Puyi

Ostatni cesarz Chin

W roku 1908 został intronizowany (jako cesarz Xuantong) po śmierci cesarzowej-wdowy Cixi. Miał wówczas dwa lata. W roku 1911 wybuchła ludowa rewolucja Xinhai. Zwołane w Nankinie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło tymczasową konstytucję Republiki Chińskiej i wybrało pierwszego prezydenta, którym został Sun Jat-sen, przywódca rewolucyjnego związku Odrodzenia Chin. Młodociany, 6-letni wówczas cesarz, a właściwie jego rodzina, w 1912 roku zrzekła się władzy, w zamian za przyrzeczenie dobrego traktowania, co oznaczało stałe dochody od państwa, luksusowe warunki bytowania oraz rangę obcej głowy państwa w gościnie. Na podstawie ugody, były cesarz otrzymał znaczne przywileje osobiste: honorowy tytuł cesarza, wysoką rentę państwową, ochronę osobistą itp.

Restauracja na dwanaście dni

1 lipca 1917 roku monarchista, gen. Zhang Xun zbrojnie przywrócił rządy cesarzowi na dwanaście dni, w czasie których republikański samolot zrzucił na pałac cesarski trzy bomby. Zdarzenie to uważane jest za pierwszy przypadek bombardowania lotniczego w Azji Wschodniej i przyczyniło się do ponownego upadku monarchii.

Obywatel Republiki Chińskiej

Po ponownym obaleniu, Puyi stał się oficjalnie prywatnym obywatelem, jakkolwiek nie mógł się uskarżać na warunki materialne. Mieszkał w tym okresie w rezydencji swego ojca, Zaifenga. Te ulgowe warunki obowiązywały jednak tylko do 1924 roku. Wtedy musiał opuścić pałac w Pekinie i został wydalony do Tiencinu, na teren koncesji japońskiej, gdzie przebywał pod opieką japońskiej policji, a w 1929 roku przeniósł się do dawnej rezydencji Lu Zongyu znanej jako Ogród Spokoju.

Czternaście lat Mandżukuo

Po japońskiej inwazji na Mandżurię w 1931 roku i opanowaniu północno-wschodnich Chin, Japończycy proklamowali tam utworzenie zależnego od Japonii państwa marionetkowego Mandżukuo. 18 lutego 1932 roku Puyi stanął na czele rządu Mandżukuo, a w 1934 roku został koronowany na cesarza. Puyi we wszystkim ulegał Japończykom, żywiąc skrycie nadzieję, że cesarstwo zostanie restaurowane w całych Chinach. Jego podpis widniał na wszystkich rozkazach, jakie podsuwali mu Japończycy. Nie miał nic do powiedzenia w kwestii rządzenia swoim państwem, zredukowany do roli marionetki, co wszelako nie umniejsza – jak sam to przyznaje w swej autobiografii – jego winy, jako że służył okupantom za parawan, za którym dokonywali podporządkowania sobie Chin i licznych zbrodni.

Cesarstwo było główną wojskowo-gospodarczą bazą wypadową w wojnie z Chinami. Gdy 8 sierpnia 1945 roku ZSRR wypowiedział wojnę Japonii, uderzając przede wszystkim na Mandżukuo, cesarz wraz z bratem ewakuowali się śpiesznie do Korei, skąd mieli drogą morską udać się do Japonii. Jednak wobec zablokowania bombardowanych portów, zawrócili na lotnisko w Mukdenie, stolicy Mandżukuo, gdzie przygotowano dla nich japoński samolot. W nocy 18 sierpnia wokół miasta niespodziewanie wylądowały radzieckie wojska powietrznodesantowe i obaj bracia zostali aresztowani w poczekalni. Początkowo sowieccy żołnierze nie wiedzieli, kogo schwytali.

Więzień i obywatel ChRL

Po pojmaniu przez wojska radzieckie był przetrzymywany w Czycie i Chabarowsku, gdzie był dobrze traktowany i pozwolono mu nawet zatrzymać część służby. Rząd radziecki odrzucił wielokrotne prośby Republiki Chińskiej o ekstradycję Puyi; rząd Kuomintangu oskarżył go o zdradę stanu, a sowiecka odmowa ekstradycji niemal na pewno uratowała mu życie, ponieważ Czang Kaj-szek często mówił o pragnieniu rozstrzelania byłego cesarza. W 1946 roku Puyi zeznawał przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w Tokio jako świadek.

Puyi przebywał na terytorium ZSRR do 1950 roku, kiedy to po zwycięstwie komunistów w wojnie domowej został wydany władzom nowych Chin Ludowych. Następnie do roku 1959 był przetrzymywany w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych w Fushun, w celu odbycia „reedukacji”.

Na mocy specjalnej amnestii uwolniono Puyi i jego braci, którzy zamieszkali w Pekinie. Ostatni cesarz pracował pewien czas jako ogrodnik w ogrodzie botanicznym, a następnie jako archiwista Komisji Materiałów Historycznych Ogólnochińskiego Komitetu Ludowej Politycznej Rady Konsultatywnej Chin. Zasiadał też w Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej, za co otrzymywał zapłatę w wysokości ok. 100 juanów.

1 maja 1962 ożenił się z pielęgniarką Li Shuxian. Według Jia Yinghua, autora biografii Puyi z 2001, nowa żona wielokrotnie groziła mu rozwodem, bo uważała go za niedorajdę i impotenta. Jej zapędy powstrzymał premier Zhou Enlai, bo rozwód popsułby wizerunek szczęśliwego, zresocjalizowanego byłego cesarza.

Zmarł prawdopodobnie na raka nerek.