Stałym elementem jej życia w latach 30. i na początku lat 40. był nadzór ze strony policji i MI5, co wiązało się m.in. z ówczesnymi napięciami społecznymi wokół relacji białych kobiet z czarnymi mężczyznami w Wielkiej Brytanii. W lutym 1932 została zatrzymana w Londynie przez funkcjonariuszy, którzy – powołując się na ustawę o cudzoziemcach z 1919(inne języki) – mieli ustalić jej tożsamość. Incydent opisała w liście do komisarza policji, a funkcjonariusze szczegółowo opisali jej wygląd: krótkie, chłopięce włosy, „czerwony skórzany płaszcz”, pasujący kapelusz i „buty z jaszczurczej skóry”, co przyczyniło się do jej reputacji osoby o „zaawansowanych poglądach w dziedzinie ubioru”. Zainteresowanie służb wiązało się również z jej zaangażowaniem w organizacje antykapitalistyczne i antyimperialistyczne. Policja odnotowywała m.in. zbiórkę pieniędzy na rzecz chłopców ze Scottsboro, a MI5 interesowało się planami utworzenia klubu i księgarni „Negro Welfare”. W aktach powtarzała się informacja, że Cunard „nie miała stałego adresu”. Funkcjonariusze śledzili miejsca jej pobytu, odwiedzane lokale i osoby, z którymi się spotykała, zwłaszcza czarnoskórych mężczyzn. W 1933 rozważano nawet informację, że w jej salonach mogłaby pojawić się Josephine Baker. Organizowane przez nią spotkania miały również charakter polityczny i edukacyjny: odbywały się na nich odczyty dotyczące nierówności rasowych w Wielkiej Brytanii i więźniów z Meerut – grupy hinduskich związkowców aresztowanych przez rząd brytyjski – oraz zbiórki na różne cele. Jej nazwisko pojawia się również w korespondencji dotyczącej wpływów komunistycznych w Imperium Brytyjskim, w szczególności na Jamajce. Pisarz George Orwell umieścił ją na swojej liście osób uznawanych przez niego za związane z komunizmem i potencjalnie niepożądane.

Ostatnie lata i śmierć

Pod koniec wojny przeniosła się do regionu Dordogne w południowo-zachodniej Francji. Do Hiszpanii wróciła w 1957, następnie przez dwa lata mieszkała w Londynie, a w 1962 ostatecznie osiadła we Francji. Ostatnie lata jej życia były naznaczone problemami ze zdrowiem psychicznym, podróżami, uzależnieniami oraz narastającą paranoją. Po utracie majątku i pogorszeniu stanu zdrowia zmarła 17 marca 1965 w paryskim szpitalu, w wieku 69 lat. Została wcześniej odnaleziona nieprzytomna na ulicy; według dostępnych źródeł ważyła wówczas około 25 kg. Zachowane bransolety z kości słoniowej, wraz z kilkoma książkami w pierwszych wydaniach i listami, sprzedano pośmiertnie podczas serii aukcji w latach 1968–1972. Jej działalność aktywistyczna jest udokumentowana w zachowanych zbiorach archiwalnych; w późniejszych opracowaniach podkreślano, że jej działalność wykraczała poza rolę uczestniczki życia towarzyskiego i obejmowała działalność na rzecz spraw społecznych i politycznych, która zwróciła na nią uwagę policji i brytyjskiego wywiadu.