Pielgrzymka

Bahaizm

W bahaizmie pielgrzymowanie koncentruje się na miejscach związanych z założycielami religii w Hajfie i Akce. UNESCO wskazuje, że bahaickie miejsca święte w Hajfie i Zachodniej Galilei mają szczególne znaczenie duchowe oraz dokumentują silną tradycję pielgrzymkową tej religii; obejmują m.in. sanktuarium Bahá’u’lláha w Akce i sanktuarium Bába w Hajfie.

Buddyzm

W buddyzmie pielgrzymowanie rozwinęło się wokół miejsc związanych z życiem Buddy, relikwiami, stupami, klasztorami i świętymi górami. Do czterech najważniejszych wczesnych ośrodków pielgrzymkowych należały Lumbini, miejsce narodzin Buddy, Bodh Gaja, miejsce jego oświecenia, Sarnath, gdzie miał wygłosić pierwsze kazanie, oraz Kushinagar, łączony z jego parinirwaną. W tradycjach buddyjskich Azji Wschodniej ważną rolę odgrywają także pielgrzymki do świętych gór, świątyń i miejsc kultu bodhisattwów.

Chrześcijaństwo

W chrześcijaństwie pielgrzymki kierowane są m.in. do miejsc związanych z życiem Jezusa Chrystusa, apostołów, świętych, relikwiami oraz objawieniami. Do najważniejszych historycznych celów pielgrzymek chrześcijańskich należały Ziemia Święta, Rzym i Santiago de Compostela, a w czasach nowożytnych znaczenie uzyskały także sanktuaria maryjne, m.in. Lourdes, Fatima i sanktuarium Matki Bożej z Guadalupe. Szczególną formą chrześcijańskiego pielgrzymowania jest Droga św. Jakuba, czyli sieć tras prowadzących do grobu św. Jakuba Większego w Santiago de Compostela; we współczesności bywa ona podejmowana zarówno z motywów religijnych, jak i duchowych, kulturowych lub rekreacyjnych.

Początkowo pielgrzymowano przede wszystkim do miejsc związanych z życiem i śmiercią Jezusa. Tradycja pielgrzymowania rozpoczęła się prawdopodobnie około IV wieku. Itinerarium Burdigalense, datowane na rok 333, jest najstarszym zachowanym opisem pielgrzymki. Anonimowy autor wędrował z Bordeaux do dzisiejszej Ziemi Świętej. Pielgrzymki były pochwalane przez Ojców Kościoła, jak na przykład Hieronim ze Strydonu oraz upowszechnione przez Świętą Helenę, matkę Konstantyna Wielkiego.

 Osobny artykuł: Pielgrzymki w chrześcijaństwie.

W Polsce pielgrzymowano przede wszystkim do grobu świętego Wojciecha w Gnieźnie oraz sanktuarium na Świętym Krzyżu. Ich znaczenie zaczęło jednak spadać po pojawieniu się w kraju obrazu Czarnej Madonny. Dziś najpopularniejszymi celami jest Częstochowa-Jasna Góra, Licheń, Kraków-Łagiewniki oraz Wadowice. Szczególną rolę w polskim pielgrzymowaniu pełni pielgrzymka na Jasną Górę, odbywająca się co roku latem i gromadząca za każdym razem kilkadziesiąt tysięcy osób.

 Osobny artykuł: Piesze pielgrzymki na Jasną Górę.

Ogólnie w Polsce znajduje się 96 ośrodków pielgrzymkowych.

Dźinizm

W dźinizmie pielgrzymowanie, podobnie jak w innych tradycjach indyjskich, wiąże się z pojęciem tīrtha, czyli miejsca duchowego „przejścia”. Miejsca pielgrzymkowe powstawały zwłaszcza tam, gdzie według tradycji rozgrywały się najważniejsze wydarzenia z życia tirthankarów, a sama pielgrzymka jest praktyką popularną zarówno wśród osób świeckich, jak i ascetów.

Hinduizm

W hinduizmie pielgrzymowanie określane jest m.in. jako tīrtha-yātrā, czyli podróż do miejsca świętego. Może być podejmowane jako akt pobożności, wypełnienie ślubu, prośba o pomyślność albo forma oddania wobec bóstwa; obejmuje m.in. kąpiel rytualną, obejście świątyni lub miejsca świętego, składanie ofiar i wykonywanie obrzędów. Jedną z największych masowych form pielgrzymowania hinduistycznego jest Kumbhamela, podczas której uczestnicy biorą rytualną kąpiel w świętej rzece; UNESCO opisuje ją jako największe pokojowe zgromadzenie pielgrzymów na świecie.

 Osobny artykuł: Jatra (pielgrzymka).

Islam

W islamie podstawową formą pielgrzymowania jest hadżdż, czyli pielgrzymka do Mekki, będąca jednym z pięciu filarów islamu i obowiązkiem każdego dorosłego muzułmanina (przynajmniej raz w życiu), który jest do niej zdolny fizycznie i finansowo. Od hadżdżu odróżnia się umrę, określaną jako „mniejsza pielgrzymka”, która może być odbywana poza właściwym czasem hadżdżu. W świecie islamu występują także praktyki nawiedzania miejsc świętych i grobów osób czczonych, określane jako zijara, obejmujące m.in. wizyty w miejscach związanych z Mahometem, jego rodziną, potomkami lub innymi postaciami religijnymi. Popularnym celem pielgrzymkowym świata muzułmańskiego jest Medyna, w której znajduje się grobowiec Mahometa.Szyici odbywają pielgrzymki w związku z celebracją Al-Arba’in, święta upamiętniającego śmierć Husajna ibn Alego. Peregrynacja do Karbali w Iraku należy do największych pielgrzymek na świecie. Szacuje się, że bierze w nich udział nawet 40 milionów osób.

Innym popularnym celem pielgrzymek jest irańskie miasto Meszhed, w którym znajduje się sanktuarium wybudowane na miejscu śmierci Imama Rezy, ósmego imama szyizmu. Odwiedza ją nawet 20 milionów pielgrzymów rocznie.

Polscy Tatarzy zamiast do Mekki pielgrzymowali najczęściej do Łowczyc i Sieniawic w województwie nowogródzkim, jednak obyczaj ten ustał, gdy miejscowości te znalazły się poza granicami Polski. Obecnie centrami życia religijnego polskich muzułmanów są Bohoniki i Kruszyniany.

 Osobny artykuł: Pielgrzymki w islamie.

Judaizm

W judaizmie klasyczną formą pielgrzymowania były trzy święta pielgrzymie: Pesach, Szawuot i Sukkot, związane w starożytności z obowiązkiem udania się do Świątyni Jerozolimskiej. Po zburzeniu Drugiej Świątyni święta te zachowały znaczenie liturgiczne i kalendarzowe, lecz praktyka pielgrzymki świątynnej w dawnej postaci przestała istnieć.

Miejscami odwiedzanymi przez wiernych w judaizmie są:

• Ściana Płaczu w Jerozolimie
• Safed w Galilei
• Leżajsk

Sikhizm

W sikhizmie pielgrzymki odbywane są do gurdwar związanych z guru sikhijskimi i historią wspólnoty. Najważniejszym miejscem pielgrzymkowym Sikhów jest Złota Świątynia w Amritsarze, czyli Harmandir Sahib. W sikhizmie pielgrzymowanie nie jest jednak obowiązkiem religijnym w takim znaczeniu jak hadżdż w islamie; akcent teologiczny kładziony jest przede wszystkim na duchowość wewnętrzną, a nie samą fizyczną obecność w miejscu świętym.

W shintō oraz w religijności japońskiej łączącej elementy shintō i buddyzmu pielgrzymowanie może być związane z chramami, świętymi górami i historycznymi trasami pielgrzymkowymi. Jednym z najważniejszych celów pielgrzymek shintō jest Chram Ise, zaliczany do najświętszych miejsc tej religii. Przykładem długotrwałej tradycji pielgrzymowania w Japonii są także święte miejsca i trasy pielgrzymkowe w górach Kii, łączące trzy zespoły miejsc świętych z dawnymi stolicami Nara i Kioto oraz odzwierciedlające współistnienie tradycji shintō i buddyjskiej.

Ze względu na stopień organizacji

Ze względu na stopień organizacji pielgrzymowanie może mieć charakter indywidualny, rodzinny, wspólnotowy albo instytucjonalnie zorganizowany; w badaniach nad pielgrzymowaniem stosuje się m.in. kryterium liczby uczestników oraz sposobu organizacji podróży. Pielgrzymka indywidualna polega na podjęciu drogi przez pojedynczą osobę albo niewielką, samodzielnie działającą grupę, bez konieczności udziału w większej strukturze organizacyjnej; w ujęciu porównawczym pielgrzym może oddalać się od codziennego środowiska zarówno samotnie, jak i w grupie. Przykładem szeroko rozpoznawalnej formy sprzyjającej pielgrzymowaniu indywidualnemu jest Droga św. Jakuba, w której pątnik przechodzi wybraną trasę do Santiago de Compostela, zbiera pieczęcie w credencialu i może otrzymać dokument potwierdzający odbycie pielgrzymki. Podobny model indywidualnej lub małogrupowej drogi występuje w japońskiej pielgrzymce Shikoku do 88 świątyń buddyjskich, której pełna trasa ma około 1200 km i może być pokonywana pieszo, choć współcześnie część pielgrzymów korzysta także z roweru, motocykla, samochodu lub autobusu.

Pielgrzymki zorganizowane mają określoną strukturę, opiekę przewodników lub liderów, harmonogram, zaplecze logistyczne oraz często instytucję odpowiedzialną za rejestrację, transport, noclegi lub bezpieczeństwo uczestników. Przykładem pielgrzymowania silnie zorganizowanego jest hadżdż, w którym uczestnictwo wiąże się z systemem zezwoleń, pakietów i obsługi pielgrzymów nadzorowanych przez władze Arabii Saudyjskiej. W sezonie hadżdżu 1445 AH/2024 w pielgrzymce uczestniczyło 1 833 164 osób, z czego 1 611 310 przybyło spoza Arabii Saudyjskiej. Innym przykładem masowej pielgrzymki o rozbudowanej organizacji jest hinduistyczna Kumbhamela, którą UNESCO opisuje jako największe pokojowe zgromadzenie pielgrzymów na świecie. W islamie szyickim przykładem masowej pielgrzymki pieszej i wspólnotowo obsługiwanej jest nawiedzenie Karbali podczas Arba’in, któremu towarzyszy rozbudowany system bezpłatnej gościnności i usług świadczonych pielgrzymom przez osoby prywatne, wspólnoty i organizacje społeczne.

Ze względu na środek przemieszczania się

Ze względu na sposób przemieszczania się można wyróżnić pielgrzymki piesze, pielgrzymki wykorzystujące różne środki transportu oraz pielgrzymki, w których wybrany sposób ruchu jest istotnym elementem praktyki i wyzwania. W pielgrzymkach pieszych samo przejście trasy jest częścią doświadczenia religijnego, ascetycznego, wspólnotowego lub pokutnego, a nie tylko technicznym sposobem dotarcia do celu. Przykładem pielgrzymki, w której forma piesza jest elementem konstytutywnym, jest hinduistyczna Pandharpur Wari w stanie Maharasztra, podczas której setki tysięcy warkarich przez około 21 dni przechodzą około 250 km do świątyni boga Witthala w Pandharpurze. Piesze pielgrzymki są obecne także w chrześcijaństwie, buddyzmie, hinduizmie, islamie i innych tradycjach, a ich trasy mogą prowadzić zarówno do jednego sanktuarium, jak i przez większy układ miejsc świętych.

W części pielgrzymek kluczowe znaczenie ma dotarcie do miejsca świętego i wykonanie określonych rytuałów, natomiast sam transport do regionu pielgrzymkowego może mieć charakter mieszany. Taką formę dobrze ilustruje hadżdż: w 2024 r. pielgrzymi przybywający spoza Arabii Saudyjskiej docierali do kraju drogą lotniczą, lądową i morską, a następnie uczestniczyli w rytuałach odprawianych w Mekce i jej okolicach. Podobnie współczesne pielgrzymowanie do wielu sanktuariów chrześcijańskich, muzułmańskich, hinduistycznych lub buddyjskich może łączyć dojście piesze z podróżą koleją, autokarem, samochodem, statkiem albo samolotem.

Osobną grupę stanowią pielgrzymki, w których określona forma przemieszczania się jest świadomie wybranym elementem praktyki religijnej, aktywności fizycznej lub wyzwania. W Polsce na początku XXI w. obok tradycyjnych pielgrzymek pieszych odnotowano rozwój form wykorzystujących m.in. rowery, kajaki, narty, hulajnogi, rolki, jazdę konną, nordic walking i bieg. Na Jasną Górę w sezonie pielgrzymkowym 2022 dotarły m.in. pielgrzymki piesze, rowerowe, biegowe, rolkowa, motocyklowa i konna. Przykładem takiej formy jest pielgrzymka rowerowa, w której droga do sanktuarium łączy motyw religijny z długodystansową jazdą rowerem, oraz pielgrzymka biegowa lub rolkowa, gdzie istotnym elementem jest pokonanie trasy w określony, fizycznie wymagający sposób.