Ponary

Ponary
osada
Ilustracja
Pałac w Ponarach
Państwo

 Polska

Województwo

 warmińsko-mazurskie

Powiat

ostródzki

Gmina

Miłakowo

Liczba ludności (2006)

120

Strefa numeracyjna

89

Kod pocztowy

14-310

Tablice rejestracyjne

NOS

SIMC

0481867

Położenie na mapie gminy Miłakowo
Mapa konturowa gminy Miłakowo, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Ponary”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Ponary”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Ponary”
Położenie na mapie powiatu ostródzkiego
Mapa konturowa powiatu ostródzkiego, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Ponary”
Ziemia53°56′22″N 20°01′38″E/53,939444 20,027222
Multimedia w Wikimedia Commons

Ponary (niem. Ponarien) – osada w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Miłakowo. W roku 1973 jako majątek Ponary należały do powiatu morąskiego, gmina Miłakowo, poczta Boguchwały.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Miejscowość leży w historycznym regionie Prus Górnych.

Na wschód od dawnego majątku Ponary znajduje się las zwany Chrośniak (niem. Tannenwald).

Historia

Okolice wsi były zamieszkane już w epoce brązu, na co wskazują odkryte tu kurhany z pochówkami (kilka stanowisk w najbliższej okolicy). W samych Ponarach odkryto 5 kurhanów i cmentarzysko ciałopalne. W pobliskiej wsi Roje odkryto pochówki szkieletowe i uszkodzone kurhany. We wsi Stare Bolity odnaleziono jeden kurhan i cmentarzysko ze starszej epoki żelaza oraz ślady po osadach przedhistorycznych.

Wieś wzmiankowana w pod nazwami Panargen (1337), Panarigen lub Panarien (1371). Prawdopodobnie była to posiadłość jakiegoś Prusa, położona nad jeziorem Narie (przedrostek pa oznacza „nad”).

Ponary to własność ziemska rodu Bahrenreuter (Przyjemskich) herbu Rawicz w wieku XVI. Pod koniec XVII wieś nabył Fryderyk Gröben (alternatywna pisownia nazwiska – Groeben) – generał-lejtnant piechoty i komendant wojsk cudzoziemskich w armii koronnej Jana III Sobieskiego. Fryderyk Gröben (1645-1712) brał udział w walkach przeciw Turkom i Tatarom na Podolu i Ukrainie, uczestnik odsieczy wiedeńskiej i wypraw króla Sobieskiego do Mołdawii. W roku 1689 w posiadłości osiadł Henryk Wilhelm Gröben (bratanek Fryderyka) – dowódca regimentu piechoty wojsk koronnych. Ponary były we władaniu Gröbenów w latach 1701–1945, będąc siedzibą jednego z czterech majoratów. Około 1850 r. do miejscowych dóbr należało około 5 tys. ha. W roku 1904 w dobrach było 4102 ha ziemi, w tym 1108 lasów. Zmniejszenie posiadłości wynikało z uwłaszczenia chłopów we wsiach: Brzydowo, Litwa, Brzeźno, Roje. W dobrach pozostały folwarki Janowo, Kolnik (w 1973 roku już nie istniał), Naryjski Młyn, Nowe Bolity, Roje, a także jezioro Narie.

Ponieważ w Ponarach nie było szkoły, dzieci uczęszczały do szkoły w Rojach (odległe o 2 km). W 1782 r. w Ponarach było 12 „dymów” (wliczając w to folwarki), w 1817 – 18 dymów z 100 mieszkańcami, w roku 1858 – 13 gospodarstw domowych z 201 mieszkańcami. W roku 1939 we wsi było 67 gospodarstw domowych z 277 osobami. 236 utrzymywało się z rolnictwa i leśnictwa, 8 z pracy w przemyśle i rzemiośle. W tym czasie było 3 gospodarstwa mieszczące się w powierzchni 0,5-5 ha, 3 o powierzchni 5-10 ha, 8 o areale 10-20 ha, jedno o powierzchni 20-100 ha i jedno o areale powyżej 100 ha.

Zabytki

We wsi znajduje się barokowo-klasycystyczny pałac, jeden z należących do majątków rodu von der Groebenów. Budowla wzniesiona w XVI w. przez rodzinę Schoultz von Ascherade. Później pałac był przebudowany w stylu barokowym (1743) oraz rozbudowany (1860 i 1898). Pałac dwuskrzydłowy wybudowany na planie prostokąta z ryzalitem w osi głównej. W bocznej elewacji znajdują się dwa kartusze herbowe Grobenów. Około 1860 wybudowano od strony ogrodu oficynę i połączono ją murami z gmachem pałacu, tworząc wewnętrzny dziedziniec. W pałacu były drewniane, rzeźbione schody, cztery piece kaflowe na dębowych nogach oraz dwa kominki klasycystyczne. Obok pałacu znajdowała się kuźnia z 1861 (obecnie w ruinie). Wokół pałacu park o charakterze krajobrazowym, graniczący z jeziorem. Sam pałac był dwukrotnie odnawiany po 1945 r. Opuszczony pałac niszczeje.

Pałac w Ponarach
Herby: von der Groeben (L) i von Kleist (P)

Przypisy

  1. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 967 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  2. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 107973.
  3. ↑ Marian Biskup Wojna pruska, s. 29: „Ukształtowanie terenowe Prus powodowało, że już w XV wieku dzielono je na tak zwane Prusy Górne (Oberland), sięgające od linii dolnej Wisły do Pasłęki, i Prusy Dolne (Niederland) obejmujące nizinne obszary na Wschód od Pregoły (...).
  4. ↑ Gustaw Leyding „Nazwy Fizjograficzne”, W: „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.
  5. ↑ Georg Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin Lipsk, s. 114, 1922.
  6. ↑ „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973, str.: 76.
  7. ↑ Piotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8, s. 223.
  8. ↑ Herb z koroną hrabiowską i kapeluszem kardynalskim

Bibliografia