Pax Americana

Pax Americana (łac. „Pokój amerykański") – pojęcie opisujące okres względnego pokoju w świecie zachodnim po zakończeniu II wojny światowej w 1945, związany z dominującą pozycją Stanów Zjednoczonych w sferze ekonomicznej, militarnej i kulturowej. Termin nawiązuje do dwóch wcześniejszych okresów pokoju narzuconych przez dominującego hegemona – Pax Romana w Cesarstwie Rzymskim oraz Pax Britannica w XIX-wiecznym Imperium brytyjskim. Cechą definicyjną Pax Americana jest unipolarność, czyli organizacja systemu międzynarodowego wokół jednego ośrodka siły.

Pojęcie nie odnosi się wyłącznie do całkowitej nieobecności konfliktów, lecz do okresu, w którym duże mocarstwa zachodnie unikały bezpośrednich starć między sobą, a żadna broń jądrowa nie została użyta w otwartym konflikcie. W literaturze anglojęzycznej okres ten bywa nazywany także ang. Long Peace („długi pokój").

Wczesny okres

Termin po raz pierwszy odnotowano w 1894 w czasopiśmie Forum w kontekście wewnętrznych działań prezydenta Grovera Clevelanda na rzecz utrzymania prawa na terytorium USA. Po wojnie amerykańsko-hiszpańskiej z 1898 i przejęciu Kuby, Portoryko, Filipin i Guamu Stany Zjednoczone stały się regionalnym mocarstwem kolonialnym, a termin zaczął być stosowany do amerykańskiej hegemonii na półkulę zachodnią w ramach Doktryny Monroego, na podobieństwo Pax Romana. W 1900 Stany Zjednoczone dysponowały już największą gospodarką świata pod względem produkcji przemysłowej i dochodu narodowego, wyprzedzając zarówno Wielką Brytanię, jak i Niemcy.

Okres międzywojenny

Po I wojnie światowej Stany Zjednoczone nie przejęły roli globalnego hegemona, mimo że dysponowały odpowiednim potencjałem gospodarczym. Odrzucenie przez Senat członkostwa w Lidze Narodów oraz utrzymanie polityki izolacjonizmu i protekcjonizmu sprawiły, że w okresie międzywojennym nie wytworzył się trwały ład hegemoniczny.

Po II wojnie światowej

W 1941, jeszcze przed wejściem USA do wojny, amerykański ambasador w Kanadzie James H. R. Cromwell opublikował książkę Pax Americana: American Democracy and World Peace, formułującą koncepcję powojennego ładu opartego na amerykańskim interwencjonizmie. Po 1945 USA dysponowały połową globalnej produkcji przemysłowej, 80% światowych rezerw złota oraz jako jedyne państwo bronią jądrową. Zniszczenia infrastrukturalne państw europejskich i japońskich, w połączeniu z nieuszkodzonym zapleczem amerykańskim, dały Waszyngtonowi przewagę o charakterze strukturalnym.

Symbolicznym początkiem Pax Americana w skali globalnej był Plan Marshalla z 1948, transfer ok. 13,3 mld dolarów na odbudowę Europy Zachodniej. Historyk Charles Mee określił to przedsięwzięcie jako „uruchomienie Pax Americana". Powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych, systemu z Bretton Woods oraz sojuszu NATO stworzyło instytucjonalną podstawę porządku, w którym USA pełniły funkcję głównego gwaranta bezpieczeństwa zachodnich sojuszników. Przejście od Pax Britannica do Pax Americana datowane jest zwykle na 1947, kiedy zakończyły się rządy brytyjskie w Indiach, Pakistanie, Palestynie i wschodniej części Morza Śródziemnego, a ogłoszono Doktrynę Trumana.

W latach 1945–1991 Pax Americana miał jednak charakter częściowy, obejmując zachodnią półkulę polityczną. Niektórzy autorzy proponują w odniesieniu do tego okresu pojęcie Pax Americana et Sovietica. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 nastąpił okres określony przez Charlesa Krauthammera jako „chwila unipolarna" (ang. unipolar moment), w którym USA pozostały jedynym supermocarstwem o globalnym zasięgu militarnym.

Krytyka i odbiór

Termin Pax Americana bywa używany zarówno przez zwolenników jako pozytywny opis ładu opartego na amerykańskiej hegemonii, jak i przez krytyków jako oznaczenie imperialnej dominacji. W 1963 prezydent John F. Kennedy w przemówieniu na American University publicznie odżegnał się od pojęcia, oświadczając, że nie chodzi mu o „Pax Americana narzucony światu amerykańską bronią". Richard Nixon i George H. W. Bush odwoływali się do tego terminu wyłącznie po to, by zaprzeczyć jego istnieniu w polityce USA, co skłoniło historyka Daniela Sargenta do określenia tego pojęcia jako „niedyplomatyczne".

Od czasu wojny wietnamskiej termin Pax Americana bywa używany przez krytyków amerykańskiej polityki zagranicznej w kontekście zarzutów o neokolonializm i nadmierne ingerencje w sprawy wewnętrzne państw rozwijających się. W dokumencie Rebuilding America's Defenses Project for the New American Century z 2000 pojęcie pojawia się trzykrotnie w odniesieniu do projektowanej amerykańskiej dominacji w XXI wieku.

Koniec Pax Americana

Od końca lat 90. XX wieku pojawiają się głosy o schyłku Pax Americana. Charles Kupchan w 1998 przewidywał nadejście stabilnej multipolarności opartej na integracji regionalnej, kwestionując trwałość amerykańskiej hegemonii. Christopher Layne argumentował, że globalny kryzys finansowy 2007–2009 zapoczątkował koniec unipolarności, a tym samym Pax Americana.

Barry Buzan i George Lawson wskazali, że przesunięcie siły ze Stanów Zjednoczonych do Chin podważa fundamenty Pax Americana, ponieważ Chiny nie zgadzają się na związanie regułami amerykańskiego porządku. Ian Clark uznał, że pojęcia „liberalny ład międzynarodowy" i „Pax Americana" stały się przestarzałe jako opisy pozycji USA w świecie. Daniel Sargent stwierdził w 2018, że „amerykański porządek światowy upada".

Porównanie z Pax Romana

Analogia z Pax Romana dotyczy nie absolutnej nieobecności konfliktów, lecz względnego pokoju w sferze handlu, rolnictwa i wymiany kulturalnej w obrębie strefy wpływów hegemona. W obu przypadkach pokój ten obejmował ograniczone geograficznie obszary i nie obejmował granic systemu, gdzie dochodziło do regularnych konfliktów. Pojęcie Pax Americana rozumiane jest tu jako koncepcja typologiczna, jeden z trzech historycznych przykładów stabilizującej hegemonii obok Pax Romana i Pax Britannica.

Zobacz też

• imperializm amerykański

Przypisy