Nowoskrzydłe

Nowoskrzydłe
	Neoptera
	Martynov, 1923
	Okres istnienia: baszkir–dziś PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N Q
	; Liściec dwuoki
	; Pszczoła miodna
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	stawonogi
Gromada	owady
(bez rangi)	Dicondylia
Podgromada	owady uskrzydlone
(bez rangi)	Metapterygota
Infragromada	nowoskrzydłe
Synonimy
	Neopterygota Crampton, 1924;
	Neopterygota Crampton, 1924;
	Systematyka w Wikispecies

Nowoskrzydłe, owady nowoskrzydłe (Neoptera) – infragromada owadów, zaliczana do Dicondylia i podgromady owadów uskrzydlonych.

Najważniejszą cechą tej grupy jest zdolność do składania skrzydeł, którą zawdzięczają obecności specjalnych mięśni przyczepionych do trzeciego sklerytu aksillarnego. Skleryt ten jest ruchomy i obracając się, kieruje skrzydła wierzchołkami w tył, jednocześnie pozostawiając stronę grzbietową skierowaną grzbietowo. Dla części nasadowych ich skrzydeł charakterystyczne są także obecność płytki medialnej i brak rozwidlenia żyłki radialnej. Ponadto grupę tę cechuje wykształcenie trzeciej pary walwuli, czyli gonoplacu.

Nowoskrzydłe prawdopodobnie wyewoluowały we wczesnym baszkirze (karbon), po czym szybko się zróżnicowały, zajmując wszelkie lądowe i słodkowodne nisze. Możliwość składania skrzydeł dała im znaczną przewagę ewolucyjną nad pierwotnoskrzydłymi, zwłaszcza wśród gęstej roślinności. Ich złożenie nie tylko pozwoliło je chronić w czasie spoczynku, ale także umożliwiło wciskanie się w różne ciasne miejsca, np. pod kamienie. Przednia para skrzydeł u wielu grup zaczęła pełnić funkcje ochronne dla pary drugiej i odwłoka, przyjmując formę skórzastych lub całkowicie zesklerotyzowanych pokryw.

Systematyka

Takson Neoptera wprowadzony został po raz pierwszy przez Andrieja Martynowa w 1923 roku. W systemie Martynowa owady uskrzydlone dzielą się na dwie grupy (później w niektórych systemach wyróżniane jako infragromady):

Palaeoptera Martynov, 1923 (staroskrzydłe), które generalnie nie mogą składać skrzydeł wzdłuż odwłoka;
Neoptera Martynov, 1923 (nowoskrzydłe), posiadające opisaną wyżej umiejętność.

Martynow dzielił Neoptera na trzy podsekcje: Polyneoptera, Paraneoptera i Oligoneoptera (synonimy: Endopterygota, Holometabola; pl. nazwa: skrytoskrzydłe). Podział taki jest nadal w powszechnym użyciu, przy czym nadaje się tym taksonom różne rangi (np. infragromad, kohort czy podgrup). Przykładowo systematyka współczesnych rzędów przedstawiać się może następująco:

podgrupa: Polyneoptera
- widelnice
- nogoprządki
- glebiki
- skorki
- świerszczokaraczany
- gladiatory
- straszyki
- prostoskrzydłe
- karaczany
- termity
- modliszki
podgrupa: Paraneoptera
podgrupa: Holometabola

Proponowane jednak były i są podziały alternatywne. Ross w pracy z 1955 oraz Hamilton w pracy z 1972 wyróżniali tylko dwie główne linie ewolucyjne nowoskrzydłych: Pliconeoptera i Planoneoptera, przy czym Pliconeoptara Hamiltona odpowiadały Polyneoptera Martynowa z wyłączeniem glebików, widelnic i kilku rzędów wymarłych. Z kolei Henning w 1953 połączył Paraneoptera i Holometabola w takson Eumetabola.

Inny podział na 3 grupy proponuje w publikacji z 2012 Kluge. Dzieli on nowoskrzydłe na Idioprothoraca, Rhipineoptera i Eumetabola. Idioprothoraca obejmują nogoprządki i świerszczokaraczany, a Rhipineoptera: widelnice, Pandictyoptera (modliszki i karaczany z termitami), prostoskrzydłe, straszyki i skorki. Eumetabola natomiast dzielą się na Parametabola (odpowiednik Paraneoptera) i Metabola (odpowiednik skrytoskrzydłych – Holometabola).

Przypisy

↑ Czesław Jura: Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 576. ISBN 978-83-01-14595-8.
1 2 3 4 5 Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 144.
1 2 3 4 5 6 Nikita J. Kluge. General system of Neoptera with description of a new species of Embioptera. „Russian Entomological Journal”. 21 (4), s. 371–384, 2012.
1 2 3 4 5 David Grimaldi, Michael S. Engel: Evolution of the Insects. Cambridge University Press, 2005, s. 188.
1 2 Cedric Gillott: Entomology. Nowy Jork, Londyn: Plenum Press, 1980, s. 33–36.
↑ F.M.F.M. Carpenter F.M.F.M., Treatise on Invertebrate Paleontology. Part R (Artrhropoda 4), Volume 3 (Superclass Hexapoda), Geological Society of America; University of Kansas, 1992, ISBN 0-8137-3019-8, LCCN 53-12913 (ang.).

[Jura-1] Czesław Jura: Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 576. ISBN 978-83-01-14595-8.

[Blaszak-2] 1 2 3 4 5 Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 144.

[Kluge12-3] 1 2 3 4 5 6 Nikita J. Kluge. General system of Neoptera with description of a new species of Embioptera. „Russian Entomological Journal”. 21 (4), s. 371–384, 2012.

[GrimaldiEngel-4] 1 2 3 4 5 David Grimaldi, Michael S. Engel: Evolution of the Insects. Cambridge University Press, 2005, s. 188.

[Gillott-5] 1 2 Cedric Gillott: Entomology. Nowy Jork, Londyn: Plenum Press, 1980, s. 33–36.

[6] F.M.F.M. Carpenter F.M.F.M., Treatise on Invertebrate Paleontology. Part R (Artrhropoda 4), Volume 3 (Superclass Hexapoda), Geological Society of America; University of Kansas, 1992, ISBN 0-8137-3019-8, LCCN 53-12913 (ang.).