Petycja Bernheima

Petycja Bernheima – skarga złożona w maju 1933 roku przez Franza Bernheima, żydowskiego mieszkańca Gliwic, do Ligi Narodów. Dokument dotyczył naruszeń praw ludności żydowskiej na niemieckiej części Górnego Śląska wprowadzonych po dojściu nazistów do władzy.

Tło

15 maja 1922 roku Polska i Niemcy podpisały w Genewie konwencję dotyczącą Górnego Śląska, która gwarantowała ochronę praw mniejszości narodowych i religijnych na tym terenie. Postanowienia konwencji miały obowiązywać przez 15 lat, tj.do lipca 1937 roku.

Po objęciu władzy w Niemczech przez NSDAP 30 stycznia 1933 roku wprowadzono przepisy dyskryminujące ludność żydowską. Skutkiem ich stosowania było m.in. zwolnienie Franza Bernheima (oraz innych pracowników żydowskich) z pracy w DeFaKa ze względu na jego pochodzenie.

Złożenie petycji

W maju 1933 roku Bernheim dotarł do Pragi, gdzie spotkał się z Kurtem Grossmannem, kierownikiem Biura Pomocy Uciekinierom. Grossmann skontaktował go z Emilem Marguliesem, prawnikiem i działaczem syjonistycznym, który wraz z Bernheimem współtworzył treść skargi.

12 maja 1933 roku dokument został przekazany w Genewie przedstawicielom Komitetu Delegacji Żydowskich przy Konferencji Pokojowej: Leo Motzkinowi, Emilowi Marguliesowi i Nathanowi Feinbergowi. Rada Ligi Narodów powołała w trybie pilnym specjalny komitet do rozpatrzenia sprawy.

Decyzja Ligi Narodów

6 czerwca 1933 roku przedstawiciel Niemiec przy Lidze Narodów, August von Keller, zobowiązał się w imieniu rządu Rzeszy do przywrócenia na Górnym Śląsku stanu prawnego sprzed 1 kwietnia 1933 roku. Tym samym żydowscy mieszkańcy niemieckiej części Górnego Śląska odzyskali pełnię praw obywatelskich i publicznych aż do końca obowiązywania konwencji genewskiej, tj. do 15 lipca 1937 roku.

Znaczenie

Dzięki petycji Bernheima ludność żydowska na Górnym Śląsku była chroniona przed skutkami niemieckiej polityki antysemickiej do 1937 roku.

W pozostałej części Niemiec ograniczenia wobec Żydów były stopniowo zaostrzane, m.in. poprzez uchwalenie przez Reichstag 15 września 1935 roku ustaw norymberskich, które pozbawiały ich obywatelstwa i wielu praw publicznych. Rozporządzenie wykonawcze z 14 listopada 1935 roku, rozwijało ustalenia §3 ustawy o obywatelstwie Rzeszy i wyłączało Żydów spod jego mocy. Żydów można było pozbawić obywatelstwa Rzeszy, ochrony prawnej i własności. Nie mogli pełnić służby w urzędach państwowych ani w wojsku.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ PROTECTION OF MINORITIES. APLPICATION OF THE GERMANO-POLISH CONVENTION OF MAY 15th, 1922, CONCERNING UPPER SILESIA. Petition of M. Franz Bernheim, of May 12th, 1933, concerning the situation of the Jewish Minority in German Upper Silesia. [online], United Nations Library & Archives Geneva [dostęp 2025-10-04] (ang.).
  2. ↑ Piotr Fuglewicz, Cokoły przechodnie: życiorysy z pogranicza, Katowice: Post Factum, 2022, s. 87-96, ISBN 978-83-66661-86-8 [dostęp 2025-10-04] (pol.).
  3. 1 2 3 J.W. Brugel, The Bernheim petition: A challenge to Nazi Germany in 1933, „Patterns of Prejudice”, 17 (3), Taylor & Francis, 1983, s. 17–25, DOI: 10.1080/0031322X.1983.9969715, ISSN 0031-322X [dostęp 2025-10-04] (ang.).
  4. ↑ Konwencja niemiecko-polska dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie dnia 15 maja 1922 roku. [online], isap.sejm.gov.pl [dostęp 2019-09-04].
  5. ↑ Alastair Davidson, The Immutable Laws of Mankind: The Struggle For Universal Human Rights, Springer Science & Business Media, 2012, s. 219, ISBN 978-94-007-4183-6, OCLC 793420515 (ang.).
  6. ↑ Przywracamy pamięć o Żydach z Górnego Śląska | Gliwice [online], gliwice.eu, 3 października 2025 [dostęp 2025-10-04].
  7. ↑ Muzeum (się) kręci. Odcinek szósty: Petycja Bernheima [online], Muzeum w Gliwicach [dostęp 2025-10-04].
  8. ↑ Bernheim Petition [online], Encyclopedia Judaica, 2008 [dostęp 2019-09-04] (ang.).
  9. ↑ Yad Vashem, Bernheim petition [online], www.yadvashem.org [dostęp 2025-10-04] [zarchiwizowane z adresu 2025-01-25] (ang.).
  10. ↑ Nuremberg and Beyond: Jacob Robinson, International Lawyer, [w:] Jonathan A. Bush, Loyola of Los Angeles International & Comparative Law Review, 2 stycznia 2017, s. 267-268 [dostęp 2025-10-04] (ang.).
  11. ↑ Eckart Conze, Das Amt und die Vergangenheit: deutsche Diplomaten im Dritten Reich und in der Bundesrepublik, wyd. 2. Aufl, München: Blessing, 2010, ISBN 978-3-89667-430-2, OCLC 696009894 (niem.).
  12. ↑ Wirtualny Sztetl Gliwice [online], sztetl.org.pl [dostęp 2019-09-04].
  13. ↑ Jarosław Durka, Prasa niemiecka o wygaśnięciu górnośląskiej konwencji genewskiej w korespondencji Ambasady RP w Berlinie, [w:] Szkice z dziejów autonomii śląskiej w Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2013, s. 136–156, ISBN 978-83-88838-83-5.