W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod polską nazwą Polska Cerekwia oraz niemiecką Polnisch Neukirch. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje wieś pod polską nazwą Polska Cerkiew, a także niemiecką Polnisch Neukirch. Nazwa Cerkiew Polska wymieniona jest w 1896 roku przez górnośląskiego księdza i pisarza Konstantego Damrota w książce o nazewnictwie miejscowym na Śląsku.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku notuje dwie polskie nazwy miejscowości Cerkiew oraz Polska Cerkiew, a także niemiecką Polnisch Neukirch. Niemiecki leksykon geograficzny Neumana wydany w 1905 roku notuje nazwę miejscowości jako Polnisch Neukirch
Historia
Historia Polskiej Cerekwi sięga czasów rzymskich kiedy to została założona osada na szlaku handlowym z Moraw do Polski. Jak donoszą źródła w 1337 r. nazywano ją Noua Ecclesia, w roku 1539 Nowe Cerekwi – od staropolskiego słowa cerekiew – kościół.
W 1337 roku uzyskała prawo organizowania targów i niebawem rozwinęła się w miasteczko, które jednak z czasem podupadło.
W XVII w. miejscowość stanowiła własność znanego w tym regionie rodu Oppersdorffów, w XVIII wieku przeszła w ręce równie znanego rodu Gaschinów (pol. Gaszynów), a później, w wieku XIX do czeskich magnatów Matuschków i wreszcie niemieckiego rodu Seherr-Thos.
Ludność żyła tu zawsze z rolnictwa, w średniowieczu także z rękodzieła i handlu.
Od końca XVIII w. wieś posiadała wlasną pieczęć gminną, na której przedstawiono na wizerunku rycerza z proporcem w lewej ręce i konewką w prawej, gaszącego pożar budynku (św. Florian).
W plebiscycie z 1921 roku za Niemcami padło 626 głosów, a za Polską 141. W okresie międzywojennym powstała tu komórka KPD. W czasie II wojny światowej hitlerowcy zorganizowali we wsi 2 komanda pracy dla radzieckich i brytyjskich jeńców wojennych. 21 stycznia 1945 niemieccy strażnicy z SS zamordowali we wsi 19 więźniów niezdolnych do chodzenia, którzy byli ewakuowani z obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Po 1945 roku wieś Polska Cerekiew stała się siedzibą gminy.
W latach 1954-1972 wieś była siedzibą gromady Polska Cerekiew.
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Polskiej Cerekwi, wzmiankowany w 1418 roku. W obecnej postaci z 1. połowy XVII wieku. W roku 1617 wzniesiono kaplicę św. Barbary z fundacji Fryderyka von Opersdorffa, a w 1763 roku dobudowana została kaplica św. Antoniego ufundowana przez von Gaschina. Kościół jest murowany, wsparty na dwóch kolumnach z faliście wygiętym parapetem. Wystrój snycerski wykonał Anton Österreich z Opawy. Jego autostwa są wykonane w latach 50. XVIII wieku ołtarz główny (przekształcony w XIX w.), ambona i chrzcielnica. Kościół otacza mur wzniesiony zapewne w XVIII w. z późnobarokową bramką od zachodu, ufundowaną w 1780 roku przez Antoniego de Gaschina. Na wieży zawieszonych jest 5 dzwonów, które pracują do dzisiaj, najcięższy z nich waży ponad 1000 kg. W bocznej wieżyczce zawieszony jest także jeden mniejszy dzwon, który już nie pracuje; wypisany z księgi rejestru;
Zamek w Polskiej Cerekwi, późnorenesansowy zamek zbudowano w XVI wieku, a dzisiejszą postać w 1617 roku nadał mu Fryderyk von Oppersdorff. Od połowy XVII wieku do początku XIX wieku w rękach rodziny Gaszynów. Pod koniec XIX wieku został przebudowany i odnowiony przez Eberharda von Matuschkę. Efektowny trzykondygnacyjny obiekt z dwiema wieżami, składający się z trzech skrzydeł zbudowanych wokół niewielkiego dziedzińca zamkniętego z czwartej strony murem, spłonął w 1945 r. Od lat 70. XX wieku był zabezpieczony jako tzw. trwała ruina, a w 2014 roku gmina rozpoczęła jego odbudowę. Zabytek, nr rejestru 686/63 z 16.10.1963;
Brama zamkowa sprzed 1641 roku, barokowa, z przylegającym budynkiem z basztą narożną, przebudowane w końcu XIX wieku;
Figura św. Floriana i figura św. Barbary z 1780 roku, fundacji Antoniego de Gaschin, barokowe, autor Johannes Nitsche z Opawy;
Figura św. Jana Nepomucena z 1721 roku, ustawiona w parku przy pałacu.
↑Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z1946r. Nr142,poz.262 (ISAP))
12Konstanty Damrot, "Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde", Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896, str. 101.
↑AleksandraA.Starczewska-WojnarAleksandraA., Odciśnięta pamięć wspólnoty: prawne i komunikatywne funkcje pieczęci gmin wiejskich na przykładzie zachodnich powiatów rejencji opolskiej w latach 1816-1933, Archiwalne Źródła Tożsamości, Opole: Archiwum Państwowe w Opolu: Uniwersytet Opolski, 2020, s. 192, ISBN978-83-956475-6-7 [dostęp 2024-12-16](pol.).
↑AleksandraA.Starczewska-WojnarAleksandraA., Pieczêcie gmin wiejskich Rejencji Opolskiej z wizerunkami świętych Mikołaja, Jerzego i Floriana od połowy XVIII do połowy wieku XX, [w:] MirosławM.Lenart (red.), Otwarty skarbiec pamięci: studia zespołu Archiwum Państwowego w Opolu zebrane z okazji 60-lecia powstania instytucji. Cz.2: Bogactwo zasobu i przygoda poznania, Opera Extraordinaria, Opole: [Warszawa]: Archiwum Państwowe; Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 2013, s. 39, ISBN978-83-62421-83-1 [dostęp 2024-12-16](pol.).
12EwaE.ChojeckaEwaE., Muzeum Śląskie wM.Ś.KatowicachMuzeum Śląskie wM.Ś. (red.), Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Katowice: Muzeum Śląskie, 2004, ISBN978-83-87455-77-4 [dostęp 2025-07-16].
↑Jerzy Gorzelik: Górnośląski warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów. W: Rocznik Muzeum w Gliwicach. T. XVII. Gliwice: Muzeum w Gliwicach, 2002, s. 114.
↑Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z2013r. poz.200 (ISAP))
50°13′41″N 18°07′32″E/50,228056 18,125556
