


Panslawizm (gr. παν- pan- „wszech-” + łac. Slavi „Słowianie”) – ruch kulturalno-polityczny o różnorodnym zabarwieniu politycznym, powstały w Czechach na początku XIX wieku, dążący do wyzwolenia, a następnie zjednoczenia politycznego, gospodarczego i kulturalnego Słowian. Pierwotnie termin ten był stosowany dla określenia językowej i kulturalnej wspólnoty narodów słowiańskich. W XIX wieku panslawizm znalazł wielu zwolenników w krajach zamieszkiwanych przez Słowian.
Ideę panslawizmu popierała Rosja, pragnąc w ten sposób realizować swoje imperialne interesy wobec narodów o słowiańskim pochodzeniu, nieposiadających własnej organizacji państwowej. Z tego powodu – w przeciwieństwie do Czechów – panslawizm nigdy nie uzyskał powszechnego poparcia na ziemiach polskich, mimo że na początku XX wieku w ruch ten włączyła się endecja. Endecy traktowali ten ruch instrumentalnie jako środek do osłabienia Austro-Węgier i Cesarstwa Niemieckiego.
Czołowym propagatorem idei ruchu pansłowiańskiego w medycynie na gruncie polskim był znany okulista Bolesław Wicherkiewicz (1847–1915), który był uczniem Jana Evangelisty Purkyněgo — „ojca” idei panslawizmu w medycynie.
Panslawiści dystansowali się od narodów wywodzących się od zachodnich Słowian, ze względu na fakt, iż były one wyznania rzymskokatolickiego. Niektórzy wręcz klasyfikowali ich jako wrogów „Słowiańszczyzny” na równi z Niemcami.
Z drugiej strony polski etnograf Franciszek Henryk Duchiński w swojej teorii uznał Rosjan za niesłowiańskich potomków Mongołów. Kręgi związane z ruchem panslawistycznym zwracały się w kierunku Rosji i przeciwko Austrii i Turcji, gdzie takie mniejszości jak Serbowie, Czesi, Słowacy czy Polacy posiadały niską pozycję w systemie politycznym. Ideologia ta jednak nigdy nie uzyskała silnego poparcia wśród Polaków, gdyż zwracała się ona ku Rosji. Sami panslawiści z tego względu wrogo odnosili się do Polski i narodowości polskiej, a słowiańskie narody pozostające przy katolicyzmie uchodziły u części z nich za renegatów.
Rosyjski panslawizm zakładał rosyjskie roszczenia do opieki nad Słowianami, zwłaszcza zamieszkującymi Imperium Osmańskie, oraz przekonanie o cywilizacyjnej wyższości Rosji. Ľudovít Štúr twierdził, że Rosja jako jedyne wolne państwo słowiańskie ma prawo zdławić słowiańskie tendencje separatystyczne i rościć sobie hegemonię w całej rodzinie narodów słowiańskich, a język rosyjski powinien zostać wspólnym językiem słowiańskim. Rosnąca od schyłku lat 60. XIX wieku agitacja panslawistyczna zbiegła się z wojną rosyjsko-turecką 1877–1878, w czasie której cele Moskiewskiego Komitetu Słowiańskiego, działającego pod cesarskim patronatem, wydawały się najbliżej realizacji.
Na zorganizowany w 1867 roku w Moskwie kongres słowiański nie przybyli żadni przedstawiciele Polaków, a wielu nie-Rosjan obawiało się rosyjskich roszczeń do roli hegemona wśród Słowian. Panslawiści nazwali wówczas Polskę „Judaszem Słowiańszczyzny”.
W Czechach po rozłamie austroslawizmu (zwanego również ruchem wszechczeskim) w roku 1876 wyłoniła się z niego partia młodoczeska (cz. mladočeši, niem. Jungtschechen, od 1891 pod przewodnictwem Karela Kramářa), jej panslawizm przybrał skrajnie prorosyjskie pozycje.
Po rewolucji październikowej bolszewicy odrzucali panslawizm jako wyraz „imperializmu rosyjskiego”, a w okresie międzywojennym ruch pozostał na marginesie także w innych państwach zamieszkanych przez Słowian.
Na przełomie XIX i XX wieku pojawił się nurt krytyczny wobec panslawizmu zwany neoslawizmem. Powstały wśród czeskich działaczy narodowych, był krytyczny wobec żądań rosyjskiej dominacji nad innymi Słowianami, żądał także, aby wspólnota Słowian była oparta na demokratycznej wspólnocie, zakładał zjednoczenie Czech i Słowacji (maksymalnie też Polski) oraz luźny związek z Rosją. Neoslawizm dystansował się od takich idei panslawizmu, jak pogląd o wyższości jednych słowiańskich grup nad innymi, jak i dominacje jakiejkolwiek religii.
Pierwszym zorganizowanym zgromadzeniem jego zwolenników był kongres w Pradze w roku 1908, pierwszy z ogółem trzech, w którym akces uczestnictwa zgłosił Roman Dmowski, który pragnął wykorzystać ruch do przeniesienia problemu polskiego na szczebel międzynarodowy i uzyskania bliżej nieokreślonej autonomii Królestwa Polskiego w ramach Imperium Rosyjskiego. Drugi kongres odbył się w 1909 r. w Petersburgu, zaś trzeci w 1910 r. w Sofii. Ruch, mimo początkowego poparcia przez niektórych ideologów rosyjskich, nie uzyskał ostatecznie wiele poparcia wśród Rosjan, choć Rosja nie przeszkadzała w jego działalności.
Stopniowy schyłek ruchu neoslawizmu rozpoczął się w 1910, kiedy jego trzeci i ostatni kongres w Sofii odbył się już m.in. bez udziału Polaków. Ten kierunek ideologiczny krytyczny wobec panslawizmu i jego próba emancypacji ruchu od wpływów Rosji doprowadziła do wzmożenia nacjonalizmu wśród rosyjskich panslawistów i wyodrębnienia się tzw. rosyjskiego neoslawizmu.
Niejako związane z ruchami panslawistycznymi czy neoslawistycznymi są idee stworzenia wspólnego języka zrozumiałego dla wszystkich Słowian. Przykładami takich języków mogą być slovio czy międzysłowiański, choć ta ostatnia mowa jako projekt zdecydowanie odcina się od związków z jakimikolwiek ruchami politycznymi, a jej jedynym celem jest bycie językiem pomocniczym.