.jpg) | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| profesor nauk humanistycznych | |
| Specjalność: filozofia | |
| Alma Mater | |
| Doktorat |
1868 |
| Habilitacja |
1876 |
| Profesura |
1877 |
| Nauczyciel akademicki | |
| Uczelnia | |
Richard Heinrich Ludwig Avenarius (ur. 19 listopada 1843 w Paryżu, zm. 18 sierpnia 1896 w Zurychu) – niemiecki filozof, twórca empiriokrytycyzmu, nazywanego też „drugim pozytywizmem”.
Richard Avenarius był drugim synem niemieckiego wydawcy Eduarda Avenariusa i Cecile Wagner, najmłodszej siostry Richarda Wagnera. Wagner był jego ojcem chrzestnym. Jego bratem był niemiecki pisarz i poeta Ferdinand Avenarius.
Studiował na Uniwersytecie w Zurychu, Berlinie i na Uniwersytecie w Lipsku. Na uniwersytecie w Lipsku uzyskał doktorat z filozofii w 1868 i wykładał jako privatdozent. Habilitował się w 1876 na podsatawie rozprawy Filozofia jako myślenie o świecie według zasady najmniejszego wysiłku. Prolegomena do krytyki czystego doświadczenia. W 1877 został profesorem filozofii w Zurychu. Założył też wpływowe pismo Vierteljahrsschrift für wissenschaftliche Philosophie, które redagował aż do śmierci w 1896.
Avenarius jest twórcą empiriokrytycyzmu, odnawiającego w radykalnej postaci filozofię pozytywistyczną i dążącego do przekształcenia jej w naukę. Filozofia naukowa miała odróżniać się od dotychczasowej filozofii spekulacyjnej. Miała polegać na czystych opisach opartych na doświadczeniu, a wolnych od interpretujących koncepcji takich jak zarówno metafizyka klasyczna (i takie pojęcia jak: „absolut”, „jaźń”, „substancja”), jak i materializm („atom”, „przyczyna”). Nauka powinna dążyć do syntezy i porządkowania powtarzalnych i powszechnych cech przedmiotowych, a w dalszej kolejności do ustalania praw naukowych i tworzenia naukowego obrazu świata.
W przeciwieństwie do pierwszego empiryzmu, empirioktycyzym wskazywał na kluczową rolę możliwości percepcyjnych podmiotu, wynikające z konstrukcji jego układu nerwowego (nazywanego przez niego układem C). Analizy wpływu tego układu na percepcję, jego ograniczeń i specyfikacji stanowiły ważną część prac empiriokrytycznych.
Kumulacja wiedzy możliwa jest poprzez doświadczenie jednostkowe i zbiorowe, uzyskiwane poprzez drogę najmniejszych błędów. Całościowy obraz świata nie może zostać stworzony przez nauki szczegółowe, zajmujące się wycinkami doświadczenia, lecz jedynie przez filozofię. Pojęcia, jakimi się filozofia posługuje, nie mają własnej substancji, lecz są jedynie formą skrótowego zapisywania ludzkiej wiedzy.
Avenarius zgromadził liczne grono uczniów i wywarł znaczny wpływ na filozofię Ernsta Macha i Bera Borochova, a także Williama Jamesa. Jego uczennicą była Józefa Krzyżanowska-Kodisowa
Jego krytyka materialistycznych twierdzeń Karla Vogta znalazła oddźwięk w ostrej krytyce, jakiej poglądy jego i całego empiriokrytycyzmu poddał Lenin w dziele Materializm a empiriokrytycyzm, gdzie głównym zarzutem jest zarzut idealizmu. Avenariusowi, wbrew jego zapewnieniom, nie udało się znieść dualizmu materializm/idealizm, a jego filozofię można zliczyć do sensualizmu i idealizmu poznawczego.
Avenarius był założycielem czasopisma Vierteljahrsschrift für wissenschaftliche Philosophie (1877-1916). Po polsku, jako osobna publikacja, ukazał się również jego tekst programowy zamieszczony w pierwszym numerze tego czasopisma: W sprawie filozofji naukowej, 1902, tłum. Aniela i Ludwika Karpińskie.
